એ કાળા સાઈનબોર્ડ પર લાલ અને સફેદ અક્ષરે લખાયેલું છે 'રામસે'

 

'રામસિંઘાણી રેડિયો એન્ડ ઈલેક્ટ્રિક કમ્પની' 1947 પહેલાં કરાચીમાં એક સફળ સાહસ હતું. એના ઓફિસ-કમ-શો રૂમના માલિક હતા ફતેહચંદ ઉત્તમચંદ રામસિંઘાણી. પરિવારના સભ્યોમાંથી કોઈ જણાવી શકતું નથી કે એને ચૌદ (અમુક અગિયાર કહે છે) બારણાં કેમ હતાં. એફ.યુ.નું લગ્ન કિશ્ની સાથે થયેલું અને એમનાં નવમાંથી છ સંતાનો કરાચીમાં જન્મેલાં. સૌથી મોટી કમલા. છઠ્ઠા ક્રમના અર્જુનનો જન્મ આ પરિવાર વિભાજન પછી મુંબઈ આવ્યો ત્યાં થયેલો.

એ સમયે આ બાજુનો કે પેલી બાજુનો પ્રદેશ છોડીને હિજરત કરનારા બીજા અનેકોની જેમ રામસિંઘાણી પરિવારે પણ પોતાની મોટા ભાગની સંપત્તિ છોડીને આવી જવું પડેલું. આમ છતાં, એક ચકોર સિંધી વ્યાપારી હોવાને કારણે એફ.યુ. પાસે એટલું તો બચેલું કે મુંબઈ પહોંચ્યા પછી તેઓ કંઈક નવી શરૂઆત કરી શકે. ત્યાં સુધીમાં, તેમણે કરાચીમાં મુખ્યત્વે પોતાના અંગ્રેજ ગ્રાહકોને બોલતાં ફાવે એટલા માટે રામસિંઘાણીને ટૂંકાવીને રામસે કરી દીધું હતું. આથી મુંબઈમાં લેમિંગ્ટન રોડ પર એફ.યુ.એ દુકાન શરૂ કરી ત્યારે તેનું નામ 'રામસે સ્ટુડિયો' રખાયું. એમાં ત્યારની ઘણી લોકપ્રિય બ્રાન્ડ મરફીના એ ડીલર હતા.

એફ.યુ. સંભવત: એક એન્જિનિયર હતા- તુલસી માને છે કે એ રેડિયો એન્જિનિયર હતા.. અર્જુન કહે છે, 'એ દિવસોમાં રેડિયો બહુ મોટી ચીજ ગણાતો. એ બ્રિટીશ દિવસો હતા. પંદર ફીટના મોટાં ડબલાં બનાવાતાં. રેડિયોગ્રામ. મારા પિતાજી એ બનાવવામાં નિષ્ણાત હતા. એમના બધા ગ્રાહકો અંગ્રેજ હતા. એ લોકો 'મિસ્ટર રામસે, મિસ્ટર રામસે' કહીને બોલાવતા, કારણ કે એમને 'રામસિંઘાણી' બોલવામાં મુશ્કેલી પડતી. આથી બની ગયું 'રામસે'. મને નથી લાગતું કે ભારતભરમાં બીજો કોઈ રામસે પરિવાર હોય. દાદાએ વિભાજન પહેલાં જ પોતાની અટક અધિકૃત રીતે બદલી નાખી હતી, પણ અમારી દુકાન હજી 'રામસિંઘાણી' તરીકે ઓળખાતી. અમે બધા જ ભાઈઓ 'રામસે' હતા, અમારા જન્મ પ્રમાણપત્રમાં પણ. આથી અમે મુંબઈ આવ્યા ત્યારે દુકાનનો આરંભ રામસિંઘાણીના નામે નહીં, પણ'રામસે'ના નામે થયો. ખરેખર તો 'રામસે' એક હુલામણું નામ છે, જેમ 'સીપ્પી' એ સિપાહીમાલાણીનું ટૂંકું નામ છે.

એ કલ્પના કરવી સહેલી છે કે લેમિંગ્ટન રોડ પરનું એ ત્રણ મજલી મકાન પર એક સમયે ઘણી ચહલપહલ રહેતી હશે. 'આ બધાની શરૂઆત ત્યાંથી થઈ.' તુલસી કહે છે. ઘરના આગળના ભાગમાં એક મોટું વૃક્ષ છે. રામસેની ફિલ્મોમાં દેખાડાયેલાં મકાનો જેટલું જ એ જૂનું. 1994થી અર્જુનના પરિવાર સિવાય કોઈ ત્યાં રહ્યું નથી. અને એ લોકો પણ એક જ માળ વાપરતા- પહેલો માળ. બાકીનું મકાન તાળાબંધ છે. આસપાસ નવાં બાંધકામ થઈ ગયાં છે, જેની વચ્ચે આ મકાન સાવ જૂનુંપુરાણું જણાય છે. ભોંયતળિયે આવેલી ઓફિસે તાળું છે અને પ્રોપ, માસ્ક તેમજ કોસ્ટ્યુમ જેવાં સાધનો મલાડના જૂના ગોડાઉનમાં ખસેડાઈ ગયાં છે. લેમિંગ્ટન રોડ પરની આ ઈમારતનાં બંધ બારણાં પાછળ કશું થઈ શકે એવો અવકાશ જ નથી. મોટા ભાગની ચીજવસ્તુઓ ઢગલામાં ખડકાયેલી છે.

બે મોટાં સાઈનબોર્ડ પૈકીના એક પર - કાળા પર લાલ અને સફેદ અક્ષરે- લખાયેલું છે 'રામસે'. બીજામાં 'રામસે ફિલ્મ્સ' લખાયેલું છે. 'અહીં ખાસ કશું નથી. કેવળ અર્જુન અને તેનો પરિવાર. બધા ચાલ્યા ગયા છે. બધું અસ્તવ્યસ્ત છે. આમતેમ વિખરાયેલું.' તુલસી નાટ્યાત્મક પોઝ લઈને કહે છે, 'ફિલ્મ સમાપ્ત થઈ ગઈ છે.'

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)

રામસેને ઓડિશન અને સ્ક્રીન ટેસ્ટની જરૂર નહોતી.

 - શ્યામ રામસે

'હું એક્ટરોનો ડિરેક્ટર છું.' શ્યામ (રામસે) તદ્દન વાસ્તવિક ઢબે કહે છે.

બધું ધ્યાને લેતાં, પોતાની ફિલ્મોના મૂલ્યાંકન સુદ્ધાંને ધ્યાનમાં રાખીને શ્યામ અને તેમના ભાઈઓ અભિનયને ખાસ મહત્ત્વ આપતા નથી. તેઓ ઈચ્છે તો પણ અનિવાર્ય ન હોય ત્યાં સુધી રીટેક નહીં લેવાની નીતિ જાળવી રાખી છે. તેનો અર્થ એ કે ક્યારેક કોઈ અભિનેતાને લાગે કે પોતે હજી બહેતર કરી શકે એમ છે, તો પણ એના માટેનો અવકાશ નહોતો.

શ્યામ માને છે કે બિનઅભિનેતાઓ પાસેથી પોતાના ભાઈઓ જે કંઈ (અભિનય) કરાવી શક્યા એ મોટે ભાગે તેમને અભિનય શીખવવાના પોતાના પ્રયાસોને લઈને. ખરેખર મુંબઈમાં કોઈ બહારથી આવે તો એ કંઈ તૈયાર કે તાલીમ લઈને ન આવ્યા હોય. એ દિવસોમાં મોટા ભાગે થિયેટર હોલના અંધારામાં બચ્ચન, ધર્મેન્દ્ર અને મિથુન ચક્રવર્તીને જોઈ જોઈને તેઓ પ્રેરાયા હોય. ઊપરાંત ગ્લેમરના વિશ્વનું આકર્ષણ, પેલા લોકો મુંબઈ આવી ગયા અને સફળતાને વર્યા વગેરે જેવી જાણકારી. સફળતાની આ ગાથાઓ સામે નિષ્ફળતાની અનેક કથનીઓ તેમણે અવગણી હોય. મોટા ભાગે આવા લોકો મુંબઈ આવે ત્યારે તેમની પાસે ખાસ નાણાં પણ ન હોય, આથી એક્ટિંગ ક્લાસ તેમને પોસાય નહીં. એવા બહુ વર્ગો હતા પણ નહીં એ અલગ વાત છે. આથી કોઈ પણ ભોગે તેમને આરંભ માટે એક તક જોઈતી હોય.

'મને હંમેશાં અભિનયનું આકર્ષણ રહ્યું છે.' શ્યામ કહે છે, ' પછી હું ઉર્દૂ પણ શીખ્યો, જેથી હું અભિનેતાઓને સંવાદોમાં મદદ કરી શકું. મારું ફોકસ એ હતું. હું અભિનેતાઓને અભિનય કરાવતો. શૂટના એ દિવસોમાં હું નવા અભિનેતાઓ સાથે રોજેરોજ બેસતો અને પછીના દિવસની સિક્વન્‍સ સમજાવતો. દૃશ્યો હું ભજવી બતાવતો; તેમના વતી હું ભાવ પ્રગટ કરતો. મને લાગે છે કે એનાથી એમનું કામ સરળ થઈ જતું. તેમણે પોતે શું કરવાનું છે, શી રીતે કરવાનું છે એનો તેમને બરાબર ખ્યાલ આવી જતો.

આ એટલા માટે પણ જરૂરી હતું કે રામસેને ઓડિશન અને સ્ક્રીન ટેસ્ટની જરૂર નહોતી.

ગંગુ (રામસે) સમજાવે છે: 'યુવાન અભિનેતાઓનો દેખાવ કેવો હોવો જોઈએ એ બાબતે અમારા મનમાં ચોક્કસ ખ્યાલ હતો. તેઓ આવા કે તેવા દેખાવા જોઈએ, તેમનું ફીગર કે શરીર અમુક રીતનું હોવું જોઈએ. એટલું જ મહત્ત્વ હતું. આથી સ્ક્રીન ટેસ્ટ ખરું જોતાં તો પડદા પર તેઓ કેવા દેખાશે એ કેમેરામાંથી જોવા પૂરતી જ કવાયત હતી.'

સુરેન્‍દ્ર કુમાર હોય કે મોહનીશ બહલ, ઓડિશન પણ હોઈ શકે એટલા પ્રાથમિક સ્તરના રહેતા. મુખ્યત્વે તુલસી અને બીજા નવાં છોકરા છોકરીઓને લાવતા, અને કુમાર તેમજ ગંગુ બેસીને નિર્ણય લેતા. 'ક્યારેક હું તેમને કેમેરામાંથી જોતો, પણ કદી તેમને શૂટ કરતો નહીં.' ગંગુ કહે છે. (આરતી) ગુપ્તાની ઘઉંવર્ણી ત્વચાને કારણે તેમને કેવી ચિંતા થઈ હતી એ સમજાવે છે. પુરુષો માટે એ સમસ્યા નહોતી, પણ હિન્દી ફિલ્મોમાં સ્ત્રીઓ માટે એ મુશ્કેલી હતી. 'પણ તે બહુ સુંદર હતી. પૂર્ણ હતી.'

એ પછી શ્યામ તેમના કૌશલ્યને ચકાસતા અને તેમને કામ શીખવતા. 'હું એની પર કેન્‍દ્રિત કરતો, અને અમે આગલી રાતે શૂટિંગ પહેલાં, એ સિક્વન્સનું પ્રાથમિક રિહર્સલ કરતા. '

તો શ્યામજી, તમે જેમની સાથે કામ કર્યું હોય એ પૈકી તમને સૌથી વધુ ગમતું કોણ?

જવાબ આપતાં અગાઉ શ્યામ પોતાના હોઠ પર જીભ ફેરવે છે. આ જવાબ તેમણે અનેક વાર વિચારેલો છે. 'સચીનથી શરૂઆત થાય. 'ઔર કૌન?'માં હજી તે પોતાની જાતને સ્થાપિત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. પણ તે એટલો આત્મવિશ્વાસુ હતો, અને તેથી નિયંત્રણમાં હતો. તેણે અમારા માટે મોટું કામ કર્યું. ઈમ્તિઆઝ માટે પણ મારે આવું કહેવાનું થાય. એ જાણીતો અભિનેતા નહોતો, પણ અભિનય તેના ડી.એન.એ.માં હતો. બિચારો વધુ ફિલ્મો ન કરી શક્યો, પણ તે બહુ સરસ હતો, પોતે જે કરવાનું છે એ ઝડપભેર સમજી જતો હતો, અને એની સ્ક્રીન પ્રેઝન્‍સ જબરી હતી.

'ઓમ શિવપુરી સૌથી ઉત્તમ પૈકીના એક. એ મંજાયેલા અભિનેતા હતા; થિયેટરનો અનુભવ હતો, અને એક ધુરંધર કલાકાર હતા. હિન્દી સિનેમાના શ્રેષ્ઠ ચરિત્ર અભિનેતા પૈકીના એક. એવા જ 'વીરાના'માં કુલભૂષણ ખરબંદા. શું એમનું વ્યક્તિત્વ! 'વીરાના'માં રાજેશ વિવેક પણ હતા, એ પણ અદ્‍ભુત કલાકાર. જો કે, તેમને બહુ તક ન મળી. વિદ્યાસિંહાએ પણ 'સબૂત'માં સરસ કામ કરેલું. એ સાવ અલગ હતાં.

(વિષ્ણુવર્ધનને ચમકાવતી રામસે બ્રધર્સની
 ફિલ્મ 'ઈન્સ્પેક્ટર ધનુષ'નું પોસ્ટર)

'અમે સદાશિવ અમરાપુરકર સાથે પણ ફિલ્મો કરી. કેટલા અદ્‍ભુત અભિનેતા! અમારું ટ્યુનિંગ મસ્ત હતું- અમે સાથે સરસ કામ કર્યું. સુરેશ ઓબેરોય, ગુલશન ગ્રોવર, રણજીત, શક્તિ કપૂર- આ બધા સરસ અભિનેતાઓ હતા. નવિન નિશ્ચલ અને વિનોદ મહેરા પણ.

'પણ જે સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેતા સાથે મેં કામ કર્યું એ છે વિષ્ણુવર્ધન. એ માણસ માસ્ટર હતો. કન્નડ સિનેમામાં એમનું સ્થાન દંતકથારૂપ, અને એ બહુ બ્રિલીઅન્ટ હતા. અભિનયનો કક્કો એમને ખબર. એમને સિકવન્સ જણાવીએ એ જ ઘડીએ એમને ખ્યાલ આવી જાય કે પોતે શું કરવાનું છે. અને એ કદી એમાં પાછીપાની ન કરે. મેં જોયેલાઓમાં એ સર્વોત્તમ છે.'

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)

દૈત્ય કંઈ ચાર પગવાળો ન હોય, પણ એ દૈત્ય જેવો દેખાવો જોઈએ.

- શ્યામ રામસે

રામસેની ફિલ્મોના દૈત્ય તરીકે સૌથી જાણીતું નામ એટલે અજય અગ્રવાલ. ફિલ્મ બનાવનારા અને પ્રેક્ષકો બન્નેમાં એ પ્રિય. પણ રામસેની ફિલ્મોમાં કામ કરનાર એ એક જ એવા હતા એમ નહોતું.

એક શમસુદ્દીન હતા, જે સામાન્ય રીતે મુખ્ય ધારાની ફિલ્મોમાં વીલનના સાગરીતની ભૂમિકા કરતા. તે 'તહખાના', ડાક બંગલા', 'વીરાના' અને 'શૈતાની ઈલાકા'માં દૈત્ય તરીકે જોવા મળ્યા. (ક્રિસ્ટોફર) ટકરે બનાવેલા માસ્ક પહેરીને એ અક્કડપણે ચાલતા અને સૌને ધ્રુજાવી દેતા. રામસેની ફિલ્મોમાં દેવકુમારે કરેલું એ જ રીતે. દેવકુમારની એ પ્રકારની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ એટલે 'દહશત'. એ ફિલ્મમાં દેવકુમારનું પાત્ર એક ભયાનક દેખાવવાળા, મૂંગા માણસનું હતું, જે હત્યારો નીકળે છે.

"દરેક ફિલ્મમાં અમે એની એ વ્યક્તિને લઈ શકીએ નહીં. અજય અગ્રવાલ અદ્‍ભુત હતા, તો દેવકુમાર અને શમસુદ્દીન પણ એવા જ હતા. અમે 'વીરાના' ફિલ્મમાં ગોરીલા (વાનર નહીં, એ નામના અભિનેતા)ને પણ લીધેલા." શ્યામ (રામસે) કહે છે: "પૃથ્વીરાજ કપૂર ખાસ્સા ભારેખમ હતા. ક્રિસ્ટોફર ટકર પાસેથી અમે ખરીદેલો માસ્ક પહેરીને તેમણે 'એક નન્હીં મુન્ની લડકી થી' ફિલ્મ કરેલી. ક્રિસ્ટોફર લી કે બોરિસ કાર્લોફ જેવા અભિનેતાઓ પણ લાંબા અને પડછંદ હતા. મમી કરેલા દેહ બધા મોટા રહેતાં. એ અલગ જ તરી આવે. બિહામણાં દેખાય, વિશાળ કાયા, ઊંચા...ડબલ્યુ, ડબલ્યુ.એફ.ના કુસ્તીબાજોને જુઓ; એમનું વ્યક્તિત્ત્વ મહત્ત્વનું છે, એ એકદમ ઘાતક દેખાય છે. પણ બધાં જ ખરાબ પાત્રો ભારેખમ હોય એ જરૂરી નથી. દૂબળુંપાતળું હાડપિંજર પણ બિહામણું હોઈ શકે. વિષય પર આધાર. દૈત્ય કંઈ ચાર પગ ધરાવતો ન હોય. પણ એ દૈત્ય જેવો દેખાવો જોઈએ."

રામસે બંધુઓએ પોતાના દૈત્યોના પ્રયોગોને વિશાળ કાયા પૂરતા મર્યાદિત ન રાખ્યા. એવા લોકોની અભિનયક્ષમતાનો કદી યોગ્ય ઉપયોગ થયો નહીં. 1970 અને 1980ના દાયકામાં વીલન તેમજ ચરિત્ર અભિનેતા તરીકે અદ્‍ભુત અભિનય કરનાર ઓમ શિવપુરીને પણ લેવામાં આવેલા. 1981ની ફિલ્મ 'દહશત'માં તેઓ ડૉ. વિશાલની ભૂમિકામાં હતા- એક એવા વિજ્ઞાની કે જેમની પત્ની એમને વિષનું દ્રાવણ પાય છે, અને વિષની અસર થતાં ઓમ શિવપુરીનો ચહેરો અને શરીર વિકૃત થવા લાગે છે, રૂપાંતર પામે છે, અને છેલ્લે ક્લોઝ અપમાં ટકરે બનાવેલા પ્રાણીના માસ્કવાળો ચહેરો બતાવાય છે. એમની પત્નીની ભૂમિકા નાદિરાએ કરેલી. આવું સ્વરૂપાંતર (મેટામોર્ફોસિસ) ગુણવત્તાની દૃષ્ટીએ ઉતરતું કહીને કાઢી નાખી શકાય, પણ રામસે બંધુઓએ પોતાની જુગાડ શૈલીએ એને બહુ જટિલ અને નોંધપાત્ર બનાવેલું. ઓમ શિવપુરીના વ્યાવસાયિક અભિગમની પ્રશંસા કરવી પડે. એમના જેવા મંજાયેલા અને લોકપ્રિય અભિનેતા આવું બધું દર્દ વેઠવાની ના પાડી શક્યા હોત.

"માનવનું પશુમાં થતું સ્વરૂપાંતર- અમારે એ પ્રક્રિયા દેખાડવાની હતી. એ પાછળ ફરે અને પછી એનો ચહેરો બદલાઈ જાય એવું અમે દેખાડી ન શકીએ. ઘણી ફિલ્મોમાં અમે દૈત્યો, ચિત્રવિચિત્ર પ્રાણીઓ દેખાડેલાં, પણ આ કિસ્સામાં અમારે એક સામાન્ય માણસનો ચહેરાનો દેખાવ વિષની અસરને લીધે બદલાઈ જતો બતાવવાનો હતો. એનો ચહેરો જ, શરીર નહીં." તુલસી (રામસે) સમજાવે છે.

આરંભથી લઈને છેક સુધીનો મેક અપ કરતાં પાંત્રીસ કલાક થયા. મેક અપ કે માસ્ક કરી દેવાથી કામ પૂરું નહોતું થઈ જતું. પણ સ્વરૂપાંતરનો એકે એક તબક્કો બતાવવાનું (રામસે) ભાઈઓએ નક્કી કરેલું. આથી ઓમ શિવપુરીએ આટલા સમય માટે સળંગ એક ટેબલ પર ચત્તા સૂઈ રહેવું પડતું. એ પછી ગંગુ (રામસે) અને કેશુ (રામસે) સીંગલ ફ્રેમ શૂટ કરતા, દરેક ફિલ્મને પ્રતિ સેકંડ ચોવીસ ફ્રેમથી એક્સપોઝ કરતા.' ગંગુએ યાદ કરતાં કહ્યું. એ મુવી કેમેરાથી કરાતું, પણ 'લગભગ સ્ટીલ કેમેરા જેવું જ' થતું. તુલસીએ ઉમેરણ કરતાં કહ્યું. "અમે ટપકાં કરતા અને શૂટ કરતા. કોઈ ગ્રાફિક્સ નહીં. ચહેરાનો એકે એક ઈંચ સ્પોટ બાય સ્પોટ બદલાતો. અમે એ હાથે જ કરેલું.'

'લગભગ સ્ટીલ કેમેરા જેવું જ' - એ વાત સાચી. કેમ કે, એમ ન થાય તો કેમેરાના આંચકા આવે અને આખી વાત બગડી જાય.

('દહશત'ના સેટ પર દૈત્ય બનેલા ઓમ શિવપુરી સાથે રામસે બંધુઓ)

છેક છેલ્લે માસ્ક આવે. તુલસીએ આ પ્રક્રિયા અને તેમાં લાગેલા સમયની વાત કરી ત્યારે આખો પ્રોજેક્ટ માન્યામાં ન આવે એવો જણાયો. "માસ્ક વિશેષ હતા." અર્જુન (રામસે) જણાવે છે. "સ્પેશ્યલ લેટેક્સના. આથી ચહેરાના હાવભાવ પડદા પર બરાબર દેખાય. એ માસ્ક જેવું ન લાગે. પાત્રનો જ એ ચહેરો છે એમ જણાય."

અને ઓમ શિવપુરી? 'એ વિશેષ અભિનેતા હતા, એક મહાન અભિનેતા.' તુલસીએ કહ્યું.

બધું જ વિશેષ હતું. તમે 'દહશત' ન જોઈ હોય તો ફક્ત દેવ કુમારના રૂપાંતર માટે જોજો. શમસુદ્દીને પોતાનો ભાગ મસ્ત રીતે કર્યો છે, છતાં એવી દલીલ કરી શકાય કે એના ભાગે અગ્રવાલની જેમ ખાસ કશું કરવાનું નહોતું. અગ્રવાલ થકી રામસે બંધુઓએ જાદુ કર્યો હતો. એમનો એ સૌથી મહાન દૈત્ય- માનવ. એ એક જ એવા હતા કે જેને ટકરની મદદની જરૂર નહોતી.

(વિશેષ નોંધ: મુંબઈસ્થિત ફિલ્મઈતિહાસકાર મિત્ર શિશિરકૃષ્ણ શર્માએ લીધેલી અનિરુદ્ધ અગ્રવાલની મુલાકાત અહીં ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે. અનિરુદ્ધ અગ્રવાલ અજય અગ્રવાલ તરીકે પણ ઓળખાય છે.)

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)

(તસવીરો નેટ પરથી) 

મુર્દે ને પકડ લિયા

 ફિલ્મના નિર્માણ વિશે તુલસી અને અર્જુન સાવ અલગ, પણ એકસરખી બિહામણી કથાઓ જણાવે છે. બન્ને કથાઓ યોગ્ય રીતે જ મહાબળેશ્વરના કબ્રસ્તાનમાં આકાર લે છે. એ કબ્રસ્તાનનો હવાલો સંભાળતા ચર્ચના ફાધર પાસેથી તેમણે પરવાનગી લીધેલી. એક દૃશ્યાવલિ માટે તેમણે જમીનમાં ખોદવાનું હતું. વટેમાર્ગુઓને કે બીજા કોઈને એટલે કે જમીનમાંના મૃતદેહોને કશી હાનિ ન પહોંચે એવું ખોદવાનું સ્થળ શોધવામાં તેમને સ્થાનિકોએ મદદ કરી. 'ડોન્ટ ડિસ્ટર્બ ધ ડેડ'- અર્જુને નાટ્યાત્મક રીતે પોતાની આંખો પહોળી કરીને કહ્યું. અમારી વાતચીતમાં ઘણી વાર તેમણે આવું કરેલું.

તુલસીના જણાવ્યા અનુસાર: 'લોકો ખોદકામ કરી રહ્યા હતા, અને અચાનક તેમને એક અડધો મૃતદેહ મળ્યો. હાડપિંજર નહીં, પણ શરીર.' ત્યાં ઉપસ્થિત સહુ કોઈ ગભરાઈ ગયા એ તો ખરું જ, પણ જોતજોતાંમાં ગામવાળાઓ આના વિરોધમાં ઊભા થઈ ગયા. અમારા માટે મુસીબત ઊભી કરવાની અને શૂટિંગમાં અવરોધ નાખવાની તેમણે ધમકીઓ આપી. 'એમને અમે ટાઢા પાડ્યા, ફાધર સાથે મળીને અમે પ્રાર્થના કરી અને એ કબર પર મીણબત્તીઓ સળગાવીને મૃતદેહને પાછો કબરમાં મૂકીને તેને યોગ્ય રીતે દફનાવ્યો.'

અર્જુનની વાત શૂટિંગના પછીના દિવસની છે. તેમણે કહેલું, 'એ દિવસે અમે પેક અપ કરી દીધેલું. મને યાદ છે ત્યાં સુધી વહેલી સવારના ત્રણ વાગેલા. બાકીના બધા જતા રહેલા, પણ ક્રૂના સભ્યો વાયર, કેબલ અને બીજી સામગ્રી ભેગી કરી રહ્યા હતા. અર્જુન (એ પોતાની જાતને ત્રીજા પુરુષમાં સંબોધે છે) આ બધી કામગીરી પર નજર રાખી રહ્યો હતો. તેણે કારની ડીકીમાં મૂકેલા આઈસ બોક્સમાંથી બીઅર કાઢ્યો અને પીવા બેઠો. વાતાવરણ સહેજ ડરામણું હતું. એમ લાગવું એ માનવસહજ પ્રકૃતિ છે. રાતનાં પંખીઓ જાતભાતના અવાજ કાઢી રહ્યા હતા અને ઠંંડો પવન વાતો હતો. અચાનક મારા કાને ચીસાચીસ પડી. એક જણ બૂમાબૂમ કરી રહ્યો હતો, 'મુર્દે ને પકડ લિયા, મુર્દે ને પકડ લિયા.' હું એ સ્થળે દોડ્યો. હું બહુ ડરી ગયો હતો. પણ કંઈ થયું નહોતું. એ માણસના હાથમાં એક ભારેખમ લાઈટ હતી- પચીસેક કિલોની. એ હાથમાંથી સરકી ગઈ હતી, અને એનો પગ કબરમાં પડ્યો હતો. એમાં એક શબપેટી હતી, પણ જૂની. એ માણસના પોતાના વજનને કારણે તેનો પગ એ પેટીમાં પેસી ગયો હતો અને તેને લાગ્યું કે શબે તેને ઝાલ્યો છે.'

તુલસી અને અર્જુન સાથે વાત અલગ અલગ થઈ, પણ વાત કરતાં કરતાં સાઉન્‍ડ ઈફેક્ટ સાથે કહેવાની તેમની શૈલી એક સમાન હતી. અર્જુન કરતાં તુલસીની વધુ.

તુલસી વાત કહે, ખાસ કરીને ડરામણી વાત, ત્યારે તેમની આંખો ઉષ્માસભર અને મલકાતી રહેતી. 'શ....શ...' એમ એ બોલે ત્યારે એમના હોઠ સંકોચાતા. વૃક્ષોમાંથી કે પાંદડામાંથી પસાર થતા પવન વિશે તેઓ કહે ત્યારે એમના હાથ ધીમે ધીમે ફેલાતા. અર્જુન પણ આમ જ કરતા. ઠક..ઠક..ઠક. તુલસી પગરવનું વર્ણન કરતાં અવાજ કરતા. વ્હૂ....વ્હૂ...વ્હૂ...- ભારેખમ શ્વાસનો અવાજ, એ શ્વાસ લેતા અને પછી છોડતા. તેમના હાથ લયબદ્ધ રીતે હાલતા અને આંખો સંકોચાતી, ને પહોળી થતી. એમાં ખેંચાઈ જ જવાય. તેઓ જાણતા હતા કે યોગ્ય વાતાવરણ શી રીતે ખડું કરવું- પડદા ઊપર તેમજ પડદાની બહાર પણ.

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)

એ દૈત્યો અમારા સ્ટાર હતા

ક્રિસ્ટોફર ટકરને રામસે ફિલ્મ્સમાંની એકે ફિલ્મનાં નામ યાદ નથી કે જેમાં પોતે મદદ કરી હોય. પણ આખા પરિવારને તે ભાવપૂર્વક યાદ કરે છે. 'હું પ્રોસ્થેટિક્સમાં કામ કરી રહ્યો હતો, અને મને સહેજે યાદ નથી કે તેમણે મને શી રીતે શોધ્યો. અમે કદી મળ્યા નથી. તેઓ કેટલીક ફિલ્મો બનાવી રહ્યા હતા અને મારી પાસે તેઓ એના હોરર માસ્ક બનાવડાવવા માગતા હતા. તેમને ચોક્કસ માસ્ક કે શસ્ત્ર કે એવું બધું જોઈતું હતું. આથી મેં અનેક વસ્તુઓ બનાવી. મને વિગતવાર એ બધું યાદ નથી. અમે ક્યારેક ફોન પર વાત કરી છે, પણ લંડનમાં એમનો એક એજન્‍ટ હતો એ આવતો અને મારી પાસેથી વસ્તુઓ લઈ જતો. હું ધારું છું કે એ બધું તે ભારત મોકલી આપતો હશે.

વાત કરતાં ટકરને યાદ આવ્યું, 'ખરું કહું તો મેં એમની એકે ફિલ્મ જોઈ નથી. એ દિવસોમાં અમારે ત્યાં ભારતીય ફિલ્મો ખાસ આવતી નહીં. મને કહેવામાં આવેલું કે એ બધી નાના બજેટની ફિલ્મો હતી. હું માનું છે કે મારી પાસે એવું કંઈ પણ જોવાનો સમય કે જાણકારી નહોતી. પ્રામાણિકતાથી કહું તો મને એનીય જાણકારી નથી કે મેં એમની કઈ કઈ ફિલ્મ માટે કામ કર્યું. પોતાની જરૂરિયાત બાબતે તેઓ મને બહુ ઝીણવટથી જણાવતા. તેઓ મને નિશ્ચિતપણે જણાવતા કે તેમને 'ધ હન્‍ચબેક ઓફ નોત્ર દામ' ફિલ્મમાં છે એવો કે પછી ડ્રેક્યુલાની કોઈ ફિલ્મમાં હોય એવો માસ્ક જોઈએ છે. એ હંમેશાં હોલીવુડની કોઈ ફિલ્મમાં હોય એ પ્રકારનો રહેતો. તેઓ મને નિશ્ચિત સૂચનાઓ આપતા અને પછી બાકીનું હું મારી રીતે કરી લેતો. મને યાદ છે ત્યાં સુધી તેઓ મને વારંવાર કૉલ કરતા.'

તેઓ એમ જ કરતા. ટકર સાથે સૌથી વધુ વ્યવહાર અર્જુન (રામસે) કરતા. પોતાના ભાઈઓ સાથે તેઓ વાસ્તવિક આયોજનની ચર્ચા કરીને પછી એ બધું ટકરને સમજાવતા.

'મને લાગે છે કે એ બધું રામસેના પિતાથી શરૂ થયેલું.' ટકરને પૂછતાં તેમણે સહજ રીતે જ આમ કહ્યું, 'ચોક્કસપણે કહી શકું એમ નથી, પણ એ જ હશે, કેમ કે, પછી તેમના પુત્ર કે પુત્રો મને ફોન કરતા અને કહેતા, 'હું મિસ્ટર રામસેનો દીકરો છું.' આથી મને લાગે છે કે એ બધું અસલ મિ.રામસે દ્વારા જ આરંભાયું હશે. એટલે એ પિતા હોય કે પુત્ર, હું 'મિસ્ટર રામસે' જ કહેતો.'

'એ બહુ રસપ્રદ વાત છે કે ઘરઆંગણે કોઈકને શોધવાને બદલે હજારો માઈલ દૂર બેઠેલા મને તેમણે શોધી કાઢ્યો! કલ્પના કરી શકો છો! ત્યારે મારી પણ કંઈક પ્રતિષ્ઠા હશે. બીજું તો શું સમજવું! ઓછા બજેટની ફિલ્મો માટે- ખરેખર અસાધારણ કહેવાય. ઈંગ્લિશ ધોરણ મુજબ એ માસ્ક કંઈ ખર્ચાળ નહોતા, પણ ભારતીય ધોરણ અનુસાર સસ્તાય નહોતા.'

તુલસી (રામસે) સમજાવે છે એમ એ માસ્ક જ દૈત્યની અસર પેદા કરતા. સંગીતની બાબતે જેમ પ્રતિષ્ઠિત સંગીતકારનાંં એકાદ બે ગીતો ફિલ્મમાં હોય એટલે ફિલ્મની પ્રતિષ્ઠા વધી જાય, એવું જ માસ્કની બાબતમાં. એ દૈત્યો અમારા સ્ટાર હતા.' તુલસીએ વધુ એક વાર આમ જણાવ્યું. અને તેમણે માસ્ક પાછળ ખર્ચ કરવામાં કોઈ કસર છોડી નહોતી.

અર્જુન (રામસે)ના જણાવ્યા અનુસાર, ટકર પાસે અનેક માસ્ક તૈયાર રહેતા, અને રામસેની જરૂરિયાત અનુસાર થોડાઘણા ફેરફાર કરી દેતા. જો કે, ટકર આમ નથી કહેતા. તેમણે કહેલું, 'મિસ્ટર રામસે મને પોતાની જરૂરિયાત જણાવે ત્યારે હું નવેસરથી શરૂઆત કરતો. દરેક વખતે. સ્ટુડિયોમાં મારી ચોફેર વિખરાયેલા ઘણા માસ્ક મેં પૂરા કર્યા ન હોય. એ બધા સરખા જ હોય. એને પૂરા કરતાં એટલો જ સમય લાગે અને વરસો પછી એને જોતાં મને થાય, 'ઓહ! કાશ મેં આ પૂરો કર્યો હોત! એ પૂરો કરી શકાયો હોત તો બહેતર હોત.' હકીકતમાં મેં કરેલું કોઈ કામ પૂરું ન થયેલું હોય. પણ અલબત્ત, એ એક રીતે તૈયાર હોય.'

સૌથી વધુ મહેનત માસ્કમાં કરાતી, અને બાકીની બાબતો સામાન્ય રીતે પૅચવર્ક હતું. ટિફિનબોક્સની જેમ. માસ્ક નિયમીત બની ગયા એટલે કેમેરા એ દૈત્યોના ચહેરા પર જ રહેતો. એ વધુ ને વધુ દેખાતા ગયા, એમ એમના શરીરનો બાકીનો હિસ્સો પણ. લાંબા અસ્તવ્યસ્ત વાળ, વિચિત્ર દાંત, ભયાનક આંખો, ચહેરા પર પણ ગૂંચવાયેલા વાળ, અને હાથ- હાથ તો કાયમી ધોરણે એવા રહેતા. એ વાત કરું ત્યારે તુલસી રહસ્યમય રીતે હસે છે. મારું તારણ હતું કે કોથળાને કાપીને એની પર માટી લગાડવામાં આવતી જેથી તે ઘેરા દેખાય અને હાથ પર એ ચોંટી જાય, જેથી એનો દેખાવ રાક્ષસી લાગે. એવા હાથ સાથે લાંબા, વિકૃત નખથી એ પરિપૂર્ણ બને. પણ પત્રકારત્વની ભાષામાં કહીએ તો, રામસે નથી એનું સમર્થન કરતા કે નથી ઈન્‍કાર કરતા. આથી એ બાબતને આપણે 'ટ્રેડ સિક્રેટ' માનીને બાજુએ મૂકીએ.

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)

આઈ બહાર આજ આઈ બહાર

- સઈ પરાંજપે

એ વખતે મેં દંતકથારૂપ સંગીતકાર પંકજ મલિક પર બાયોપિક બનાવવાની દરખાસ્ત મૂકી. એ વર્ષના (1971) દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કારના વિજેતા તરીકે તેમનું નામ ઘોષિત કરાયેલું હોવાથી એ તરત મંજૂર થઈ ગઈ. પણ એમાં એક અવરોધ હતો. પંકજ મલિક પોતે આ પ્રકલ્પના વિરોધી હતા. ફોન પર સુદ્ધાં તેમણે આ બાબત ચર્ચવાનો ઈન્કાર કર્યો. ગમે એમ કરીને તેમને મળવાનું મેં ગોઠવ્યું અને મનાવ્યા. એક વાર તેઓ સંમત થયા એ પછી તેમણે દરેક બાબતમાં પૂરો સહયોગ આપ્યો. યુનિટ માટે તેમનું ઘર ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું અને એ અમારો અડ્ડો બની ગયું. તેઓ મને હંમેશાં 'માય ડીઅર સિસ્ટા...આ..ર' કહીને સંબોધતા- બુલંદ અને સ્પષ્ટ સ્વરે. 'દાદા' (તેઓ એ નામે ઓળખાતા) એક જન્મજાત અભિનેતા અને ખરેખરા શોમેન હતા. કેમેરા તેમની તરફ ફરે કે તેઓ ખીલી ઉઠતા. તેઓ જે કિસ્સા યાદ કરતા એ નમૂનેદાર હતા. અચાનક તેઓ કોઈ ધૂન ગણગણતા, કશાની નકલ કરતા, કે કોઈક સંવાદ બોલતા- એકદમ જોશભેર. એક વાર અમે તેમની અગાસી પર શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા. તેઓ કશાકની યાદમાં ગળાડૂબ હતા અને દાદરના સ્તંભ પર ઝૂકેલા હતા. બાજુમાં તેમનાં પત્ની હાથમાં સ્ટીલની થાળી લઈને ઊભેલાં, અને એમાંથી દાણા સાફ કરતા હતાં. દાદાએ પોતાનું ખ્યાતનામ પ્રેમગીત 'દો નૈના મતવારે' ગાવાનું શરૂ કર્યું અને એકદમ ફિલ્મી અંદાજમાં પોતાનાં પત્નીને ઉદ્દેશીને એ ગાયું. કેમેરા ચાલુ હતો, અને સહેજ મૂંઝાયેલાં દીદીની ચેષ્ટાઓને મસ્ત રીતે ઝડપી રહ્યો હતો. પંકજદાનાં શાશ્વત ગીતોની કેટલીક દુર્લભ ફિલ્મ ક્લીપો પણ અમને મળી. પડદા પર 'ચલે પવન કી ચાલ' ગીત જોવાનો રોમાંચ કેટલો બધો હતો!

ફિલ્મસંગીતના ધુરંધર રાયચંદ બોરાલ ન્યુ થિયેટર્સના સંગીત વિભાગના વડા હતા. તે બોલીવુડ ફિલ્મસંગીતના પિતામહ ગણાય છે. આરંભિક દિવસોથી તેઓ અને પંકજ મલિક સાથીદાર હતા. બંગાળી ફિલ્મસંગીતને ઓળખ આપવામાં બન્નેનું પ્રચંડ પ્રદાન છે. આથી દાદાની ફિલ્મમાં તેમના વિશે બોરાલનું કથન અનિવાર્ય હતું. કમભાગ્યે વીતેલાં વરસોમાં સંગીતના આ બન્ને ધુરંધરો વચ્ચેના સંબંધમાં તિરાડ પડી હતી. તેમની વચ્ચે વાતચીતનો સંબંધ પણ નહોતો. આથી આ બાયોપિકમાં બોરાલને સહભાગી કરાવવું બેધારી તલવાર જેવું હતું. બન્ને ધુરંધરોને હું મનાવી શકી અને બોરાલના હૃદયસ્પર્શી ભાવને ફિલ્મમાં સમાવી શકી. હેમંતકુમાર બાબતે પણ આ જ સ્થિતિ હતી. વરસોથી તેઓ અને દાદા વચ્ચે સંબંધ નહોતો રહ્યો. તેમની વચ્ચેની ગાંઠને હું ઊકેલી શકી અને બન્ને મહારથીઓના એકમેક માટેના પ્રદાન માટેની કદર શબ્દોમાં પ્રાપ્ત કરી શકી. દાદાની પ્રતિભા અને ફિલ્મસંગીતમાં તેમના પ્રદાન વિશે હેમંતકુમારે અર્થપૂર્ણ રીતે જણાવ્યું, સાથોસાથ પોતાના ઘેરા અવાજમાં દાદાનું એક ગીત પણ લલકાર્યું.

પ્રતિષ્ઠિત દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર સ્વીકારતા પંકજ મલિકના ભવ્ય સમારંભને પડદે દર્શાવવામાં આવ્યો ત્યારે પશ્ચાદભૂમાં તેમનું સદાબહાર ગીત 'આઈ બહાર આજ' વગાડવામાં આવ્યું.

આ ફિલ્મ અસાધારણ હતી. પ્રેમ અને પ્રતિબદ્ધતાથી બનાવેલી આ ફિલ્મનું ઐતિહાસિક અને આર્કાઈવલ મૂલ્ય ઘણું છે. એક અતિ રોમાંચક યુગ એમાં જીવંત થયો હતો. કમનસીબે ફિલ્મ સચવાઈ નહીં કે તેની દરકાર કરવામાં ન આવી. આજે દૂરદર્શનના આર્કાઈવમાં એની એકે ફ્રેમનો પત્તો નથી.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

એ રકમ હું ચૂકવી શકીશ નહીં

- સઈ પરાંજપે

અહીં મારે એ બાબતનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી છે કે 'સાઝ'નું નિર્માણ સહેજે આનંદદાયક અનુભવ નહોતો. વાસ્તવમાં એ એક જ ફિલ્મ એવી છે કે જે બનાવવામાં મને મજા ન આવી, તેમજ એ મારી પ્રિય ફિલ્મોમાંની એક પણ નથી.

'સાઝ'નું નિર્માણ પણ વિવાદાસ્પદ બની રહ્યું. ટી.વી. પર તેનું પ્રસારણ થયું ત્યારે નવેસરથી એની પર વિવાદ ચાલ્યો. ખરેખર તો આને કારણે ટિકિટોના વેચાણમાં વધારો થવો જોઈતો હતો, કેમ કે, પ્રેક્ષકોને વિવાદ બહુ ગમતો હોય છે. હકીકત શું છે એ જોવા-જાણવા પ્રેક્ષકોએ થિયેટર પર ધસારો કરવો જોઈતો હતો. પણ અફસોસ! 'સાઝ'ની નિયતિમાં થિયેટરની રજૂઆત લખાઈ નહોતી.

મારી પૂરેપૂરી ફી મને ન મળી, કે નિર્માણ પેટે મેં ખર્ચેલાં નાણાંની ચૂકવણી કરવામાં ન આવી. નસીબજોગે હું નિયમીતપણે નાણાં ચૂકવતી રહેતી હતી, આથી કેવળ શબાના (આઝમી)ને ચૂકવવાની રકમનો આખરી હપતો જ બાકી રહેલો. હું ગર્વભેર કહી શકું કે ફિલ્મ, થિયેટર અને ટી.વી.ની મારી સુદીર્ઘ કારકિર્દીમાં મેં કોઈ પણનું ચૂકવણું બાકી રાખ્યું નથી. છેતરપિંડી અને ધોખાધડી માટે કુખ્યાત એવા આ ગ્લેમર બિઝનેસમાં આ બાબતે હું બહુ સાવચેત રહી છું. પણ આ અપવાદે એ નિયમ પુરવાર કરવાનો દા'ડો દેખાડ્યો. મેં શબાનાને ફોન કરીને જણાવ્યું, 'આપણું કામ પતી ગયું છે. મારે તને છેલ્લો હપતો ચૂકવવાનો રહે છે.'

"શી ઉતાવળ છે?" શબાનાએ કહ્યું. "તેં ફક્ત આટલા માટે ફોન કરેલો?"

"ના. મારે એ કહેવું હતું કે એ રકમ હું ચૂકવી શકીશ નહીં."

"હેં? સોરી....શું કહ્યું?"

"મેં એ કહેવા ફોન કરેલો કે મારાથી એ વાયદો પૂરો થઈ નહીં શકે."

"પણ...પણ કેમ? શું થયું?"

મેં શબાનાને આખી વાત જણાવી. મેં કહ્યું કે મને મારા પોતાના ખર્ચેલાં નાણાં મળ્યા નથી- મારું મહેનતાણું અને પ્રોડક્શન ખર્ચ બન્ને. શબાનાએ અને મેં બન્નેએ ટીમમેટ્સ તરીકે સાથે મળીને આ ફિલ્મ કરી હતી. આથી મારી ખોટમાં એનો ભાગ હોવો જોઈએ. મારું આવું માનવું હતું. સ્વાભાવિકપણે જ એ મારી સાથે સંમત નહોતી. તેણે દૃઢતાપૂર્વક કહ્યું, 'જો સઈ, મને ઉતાવળ નથી. તારી પાસે બીજે ક્યાંકથી યા અન્ય પ્રોજેક્ટમાંથી પૈસા આવે ત્યારે ચૂકવજે.'

"મુદ્દો એ નથી." મેં તરત ધ્યાન દોર્યું. "તારું ચૂકવણું કરી શકું એટલા નાણાં મારી પાસે બેન્‍કમાં પડ્યા છે. પણ આપણે આ ચોક્કસ પ્રકલ્પની વાત કરી રહ્યા છીએ, જેમાં આપણે સહિયારા દાખલ થયેલાં. મને પ્રામાણિકપણે લાગે છે કે તારે મને થયેલી ખોટમાં પણ ભાગ રાખવો જોઈએ, જેથી મારા માટે એ થોડી હળવી બની શકે. બસ, આટલી જ વાત છે."

આજે હવે પાછું વળીને જોતાં વિચારું છું કે મારો મુદ્દો યોગ્ય હતો કે નહીં. પણ એ વખતે એ બાબતે હું બહુ મક્કમ હતી. સ્વાભાવિકપણે જ શબાના નારાજ થઈ, પણ એ મુદ્દો ફરી કદી ઊખળ્યો નહીં. અત્યારે પણ અમે મળીએ ત્યારે એ જ પ્રેમ અને ઉષ્માથી મળીએ છીએ. અમે એકમેકને અવગણતા નથી.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

મેં નક્કી કર્યું કે ફરી કદી મોટાં બેનર પાસે જવું નહીં.

- સઈ પરાંજપે

મારી તલાશ દરમિયાન 'નયા દૌર'ના જાણીતા નિર્માતા બી.આર.ચોપડાને મળવાનું બન્યું. તેમણે મારી સ્ક્રીપ્ટ વાંચવા માટે લીધી અને મને ઘેર આમંત્રી. જુહુ તારા રોડ પર તેમનો આલીશાન બંંગલો આવેલો છે. તેના વિશાળ પ્રાંગણમાં હું પ્રવેશી ત્યારે મને ભાગ્યે જ અંદાજ હતો કે ભવિષ્યમાં અહીં મારે વારંવાર આવવાનું થશે. ઘણા, ઘણા સમય પછી મારી પોતાની ફિલ્મના કામ માટે બંગલાના પાછળના ભાગમાં આવેલા સાઉન્‍ડ સ્ટુડિયોમાં હું આવતી થયેલી. ચોપડાને ઘેર બહુ ઉષ્માસભર પંજાબી મહેમાનગતિ માણી, અને એ મહાન વ્યક્તિ સાથે મારે બહુ દિલથી વાતો થઈ. તેમના મત મુજબ, આ કથા બહુ સશક્ત, પણ પ્રાસંગિક હોવાથી ફિલ્મ માટે સુયોગ્ય નહોતી. તેઓ ખરેખર શું કહેવા માગે છે એ હું સમજી શકી નહીં, અને ખરું કહું તો આજે પણ 'પ્રાસંગિક' એટલે શું એ સમજતી નથી. પણ મને એ શબ્દ બરાબર યાદ રહી ગયો છે.

થોડાં વરસો પછી અમે તાશ્કંદ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં મળ્યાં. 'સ્પર્શ' જોઈને તેઓ થિયેટર હોલમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા હતા. તેમણે મને ઉષ્માથી અભિનંદન આપતાં કહ્યું, 'તમે મને ખોટો ઠેરવ્યો. બહુ સુંદર ફિલ્મ છે. બ્રેવો!'

હું તારાચંદ બડજાત્યાને પણ મળેલી. 'સ્વચ્છ પારિવારિક' ફિલ્મો બનાવવાનું ગૌરવ લેતી નિર્માણસંસ્થા રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સના તેઓ પિતામહ. આગોતરો સમય લઈને હું તેમને તેમની ઓફિસે મળવા ગયેલી. મારા હાથમાં દળદાર સ્ક્રિપ્ટ જોઈને તેમણે સલૂકાઈથી મને કથા વાંચી સંભળાવાને બદલે કહેવા જણાવ્યું. મેં હા પાડી. પણ ત્રણ જ મિનીટમાં મને ખ્યાલ આવી ગયો કે તેમનું ધ્યાન આમાં નથી. એટલે હું અટકી ગઈ. તેમણે મને કહ્યું કે તેઓ મેલોડ્રામા પ્રકારની કથા વધુ પસંદ કરે છે. તેમણે લાક્ષણિક રાજશ્રી ફિલ્મની કથા મને સંભળાવી. 'અગાઉ હજારો વાર જોયેલી' હોય એવી, તદ્દન ધારી શકાય એવી વાર્તા હતી. પણ તેમણે બહુ ઉત્સાહથી સંભળાવી એટલે ખુરશીમાં આઘાપાછા થતાં થતાં મેં એ સાંભળી. વાર્તા પૂરી થઈ એટલે એ કહે, 'તમારે અમારી આ લેટેસ્ટ ફિલ્મ જોવી જ જોઈએ.' તેમના પેસેજમાં આવેલા પ્રોજેક્શન રૂમમાં ખાસ મારા માટે ફિલ્મ ચલાવવા તેમણે પ્રોજેક્શનિસ્ટને કહ્યું. એ ફિલ્મ હતી 'દુલ્હન વોહી જો પિયા મન ભાયે'. એ ફિલ્મ સુપરહીટ થયેલી. ફિલ્મ પતી એટલે હું ત્યાંથી છટકી, અને નક્કી કર્યું કે ફરી કદી મોટાં બેનર પાસે જવું નહીં.

અમારી ફિલ્મના હજી સુધી કોઈ લેવાલ નહોતા, એટલે મેં પ્રચંડ આશાવાદ સાથે બીજી તૈયારીઓ કરવા માંડી. અચાનક કશું થાય તો તૈયાર રહેવું સારું. મણિ કૌલની ફિલ્મ 'દુવિધા' માટે પ્રશંસા પ્રાપ્ત કરનાર સિનેમેટોગ્રાફર નવરોઝ કોન્‍ટ્રાક્ટરે અમારી ફિલ્મના સિનેમેટોગ્રાફર બનવા સંમતિ આપી. પૂણેના આર્કિટેક્ટ જયુ પટવર્ધને આર્ટ ડિરેક્ટર બનવાનું સ્વીકાર્યું. હવે અમે આ સાહસનું નામ નક્કી કર્યું- 'સ્પર્શ (ધ ટચ).' શોર્ટ, સ્વીટ અને સચોટ.

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

અમે ટોમ હેન્‍ક્સને લેવાનું વિચારતા હતા

- હરીશ શાહ

નાના બજેટની અંગ્રેજી ફિલ્મો બનાવતા કેટલાક ભારતીય નિર્માતાઓને હું જાણતો હતો. મેં નક્કી કર્યું કે જો મિ.બચ્ચન મારી ફિલ્મ ન કરે તો હું ત્યાં નાના બજેટની ફિલ્મ બનાવીશ. કમ સે કમ, અહીં કલાકારો એક સમયે એક જ ફિલ્મમાં કામ કરે છે અને એક ફિલ્મ વીસ દિવસમાં બની જશે. સચીન ભૌમિકે મને ફોન કરીને જણાવ્યું કે પોતે ન્યૂ યોર્ક આવી રહ્યા છે અને 'મારી સાથે થોડા દિવસ રહી શકે?' હર્ષદે હા પાડી. બે દિવસ પછી મેં સચીનને મારો આઈડિયા કહ્યો, આથી તેમણે વાર્તા કહી, જે હર્ષદ અને તેમના મિત્ર મનુ સવાણીને પસંદ આવી. સચીને એ આઈડિયાને ડેવેલપ કર્યો અને એક સપ્તાહમાં સ્ક્રીપ્ટનો ડ્રાફ્ટ બનાવી દીધો. એ પછી તે ભારત પાછા ગયા. હર્ષદ અને મનુએ મને કહ્યું કે તેઓ અડધા ભાગનાં નાણાં મેળવવામાં મને મદદ કરશે. અમારી ફિલ્મ 'એસ્કેપ ટુ ઈન્ડિયા'ની સ્ક્રિપ્ટ લખવા માટે હોલીવૂડના લેખકને નીમવા તેમજ બાકીના અડધા નાણાં મેળવવા માટે હું લોસ એન્જેલિસ ગયો. થોડા દિવસ હું બેવર્લી હિલ્ટન હોટેલમાં રહ્યો અને પોતાના કામ સાથે થોડા લેખકોને મળ્યો. મને ડેનિઅલ આર્થર રેનું કામ તેમજ એક વ્યક્તિ તરીકે પણ એ પસંદ આવ્યા. અમે પંદર હજાર ડોલરમાં એક ડીલ તૈયાર કર્યું, અને એક વર્ષમાં તેમણે મને ત્રણ ડ્રાફ્ટ આપવાના હતા. ત્યાં હું દિગ્દર્શક જગમોહન મુંદડા અને વિક્ટર ભલ્લાને મળ્યો. તેમણે આનંદ અમૃતરાજ સાથે સહયોગમાં થોડી ફિલ્મો બનાવી હતી. આ ફિલ્મો સોફ્ટ પોર્ન પ્રકારની હતી, અને મુખ્યત્વે ત્રીજા વિશ્વના દેશોમાં રજૂઆત કરાતી હતી. યુ.એસ.માં કેવળ વિડીયો જ રજૂઆત પામતા. એ દિવસોમાં અમે ટોમ હેન્ક્સને મુખ્ય ભૂમિકામાં લેવાનું વિચારતા હતા, પણ એ જ વર્ષે એમની 'બીગ' રજૂઆત પામી અને એ ખરા અર્થમાં 'બીગ' બની ગયા. 'એસ્કેપ ટુ ઈન્‍ડિયા'નું દિગ્દર્શન હું કરવા માગતો હતો જગમોહન મુંદડા સાથે કામ કરવાના સંજોગો નહોતા. પણ ફરી વાર હું એલ.એ. ગયો ત્યારે વિક્ટર મને એમના ઘેર લઈ ગયો અને મારી ફિલ્મના નિર્માણમાં મદદરૂપ થવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

(Excerpt from 'Tryst with Films' by Harish Shah, published by Notion Press)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(હરીશ શાહ હિન્દી ફિલ્મોના જાણીતા નિર્માતા હતા.)

લેટ ક્યું આયે? દાઢી કરતે દેર હુઈ

 - અવિનાશ ઓક

અમિત કુમાર અને બાબલાભાઈનાં પત્ની કંચનજી દ્વારા ગવાયેલા 'લૈલા ઓ લૈલા'ની વાત પર પાછા આવીએ. કંચનજીને આ ગીત કેવી રીતે મળ્યું એની વાત. આ ગીત અમિત કુમાર અને આશાદીદી પાસે ગવડાવવાનું આયોજન હતું. આશાજી રેકોર્ડિંગની તારીખે ઉપલબ્ધ નહોતાં. આથી એવું નક્કી થયું કે રેફરન્સ ટ્રેક કંચનજી ગાશે. સામાન્ય રીતે આ જ પ્રથા હતી અને હજી છે. અમારી પાસે ફક્ત બે ટ્રેકનાં રેકોર્ડિંગ મશીન હતાં. આથી અમારે ફુલ સ્ટીરીયો મ્યુઝીક ટ્રેક રેકોર્ડ કરવાની હતી; કરાઓકેની જેમ. એ પછી અમિત કુમાર અને કંચનજીના ગાયન સાથે મિક્સ કરતી વખતે એને બીજા ટુ ટ્રેક મશીન પર લાઈવ વગાડવાની હતી. યાદ રહે કે રેકોર્ડેડ સંગીત ટુ ટ્રેક્સમાં મિક્સ કરાયેલું સંગીત અને રીવર્બ પ્રોસેસિંંગ વગેરે સાથેની ગાયકીને મિક્સ કરવાનું હતું. એ બહુ કડાકૂટવાળું કામ હતું. દમનજી (સૂદ)એ બહુ ઠંડકથી અને શાંતિપૂર્વક એ પાર પાડ્યું.

ટેક પછી સાઉન્ડ બેલેન્સ માટે કશું થઈ શકે એમ હતું નહીં, કેમ કે, ગીત મિક્સ કરાયેલું હતું. એ 'પતી' ગયું હતું: અમે કહેતા એમ 'બચ્ચા પૈદા હો ગયા'. સૌ રાજી હતા. આ કડાકૂટવાળી પ્રક્રિયા ફિરોઝ ખાને અનુભવી હતી, અને તેમણે જાહેર કરી દીધું કે 'બસ, વાત પૂરી. આપણે ફિલ્મમાં આ જ ફાઈનલ ગીત રાખીએ છીએ.' આશાદીદી દ્વારા 'લૈલા મૈં લૈલા' ગીતને રેકોર્ડ કરવાની એક સારી તક અમે ગુમાવી. અલબત્ત, કંચનજીએ શ્રેષ્ઠ પર્ફોર્મ‍ન્સ આપ્યું અને એક યાદગાર ગીત આપ્યું. કંચનજી બહુ મૈત્રીપૂર્ણ અને નિષ્ઠાવાન કલાકાર હતાં. દુ:ખની વાત છે કે તેમણે આ જગત બહુ વહેલું છોડી દીધું.

કુરબાની 1980ના દાયકાનું ભારતભરનું બેસ્ટ સેલિંગ આલ્બમ બની રહ્યું.

'જાંબાઝ'નું વિશેષ મહત્ત્વ હતું. કલ્યાણજી- આણંદજી 'તેરા સાથ હૈ કિતના પ્યારા' ગીતનું રેકોર્ડિંગ કરી રહ્યા હતા. જિનીયસ ગાયક કિશોરકુમાર પહેલવહેલી વાર અમારા સ્ટુડિયોમાં પધારી રહ્યા હતા. એ અને કલ્યાણજીભાઈ તેમની મસ્તી માટે સંગીત ઉદ્યોગમાં બહુ જાણીતા હતા.

એ દિવસે કિશોરદા મોડા પડ્યા એટલે કલ્યાણજીભાઈએ કારણ પૂછ્યું.

કિશોરદાએ કહ્યું, 'દાઢી કરતે દેર હુઈ.'

પણ એ ક્લિન શેવ્ડ દેખાતા નહોતા. આથી કલ્યાણજીભાઈએ કહ્યું, 'દિખતા તો નહીં હૈ.'

કિશોરદાએ જવાબમાં કહ્યું કે દાઢી કરકે નિકલા થા, મગર આતે આતે ફિર બઢ ગઈ શાયદ! ડબલ્યુ.ઓ.એ. સુધી પહોંચવાના લાંબા રસ્તે થયેલા વિલંબ બદલ કેવી મસ્ત ટીપ્પણી. અમારા સ્ટુડિયો માં કિશોરકુમારની એ પહેલી અને છેલ્લી વારની મુલાકાત!

(excerpt from 'Unspooling Memories' by Avinash Oak, Hedwig Media House, 2023)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

- અવિનાશ ઓક ફિલ્મજગતના બહુ જાણીતા સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ છે.)

સ્ટિરિયો રેકોર્ડિંગનો એ પહેલવહેલો રોમાંચ

 - અવિનાશ ઓક

અમે 1979માં રેકોર્ડ કરેલા ગીત 'લૈલા મૈં લૈલા'નો પણ રસપ્રદ ઈતિહાસ છે. ફિરોઝખાનની ફિલ્મ 'કુરબાની'નું એ ગીત હતું, જેનું નામ પહેલાં 'કસક' રખાયેલું. ફિલ્મના સંગીતકાર હતા કલ્યાણજી- આણંદજી. પાકિસ્તાની ગાયિકા નાઝીયા હસને ગાયેલું, બીદ્દુ નિર્મિત ગીત ફિર્ઝખાને લંડનમાં રેકોર્ડ કરી દીધેલું. એ સ્ટિરિયોમાં હતું. 'લૈલા મૈં લૈલા'ના રેકોર્ડિંગનો મુદ્દો આવ્યો ત્યારે ફિરોઝખાને તેને પણ સ્ટિરિયોમાં રેકોર્ડ કરવાનો આગ્રહ રાખ્યો. કલ્યાણજી-આણંદજીએ એમ કરવાની પોતાની અક્ષમતા દર્શાવી, કેમ કે, બોલીવુડમાં એ સમયે એનું ચલણ નહોતું. મોટે ભાગે બધું મોનોમાં જ થતું.

એ તબક્કે બાબલાભાઈએ સૂચવ્યું કે વેસ્ટર્ન આઉટડોર નામના સ્ટુડિયોમાં સ્ટિરિયો રેકોર્ડિંગ કરી શકાશે. પણ કલ્યાણજી-આણંદજી સાશંક હતા. તેમણે કહ્યું કે 'ડબલ્યુ.ઓ.એ.' ફિલ્મનો સ્ટુડિયો નથી. તેમના આવા અભિપ્રાયની પૃષ્ઠભૂમિ પણ મજાની છે. તેમનો મુદ્દો સાચો હતો. એ વખતે એમ જ માની લેવાતું કે તમે ફિલ્મ (સેલ્યુલોઈડ) માટે કશું પણ રેકોર્ડિંંગ કરવાના હો તો એને 35 એમ.એમ. ઓપ્ટિકલ કે મેગ્નેટિક રેકોર્ડર પર જ કરવાનું, તો જ તે ચલચિત્ર સાથે 'સીન્ક' થાય. વાત એકદમ સાચી હતી. (1980માં યશ ચોપડાએ 'સિલસિલા'નાં ગીતો કફ પરેડ વિસ્તારમાં આવેલા વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરમાંના એચ.એમ.વી.ના નવા રેકોર્ડિંગ સ્ટુડિયોમાં રેકોર્ડ કરેલાં‌. એ સ્ટુડિયો સામાન્યપણે વપરાતી 35 એમ.એમ.ની મેગ્નેટિક ટેપને બદલે એક ઈંચની ટેપ પર આઠ ટ્રેકના રેકોર્ડિંગની સુવિધા ધરાવતો હતો. યુરોપનાં સ્થળોએ શૂટ કરેલાં દૃશ્યો સાથે ગીતો 'સીન્ક' નહોતાં થતાં. મહાન રેકોર્ડિંગ જીનિયસ મંગેશ દેસાઈએ ઊપાય શોધીને ગીતોને ફરી રેકોર્ડ કરવાનો ખર્ચ અને સમય બચાવેલો.)

બાબલાભાઈએ અમારી સાથેનાં તેમનાં ડિસ્કો દાંડિયાનાં બધાં આલ્બમ સ્ટિરિયોમાં રેકોર્ડ કરેલાં. એમણે કહ્યું કે આપણે પ્રયત્ન કરીએ, તો 'સીન્ક'નો મુદ્દો ડબલ્યુ.ઓ.એ.વાળા સંભાળી લેશે. આવી ખાતરી પછી કલ્યાણજી-આણંદજી તૈયાર થયા. 'સીન્ક' બાબતે અમે નિશ્ચિત હતા, કેમ કે, ફિલ્મો માટે અમે રેકોર્ડિંગ કરી જ રહ્યા હતા, પણ એ મોનોમાં હતાં. સ્ટિરિયોમાંનાં ગીતો માટે પ્રક્રિયા આવી જ હતી. અમારી પદ્ધતિ સાદી, પણ જફાવાળી હતી. પહેલાં અમે બે કે ચાર ટ્રેક પર ગીત રેકોર્ડ કરતા. એ પછી તેને પા ઈંચની ટેપવાળા રેકોર્ડર પર મિક્સ કરતા. એમાં એટલું જ હતું કે એ બન્ને ટ્રેક મોનોની રહેતી. પછી અમે ટેપ રેકોર્ડરને પ્રભાદેવીમાં આવેલા રાજશ્રી પ્રોડક‍શન્‍સના ફિલ્મ ટ્રાન્‍સફર રૂમમાં લઈ જતા. ત્યાં દિનશાબાબા (બીલીમોરીઆ) નામના સિનીયર એન્‍જિનિયર સંભાળપૂર્વક એને 35 એમ.એમ.મેગ્નેટિક કોટ ટેપ પર ટ્રાન્સફર કરતા. એ પછી નિર્માણ માટે 35 એમ.એમ.ટેપ માસ્ટર ટેપ બની જતી. એને તેઓ ઓપ્ટિકલ, પા ઈંચની ટેપ વગેરે વિવિધ ફોર્મેટ પર ટ્રાન્સફર કરતા. પા ઈંચની ટેપ શૂટિંગના હેતુ માટે વપરાતી.

'લૈલા ઓ લૈલા'નું રેકોર્ડિંગ સેશન મને બરાબર યાદ છે. અમે તમામ માઈકને ભોંય પર મૂકીને બધા સાજિંદાઓને સ્ટિરિયો ટેક માટે ગોઠવેલા. બાબલાજી રોટોમ્ડ્રમ્સ નામનું પોતાનું નવું વાદ્ય પહેલી વાર ઊપયોગમાં લઈ રહ્યા હતા. ડ્રમહેડ ફેરવીને એના આખા સપ્તકનું ટ્યુનિંગ એક સપાટામાં ઝડપભેર થઈ જતું. અમે બે માઈકને એ-બી સ્ટિરિયો રેકોર્ડિંગ મોડ પર ગોઠવ્યાં અને તેમના આઉટપુટને સાવ જમણા અને ડાબા સ્પીકર આગળ મૂક્યાં. બાબલાભાઈએ એમની પીક અપ પેટર્નમાં જેવું ડ્રમ વગાડ્યું કે લોકો ઊભા થઈ ગયા. મુંબઈમાં ફિલ્મ રેકોર્ડિંગમાં સ્ટિરિયોનો રોમાંચ અનુભવી શકાય એ પહેલવહેલી વાર સાંભળવા મળ્યું.

અહીં મારે એ નોંધવું જ રહ્યું કે એકાદ દાયકા અગાઉ ફિલ્મદૃષ્ટા ડૉ. વી. શાંતારામ અને સૂઝબૂઝ ધરાવતા કુશળ કસબી મંગેશ દેસાઈએ સ્ટિરિયોનો સફળ પ્રયોગ કરેલો. એ ફિલ્મ હતી 'જલ બિન મછલી, નૃત્ય બિન બીજલી.'

(excerpt from 'Unspooling Memories' by Avinash Oak, Hedwig Media House, 2023)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

- અવિનાશ ઓક ફિલ્મજગતના બહુ જાણીતા સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ છે.)

ચાર કરોડની ખોટ અને સાત વરસનો વેડફાટ

- હરીશ શાહ

મારી ફિલ્મ 'જાલ ધ ટ્રેપ' અમે સની દેઓલને સાઈન કર્યા પછી સાત વરસે પૂરી થઈ. અમારું પહેલું ટીઝર ટેલીવિઝન પર પ્રસારિત થયું. તેની બહુ પ્રશંસા થઈ.

પંદર દિવસ પછી અમારે ફિલ્મનો પ્રચાર અટકાવવો પડ્યો, કેમ કે, સની અને અમારા મુંબઈના વિતરક પ્રવિણ શાહના મનમાં કંઈક બીજું આયોજન હતું. એ બન્ને ઈચ્છતા હતા કે 'હીરો' પહેલી રીલિઝ થાય અને એ પછી 'જાલ'. અમે બનતા પ્રયત્નો કર્યા, પણ પ્રવિણ શાહે ફિલ્મને 'હીરો'ની પહેલાં રીલિઝ થવા ન દીધી. એપ્રિલમાં 'હીરો'ની રજૂઆત થઈ એ દિવસે અમે ગોરેગાંવના ફિલ્મસીટીની એડલેબ્સમાં 'જાલ'નો ટ્રાયલ યોજ્યો. ફિલ્મ પૂરી થતાં, એડલેબ્સમાં સોએક લોકો ઉપસ્થિત હતા એમણે તાળીઓહી ફિલ્મને વધાવી. પ્રવિણ શાહ ત્યાં મૂંગામંતર થઈને ઊભા રહ્યા, કેમ કે, એમણે પોતાની બન્ને ફિલ્મોને મારી નાખી હતી. એમણે કહેલું, 'મેં પહેલાં 'જાલ' જોઈ હોત તો એને હું પહેલી રિલીઝ કરત અને 'હીરો'ને પછી.' એમ કર્યું હોત તો બન્ને ફિલ્મો હીટ થાત. પણ થવાનું હતું એ થઈ ગયું અને સની તેમજ પ્રવિણ શાહની ભૂલોની કિંમત અમારે ચૂકવવી પડી.

'જાલ'નો ટ્રાયલ રેમનર્ડ લેબોરેટરીમાં યોજ્યો ત્યારે ધર્મેન્દ્રનાં પત્ની પોતાનાં મિત્રો અને સગાંઓને આ ફિલ્મ બતાવવા ઈચ્છતાં હતાં. ઈન્ટરવલમાં અમે ચા, નાસ્તો, સોફ્ટ ડ્રીન્ક વગેરે પીરસ્યાં. ટ્રાયલ શો પછી તમામ આમંત્રિતોએ વિદાય લીધી. પ્રકાશ (કૌર) ભાભી રીક્ષા બોલાવી રહ્યાં હતાં કે મેં એમને અટકાવ્યાં અને મારી કારમાં એમને બેસાડ્યાં.

એમને ઘેર પહોંચ્યા પછી તેમણે એક સરસ વાત કરી. તેમણે કહ્યું, 'હરીશભાઈ, મને ખબર છે કે સનીએ તમને બહુ હેરાન કર્યા છે, પણ તમારી ફિલ્મ બહુ સારી છે અને તમારી બધી તકલીફો પૂરી થશે.' મેં એમનો આભાર માન્યો અને ત્યાંથી નીકળ્યો. જુલાઈમાં અમે વિશ્વભરમાં ફિલ્મની રજૂઆત કરી. વિતરકોએ પોતે રોકેલાં નાણાં પાછા મેળવ્યા, પણ એક અવિચારી અભિનેતાને કારણે અમને ચાર કરોડની ખોટ ગઈ અને સાત વરસ વેડફાયાં.

(Excerpt from 'Tryst with Films' by Harish Shah, published by Notion Press)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(હરીશ શાહ હિન્દી ફિલ્મોના જાણીતા નિર્માતા હતા.)

વો તુમ જો કરના હૈ વો કરો.

- અવિનાશ ઓક

એ સમયના અગ્રણી રેકોર્ડ લેબલ ગણાતા પોલિડોર પ્રિમીયમ રેકોર્ડ્સ દ્વારા મને મળેલી 'ઑન ધ જોબ ટ્રેનિંગ'ની અદ્‍ભુત તક મને યાદ છે. 1975નો એ અરસો. પોલિડોરના એ એન્‍ડ આર (આર્ટિસ્ટ્સ એન્ડ રેપર્ટર) મેનેજર અરુણ અમીને મને બોલાવીને કહ્યું કે મારે એક દુર્લભ અને એટલે જ વિશેષ એવા એક પ્રકલ્પ પર કામ કરવાનું છે. હું રોમાંચિત થઈ ગયો. સદાબહાર હીટ ફિલ્મ 'શોલે'ની ઓરિજીનલ સાઉન્ડ ટ્રેકનાં 1/4 ઈંચનાં સ્પૂલ તેઓ લઈને આવેલા. એમાંથી મારે ચાલીસ મિનીટના મહત્ત્વના અને રસપ્રદ સંવાદો પસંદ કરવાના હતા. એ ફિલ્મના સંવાદો એટલા લોકપ્રિય બની ગયેલા કે આ લોન્‍ગ પ્લે રેકોર્ડની માગ ઊભી થયેલી. હવે મારી જવાબદારી હતી આ સાઉન્ડટ્રેકને એ રીતે સંપાદિત કરવાની, કે જેથી તમામ લોકપ્રિય સંવાદનો એમાં સમાવેશ થઈ જાય, એમ કથાપ્રવાહ પણ જળવાઈ રહે. રેકોર્ડની એક તરફની વીસ મિનીટ, એમ કુલ 40 મિનીટની લંબાઈમાં આ કરવાનું. આ વિનાઈલ લોન્‍ગ પ્લે રેકોર્ડ હતી. અરુણજીએ કહ્યું કે આ અનુભવ બહુ ભયાવહ અને સમય માગી લે એવો રહેશે. મેં પડકાર ઝીલી લીધો. 1/4 ઈંચની અઢળક એનેલોગ ટેપનું સંપાદન કરવાનું હતું. પહેલાં તો ડબલ્યુ.ઓ.એ.ના સ્ટુડિયો 'સી'માં હું ગોઠવાયો. એક રૂમનો એ નાનકડો સ્ટુડિયો હતો, જે રેડિયો પ્રોગ્રામની બહુવિધ નકલ બનાવવા તેમજ વિવિધ પ્રકારના સંપાદનકાર્ય માટે ઊપયોગમાં લેવાતો. મેં ત્યાં સાઉન્ડટ્રેક સાંભળી અને કેટલીક નોંધ ટપકાવી. મેં ફિલ્મ કેવળ એક જ વાર જોયેલી. અરુણજીએ કહેલું કે મારે એકથી વધુ વાર ફિલ્મ જોવી હશે તો મારી પસંદગીના કોઈ પણ થિયેટરમાં એની વ્યવસ્થા કરી શકાશે. આથી મેં મિનર્વા થિયેટરમાં 'શોલે' અનેક વાર જોઈ. ત્યાં એ 70 મિ.મી.માં અને સિક્સ ટ્રેક મેગ્નેટિક સરાઉન્ડ સાઉન્ડમાં પ્રદર્શિત થતી હતી. ફિલ્મ માણવાની અને ધ્વનિનાં તત્ત્વોનો ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરવાની એ જબરદસ્ત અનુભૂતિ હતી. એનાથી મને ખરા અર્થમાં ફિલ્મને 'સાંભળતાં' શિખવા મળ્યું.

મેં ત્રણ દિવસ સુધી આખી ટ્રેકનું સંપાદન કર્યું. પહેલાં તો કથાપ્રવાહને ક્ષતિ ન પહોંચે એવા સહેલાઈથી કાઢી શકાય એવા ભાગને દૂર કર્યા. આમ છતાં, લગભગ 80 મિનીટનું રેકોર્ડિંગ બાકી રહ્યું. મેં અરુણજીને બોલાવ્યા અને હવે પછીની બેઠકમાં હાજર રહેવા જણાવ્યું, જેથી મને ફાઈનલ એડિટિંગમાં મદદ મળી રહે. એમણે કહ્યું, 'વો તુમ જો કરના હૈ કરો. આપણે કુલ ચાલીસ મિનીટમાં એ આવી જવું જોઈએ.' બાકીના ત્રણ દિવસમાં મેં પચાસ મિનીટમાં એ પૂરું કર્યું. પણ એ પછી દસ મિનીટમાં કયા સંવાદને કાઢવા એ નિર્ણય લેવો બહુ કઠિન હતો. હેતુલક્ષી નિર્ણય લઈ શકાય એ માટે મેં વારંવાર એ સાંભળ્યા. સ્ટુડિયોમાં ચારે કોર સ્પૂલ ટેપનાં ગૂંચળા પથરાયેલાં હતાં. મારા ગળા અને ખભા ફરતે પણ ટેપ વીંટળાયેલી રહેતી. હું 'ટેપ મેન' જેવો દેખાતો. સ્ટુડિયોની બાજુમાં આવેલી ઓફિસના વિસ્તારમાં 'કિતને આદમી થે?', 'અરે ઓ સાંભા!' જેવા સંવાદો પડઘાતા રહેતા. આખરે એ કઠિન કામ મેં પૂરું કર્યું. જબરો અનુભવ હતો એ. અનન્ય કહી શકાય એવો, કેમ કે, એ પહેલાં કે એ પછી આ પ્રકારની કોઈ એલ.પી. બની નથી.

(excerpt from 'Unspooling Memories' by Avinash Oak, Hedwig Media House, 2023)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

- અવિનાશ ઓક ફિલ્મજગતના બહુ જાણીતા સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ છે.)

ત્યાં કાગડો અને અહીં કોયલ

- સઈ પરાંજપે

એક સરસ બનાવ મને યાદ આવે છે. નેહા (દિપ્તી નવલ) સાથે ઓમી (રાકેશ બેદી)ની મુલાકાતના વાસ્તવિક અને કાલ્પનિક વર્ણનવાળાં દૃશ્ય પર અમે કામ કરી રહ્યા હતાં. 'વાસ્તવિક' મુલાકાત દરમિયાન નેહા ઓમીને પ્લમ્બરનો માણસ ધારીને બેસિનનો નળ રીપેર કરવા જણાવે છે. ચૂપચાપ બહાર નીકળી જઈને ઓમી સમય પસાર કરવા માટે એક મ્યુનિસિપલ પાર્કમાં જઈને બેસે છે. જ્યારે મિત્રો સમક્ષ વર્ણવેલા કાલ્પનિક દૃશ્યમાં તે કોઈ પરીકથા જેવા માહોલમાં બતાવાયો છે. મંગેશજી (દેસાઈ, સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ)એ ફિલ્મને અધવચ્ચે અટકાવી દીધી અને કહ્યું, 'સઈ બાઈ, આપણે એવું કરીએ તો? મ્યુનિસિપલ પાર્કવાળા દૃશ્યમાં વાસ્તવિક વર્ણન વખતે કાગડાના 'કા...કા'ની સાઉન્ડટ્રેક મૂકીએ અને 'ડ્રીમ વર્ઝન'માં કોયલના ટહુકા મૂકીએ તો?' શું કહેવું છે?' મારે શું કહેવાનું હોય! હું આશ્ચર્ય અને અહોભાવથી દિગ્મૂઢ બની ગઈ. કેટલો અદ્‍ભુત વિચાર! કાગડાનું કર્કશ 'કાઉં કાઉં' અને કોયલના મધુર ટહુકાએ બન્ને દૃશ્યમાં મૂલ્યવૃદ્ધિ કરી. પરિણામ જોઈને અમે રોમાંચિત થઈ ગયાં. એ પછી મંગેશજીએ મારી સામે જોયું અને રમૂજમાં બોલ્યા, 'આ બધું કરવામાં અમને સહેજ મુશ્કેલી પડી. પણ કોઈ એની નોંધ લેશે કે એની તરફ કોઈનું ધ્યાન જશે કે કેમ એ સવાલ છે. જે હોય એ, આપણે બન્નેને આનંદ થયો ને! સર્જકતાની એ જ તો મઝા છે.'

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

(Published by: HarperCollins India, 2020)

(નોંધ: 'ચશ્મે બદ્દૂર'નું આ દૃશ્ય આ ક્લિપમાં જોઈ શકાશે. ક્લિપ એ જ દૃશ્યથી આરંભાશે અને 19.00 સુધી જોવાથી બન્ને દૃશ્યો અને મંગેશ દેસાઈની કમાલ 'જોઈ' શકાશે.)

અન્યના કામની પ્રશંસા પીઠ પાછળ કરવી દુર્લભ છે

- સઈ પરાંજપે

'ચશ્મે બદ્દૂર'ની લગભગ સમાંતરે જ રણધીર કપૂરની 'બીવી ઓ બીવી'નું નિર્માણ આર.કે.બેનર તળે થઈ રહ્યું હતું. આથી ડબિંગ, સાઉન્ડ ઈફેક્ટ્સના રેકોર્ડિંગ અને રિમિક્સિંગ બાબતે બન્ને ફિલ્મો વચ્ચે જાણે કે હોડ લાગેલી. અમારું શેડ્યુલ ચસોચસ રહેતું, આથી એક પક્ષ પોતાનું કામ પતાવે ત્યાં સુધી બીજા પક્ષે રાહ જોવી પડતી.

રાહ જોનારી ટીમ કન્ટ્રોલ રૂમમાં આવેલી કાચની પેનલમાંથી બીજી ફિલ્મ જોઈ શકતી. 'બીવી ઓ બીવી' અમારા કરતાં ત્રણ દિવસ વહેલી સંપન્ન થઈ અને યોગ્ય સમયે સેન્સર બોર્ડને મોકલવામાં આવી. એ ટીમમાંથી કોઈકે એ ફિલ્મ ગજબનાક કોમેડી હોવાનું પ્રશંસાના સૂરે કહ્યું ત્યારે રણધીર કપૂરે કહેલું: 'ચશ્મે બદ્દૂર' ની સરખામણીએ આ કંઈ ન કહેવાય. અસલ કોમેડી તો એ છે.' મારી ફિલ્મ સેન્‍સરમાં ગઈ ત્યારે મને આમ જણાવાયેલું. ફિલ્મનો આ સૌથી પહેલો પ્રતિભાવ અને મંજૂરીની મહોર કહી શકાય. ફિલ્મ જગતમાં કોઈ અન્યના કામની પ્રશંસા પીઠ પાછળ કરવી દુર્લભ છે. રણધીર કપૂરનો એ ઉદાર પ્રતિભાવ મને હજી યાદ રહી ગયો છે.

'ચશ્મે બદ્દૂર'ની રજૂઆત તારદેવ ખાતે આવેલા જમુના થિયેટરમાં કરવામાં આવી. એ થિયેટર હવે નથી રહ્યું. શરૂઆતના પાંચેક દિવસ થિયેટર લગભગ ખાલી જેવું રહેલું, પણ એ પછી અચાનક તેણે હરણફાળ ભરી અને એ પછી કદી અટકી નહીં. હાઉસફૂલનાં પાટિયાં કાયમ ઝૂલતાં રહેતાં. પ્રસાર માધ્યમોએ પણ માન્યામાં ન આવે એ રીતે તેની પર વરસી પડ્યાં. એક વાર મેં ગુલ (આનંદ, નિર્માતા)ને આ ફિલ્મ કોઈક ચોક્કસ સિનેમા હોલમાં રજૂ કરવાની સલાહ આપી. તેણે ગંભીરતાથી કહ્યું, 'જુઓ, મેં તમને શૂટિંગ દરમિયાન કદી એમ કહ્યું કે આ શોટ અમુક રીતે લેવો, કે કેમેરાને આ રીતે ગોઠવો?'તો પછી મારા ક્ષેત્રમાં તમે મને કેમ સલાહ આપો છો?'

'ચશ્મે બદ્દૂર' સંપૂર્ણપણે હીટ ફિલ્મ પુરવાર થઈ અને એ પણ વિવિધ વયજૂથના દર્શકોમાં. (ગુલને એની ક્રેડિટ મળી?) તાજગીસભર ફિલ્મ તરીકે તેની સરાહના કરવામાં આવી અને જોતજોતાંમાં તેને એક 'કલ્ટ' ફિલ્મનો દરજ્જ્જો પ્રાપ્ત થઈ ગયો. અલબત્ત, એને ક્યાંય એક તો શું, અડધો એવોર્ડ પણ પ્રાપ્ત ન થયો. (કોમેડી માટે એવોર્ડ? કદી સાંભળ્યો ખરો?)

(Excerpt from 'A Patchwork Quilt, a collage of my creative life by Sai Paranjpye)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2020)

પહેલાં તો એ કહે કે તું છો કોણ?

- અવિનાશ ઓક

સવારના નવ વાગેલા. રાજકમલ (સ્ટુડિયો)ના શૂટિંગ ફ્લોર પર યુનિટના રિપોર્ટીંગ માટેનો એ સ્લેટ ટાઈમ. ચીફ રેકોર્ડિસ્ટ વેંકટને મેં બીડી પીતા ગોઠવાયેલા જોયા. મેં તેમને પૂછ્યું, 'આજે શોટ માટે શી તૈયારી કરવાની છે?' તેઓ સાવ ઉદાસીન ભાવે બેઠેલા. અળસાયેલા સ્વરે બોલ્યા, 'આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર ચન્દ્રા બારોટને જઈને પૂછ.' મિ. બારોટ એટલે એ જ વ્યક્તિ કે જેમણે આગળ જતાં અમિતાભ બચ્ચનને ચમકાવતી સુપરહીટ ફિલ્મ 'ડોન'નું દિગ્દર્શન કરેલું. તેઓ બહુ ઉત્સાહી હતા. તેઓ અમેરિકાની કોઈક ફિલ્મસ્કૂલમાંથી સ્નાતક થયેલા. તેમણે એક કાગળ કાઢ્યો અને આયોજિત કરેલો આખો સીન તેમજ શોટ્સ મને સમજાવવા લાગ્યા. હું તરત જ બૂમ (માઈક)ની ગોઠવણ વિચારવા માંડ્યો અને કેમેરા સહાયકને લેન્સમાંથી એ જોવા માટે કહ્યું. એ પછી યોગ્ય જગ્યાએ મેં બૂમ ગોઠવ્યું અને કેમેરાની ફ્રેમમાં એ ન દેખાય એ રીતે આઘુંપાછું કરતો રહ્યો. આ તમામ ગતિવિધિ દરમિયાન વેંકટ ઠંડકથી બેઠા રહ્યા અને સેટ પર આવ્યા નહીં.

સાડા અગિયારે એક કદાવર માણસ સેટ પર આવ્યો. ચપટીવાળા પેન્‍ટમાં તેણે સફેદ શર્ટ ખોસેલો. બધા તેને જોઈને શાંત થઈ ગયા. એ હતા નરીમાન ઈરાની, જે આ ફિલ્મના 'ડી.ઓ.પી.' (ડાયરેક્ટર ઓફ ફોટોગ્રાફી) હતા. તેમનો પહેલો સવાલ હતો, 'બેક લાઈટિંગ હો ગયા ક્યા?' અને પછી તે બરાડ્યા, 'આ માઈક અહીં શું કરે છે? ચલો હટાઓ.' મને આંચકો લાગ્યો અને હું સહેજ નર્વસ થઈ ગયો. મેં કહ્યું, 'એ મેં મૂક્યું છે અને યોગ્ય સ્થાને છે.' એટલે એ કહે, 'પહેલાં તો એ કહે કે તું છો કોણ?' મેં જણાવ્યું કે હું સાઉન્ડ એન્જિનિયર વેંકટનો સહાયક અવિનાશ ઓક છું.' તે કહે, 'તારે ડાયલો‍ગ્સ ડબ કરવાના, યંગ મેન, એકે એક ડાયલોગ. એટલે માઈકને હટાવ અને એક વાર હું બધું ગોઠવી લઉં એટલે એ ક્યાં મૂકવાનું એ તને જણાવીશ. ઓકે?' બસ, વાત પૂરી. મેં માઈક ઉઠાવ્યું અને ખૂણામાં જઈને શાંતિથી બેસી ગયો. મારો મૂડ બગડી ગયો.

થોડી વાર પછી મારા ખભા પર કોઈકનો કદાવર હાથ મૂકાયો. મેં ઊંચે જોયું. એ મિ. ઈરાની હતા. હસીને એમણે કહ્યું, 'યંગ મેન, અપસેટ થવાની જરૂર નથી. મારી તકલીફ સમજ. હું કે મારો સહાયક માઈકને ફ્રેમમાં આવતું ન જોઈએ અને શૂટ ચાલુ રાખીએ તો મને કાલે લેબોરેટરીમાં રશીઝ (જે તે દિવસના ફૂટેજને ડેવલપ કર્યા પછી બીજા દિવસે કસબીઓ એ ચકાસતા હોય છે) જોઈએ ત્યારે જ એની જાણ થાય. છેક એ વખતે અમને ખબર પડે તો બહુ તકલીફ થાય. મારે રિશૂટ કરવું પડે. બોલ, હવે તું મારી પડખે છે ને?'

આ છેલ્લું વાક્ય કદાચ મારા ચહેરા પર દ્દેખાતી ઉદાસીના પ્રતિભાવરૂપે હતું. મેં હા પાડી અને માંડ મલકાયો. 'આગળ વધ, બચ્ચા. તુઝે જિંદગી મેં બહોત કામ કરના હૈ.' મોટી આંખો ચમકાવીને મિ. ઈરાની બોલ્યા. એ પ્રસંગ ભૂલી જઈને આગળ વધવા માટે તેઓ મને કહી રહ્યા હતા. એનાથી મારો મૂડ બન્યો. એ પછી આખી ફિલ્મના શૂટ દરમિયાન તેમનો મારી સાથેનો વર્તાવ મિત્રતાપૂર્ણ રહ્યો.

હું વિચારતો હતો કે શૂટ પહેલાં ડાયલોગ્સ ડબ કરવાની આ પદ્ધતિ વિશે વેંકટ મને સહેલાઈથી જણાવી શક્યા હોત. કદાચ એમાં એમને રસ નહીં હોય કે એફ.ટી.આઈ.આઈ. (ફિલ્મ ઈન્‍સ્ટિટ્યૂટના સ્નાતકો સાથેનો લાક્ષણિક અસહકાર હોય- નવાગંતુકોનું એક પ્રકારે રેગીંગ કહી શકાય. એફ.ટી.આઈ.આઈ.ના આરંભ પહેલાં એ જમાનાના ફિલ્મ ટેક્નિશિયનો કામ કરતાં કરતાં જ, ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાથી શીખતા જતા. એફ.ટી.આઈ.આઈ.ના સ્નાતકો ફિલ્મઉદ્યોગમાં આવવા લાગ્યા ત્યારે એક પ્રકારે તેમનો વિરોધ થતો- શરૂ શરૂમાં તો ખરો જ. પણ ધીમે ધીમે એ બધું બદલાતું ગયું.

(excerpt from 'Unspooling Memories' by Avinash Oak, Hedwig Media House, 2023)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.

- અવિનાશ ઓક ફિલ્મજગતના બહુ જાણીતા સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ છે.)