પ્રેમગલી

 દો દિલોં કો યે દુનિયા મિલને હી નહીં દેતી,

આશાઓં કી કલીયો કો ખિલને હી નહીં દેતી.

રૂપમહલ, પ્રેમગલી, ખોલી નંબર 420. ચિ.એન્થની ગોન્સાલ્વીસનું આ સરનામું આમ તો આનંદ બક્ષીએ આપ્યું હતું, જે એન્થનીભાઈ પ્રેમના કે પીણાના નશા તળે ગાઈને સંભળાવતા હતા અને એ સૂચવતું હતું કે આ સરનામુ કાલ્પનિક છે.

રૂપમહલ કે ખોલી નં. 420 વિશે મને કશી જાણકારી નથી, પણ પ્રેમગલી વિશે અવશ્ય હું કશું કહી શકું એમ છું. મહેમદાવાદના પ્રબુદ્ધ નાગરિકો પણ 'પ્રેમગલી' શબ્દ કાને પડતાં જ બોલી ઉઠે કદાચ, 'હા, ભઈ! ખબર છે હવે! લાલ નેરિયું!' મૂળ શબ્દ 'નેળ' પરથી 'નેળીયું' અને તેની પરથી 'નેરિયું' થયું હશે, પણ તેની આગળ 'લાલ' વિશેષણ શા કારણે લાગ્યું એ બાબતે કોઈ પુરાતત્ત્વવિદે કામ કરવું જોઈએ.

મહેમદાવાદમાં વ્યાસવાડાથી દાખલ થઈએ એ પછી ઢાંકણીવાડથી શરૂ થતો અને જીભાઈ પોળ આગળ પૂરો થતો નાનકડો રસ્તો 'લાલ નેરિયું' તરીકે ઓળખાય છે. આ વિસ્તાર ભેંકાર નહીં, સામાન્યપણે સૂનો રહેતો. તેની લંબાઈ એટલી બધી નહીં, એટલે એક છેડે ઉભા હોઈએ તો સામો છેડો જોઈ શકાય. પણ આ નેળની બન્ને તરફ આવેલાં મકાનોનો પાછલો ભાગ અહીં પડતો. ઢાંકણીવાડથી પ્રવેશીએ તો ડાબી તરફના મકાનોનું મુખ્ય બારણું મગદળીઆ પોળમાં અને જમણી બાજુનાં મકાનોનું મુખ્ય બારણું મોટે ભાગે મહાદેવ પોળમાં પડતું હશે.

અહીં દિવાલો એકદમ ઊંચી હતી અને છે...ક પહેલા માળે નાનકડી બારી કે કઠેરો પડતો હોય. દિવાલોની નીચેનો ભાગ વર્તુળના ચાપ આકારનો હોવાથી તેની પર ચડી શકાય નહીં. એમ આ દિવાલો પણ મોટા ભાગની પ્લાસ્ટર વિનાની હતી. ક્યાંક પાણી સતત વહેતું રહેવાને કારણે દીવાલો પર ઓઘરાળા પડેલા હોય, તો ક્યાંક નાનાં નાનાં વડ-પીપળા પણ ઉગી નીકળ્યા હોય. પાછલા રસ્તે પડતી આ બારીનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે એંઠવાડનું પાણી ઉપરથી નાંખવા માટે જ થતો. કદાચ એમ પણ બને કે નાનપણમાં આ મકાનો છે એનાથી વધુ ઊંચા ભાસતાં હોય.

આ બધાં કારણોસર આ સ્થળ પ્રેમીઓના મિલન માટેનું આદર્શ સ્થળ ગણાતું. તેનો એ રીતે ઉપયોગ કરવાથી તો હું અને મારા મિત્રો વંચિત રહ્યા. અમને એમ લાગતું કે 'એવી બધી' બાબતો માટે અમે 'નાના' છીએ. એ પછી અચાનક ક્યારે 'મોટા' બની ગયા એ ખબર જ ન પડી. પણ તેનો ઉપયોગ કોણ કોણ કરતું હતું તેના અહેવાલો ઘણી વાર અમને અમારા મિત્ર મૂકા (મુકેશ પટેલ) દ્વારા મળતા. અને મને ખાત્રી છે કે અમારી જેમ ગામ આખાના લોકોને પણ તે અન્યો દ્વારા મળતા હશે.

પણ ચાર-પાંચ વરસ અગાઉ મહેમદાવાદ જવાનું બન્યું ત્યારે સતત બે દિવસ સુધી પ્રેમ સિવાયના ઈતર કામે આ પ્રેમગલીમાંથી પસાર થવાનું બન્યું. એવી કોઈ અંગત સ્મૃતિ મારી અહીં હતી નહીં, છતાં મને બે ઘડી આઘાત લાગી ગયો. મેં જોયું કે આ ગલીમાં હવે મોટા ભાગનાં મકાનોનાં મુખ્ય દરવાજા પાડવામાં આવ્યા છે. તેને કારણે હવે અહીં પેલો સૂનકાર રહ્યો નથી, બલ્કે અવરજવર સતત રહે છે. એ આખી ગલી હવે આર.સી.સી.ની બની ગઈ છે. મને કોણ જાણે એક ક્ષણે એવો પણ વિચાર આવ્યો કે મારા હાથમાં હોય તો હું જે તે સમયે આ ગલીને આરક્ષિત વિસ્તાર જાહેર કરી દેત. (આવું વિચારીએ છીએ એટલે જ આપણા હાથમાં કશું હોતું નથી.) આનો અર્થ એ થયો કે લાલ નેરિયું નામ ભલે રહ્યું, પણ પ્રેમગલી તરીકેનો તેનો દરજ્જો તો ગયો જ.

પાછા ફરતાં આ ગલીનું બદલાયેલું સ્વરૂપ મારા મનને બહુ કોસતું હતું. આના ઉપાયરૂપે મેં એક અખતરો કર્યો. મારી પાસે રહેલી સ્કેચબુક ખોલી અને જેવું આવડે એવું પણ મારા મનમાં પડેલું પ્રેમગલીનું અસલ સ્વરૂપ ચીતરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેનું પરિણામ તે આ ડ્રોઈંગ.

આ પેન ડ્રોઈંગ પૂરતી એટલી સ્પષ્ટતા કે તેને મેં કેવળ સ્મૃતિના આધારે બનાવ્યું છે. તે જ્યારે ખરેખર અસ્તિત્ત્વમાં હતું ત્યારે મને ચિત્ર દોરતાં આવડતું નહોતું કે નહોતો મારી પાસે કેમેરા. આથી મારા મનમાં તેની જે છાપ રહી ગઈ છે તેને આલેખવાનો આ પ્રયાસ છે.