શાળામાં મોટા ભાગના લોકોએ રંગીન કાગળને વાળીને, કાતર વડે કાપીને ભાતચિત્ર તૈયાર કરીને નોટબુકમાં કે ચિત્રપોથીમાં ચોંટાડ્યું હશે. એ બહુ સુંદર દેખાય, પણ ચાહે તો દરેક જણ એને એક સરખું બનાવી શકે. આને કૌશલ્ય એટલે કે ક્રાફ્ટ કહેવાય. પણ રંગીન કે શ્વેત-શ્યામ કાગળના ટુકડાને હાથ વડે યા કાતર વડે કાતરી કાતરીને તેને ચોંટાડવામાં આવે અને જે સંયોજન તૈયાર થાય એ ખરા અર્થમાં અનન્ય હોય. બનાવનાર ચાહે તો પણ અદ્દલ એકના જેવી બીજી ન બને. આથી એને કળા એટલે કે આર્ટ કહેવાય. ઘણા સુજ્ઞ લોકો પણ પેપર કોલાજને પેપર ક્રાફ્ટ સમજવાની ભૂલ કરી બેસે છે.
પેપર કોલાજ બનાવતાં પહેલાં કાગળ પર જે તે સંયોજનનો સ્કેચ દોરવો જરૂરી છે. એ પછી વિવિધ રંગીન કાગળો મળે એ મુજબ ચોંટાડતા જવાથી ધીમે ધીમે કરતાં એ એક સંપૂર્ણ સંયોજન બને છે.
પેપર કોલાજ કોઈ પણ સાઈઝનું બનાવી શકાય. નાનકડા ગ્રીટીંગ કાર્ડથી લઈને ઈમ્પિરીયલ સાઈઝ સુધીના કાગળ પર. પણ એ કેટલા સમયમાં પૂરું થશે એ કહેવાય નહીં, કેમ કે, ઈચ્છિત રંગના કાગળ ન મળે તો કામ આગળ ન ચાલે. એટલે કે રંગીન કાગળ એની મુખ્ય સામગ્રી ગણાય. સાવ સપાટ રંગના કાઈટ પેપર કે માર્બલ પેપર અનેક રંગોમાં મળે છે ખરા, પણ એમાં રંગછટાઓ ન હોવાથી એનો ઊપયોગ મર્યાદિત બની રહે છે. આથી મોટા ભાગના કલાકારો રંગીન મેગેઝીનના કાગળોનો ઊપયોગ કરે છે. અમૃતલાલ વેગડ તો લખાણ ધરાવતા રંગીન કાગળનો ઊપયોગ કરતા હતા.
 |
કંકોતરીના કાગળનો
એક પેપર કોલાજ |
ફાઈન આર્ટ્સ કોલેજ સાથેના મારા એક વર્ષના ટૂંકા સંબંધ દરમિયાન મને આ માધ્યમનો પરિચય થયો, પણ એમાં ખરું ખેડાણ મેં કોલેજ છોડ્યા પછી શરૂ કર્યું. એ સમયે 'ઈન્ડિયન એરલાઈન્સ'ના ઈન ફ્લાઈટ મેગેઝીન 'સ્વાગત'ના જૂના અંકો હું થોકબંધ ખરીદતો. અન્ય રંગીન, ગ્લોસી કાગળ ધરાવતા મેગેઝીન પણ ખરીદતો, છતાં એમાં 'સ્વાગત' જેવી મઝા નહોતી. હું મોટે ભાગે લખાણ વિનાના કાગળ પસંદ કરતો, તેને કારણે મુશ્કેલી બહુ પડતી, પણ એની મઝાય અલગ હતી. કાગળને ફાડવા માટે કાં કાતરનો ઊપયોગ થઈ શકે, યા મુક્ત રીતે કાપી શકાય, કે બન્ને રીત પ્રયોજી શકાય.
 |
| જોધપુરના મહેરાનગઢના એક હિસ્સાનો પેપર કોલાજ |
 |
જોધપુરના મહેરાનગઢના દૃશ્યનો પેપર કોલાજ
(આ ફ્રેમ કરેલો હોવાથી તસવીરમાં રંગ બરાબર દેખાતા નથી,
પણ ખ્યાલ આવી જશે.) |
 |
જોધપુરના મહેરાનગઢના એક હિસ્સાનો પેપર કોલાજ
|
બહાર ફરવા જવાનું થાય ત્યારે ઓછા સમયમાં દોરેલા સ્કેચ પછી કોલાજ માટે બહુ કામ આવતા. હવે તો ફોટો લઈ લેવાની સુવિધા સુલભ છે. ઘણા કલાકારો પેપર કોલાજનો ઉપયોગ મિક્સ મિડીયામાં કરે છે, એટલે કે પેપર કોલાજની સાથોસાથ તેઓ જળરંગો કે એવા અન્ય માધ્યમના રંગો પ્રયોજે છે. મેં નક્કી કરેલું કે મારે શુદ્ધ પેપર કોલાજ જ બનાવવા. એમાં પેન (કે બ્રશ)નો ઊપયોગ માત્ર ને માત્ર મારી સહી કરવા પૂરતો જ કરવાનો.
લેખનક્ષેત્રે કારકિર્દી વિકસી એટલે સ્વાભાવિક ક્રમમાં પેપર કોલાજ માટે સમય ફાળવવો મુશ્કેલ બનતો ગયો. વિવિધ રંગછટાઓવાળા કાગળ મેં કોથળો ભરીને એકઠા કરી રાખેલા. આખરે એક દિવસ ભારે હૈયે એ કોથળો કાઢી નાખ્યો. એમ વિચારીને કે, જ્યારે પેપર કોલાજનું કામ ફરી શરૂ કરીશું ત્યારે નવેસરથી કાગળો 'વસાવીશું'.
 |
| દીવના કિલ્લાના પ્રવેશદ્વારનો પેપર કોલાજ |
પેપર કોલાજ બંધ થયા, પણ સ્કેચિંગ/ડ્રોઈંગ ચાલુ રહ્યું. પેપર કોલાજ માટેનું આકર્ષણ ઓસર્યું નહીં. છાપાંમાં આવતાં વિવિધ જાહેરખબરનાં ફરફરિયાંમાં મને કોલાજ માટેની સામગ્રી દેખાતી. મેં નવેસરથી એ સંઘરવા માંડ્યાં. આ કળા વિશે વાત કરીને કોઈને સમજાવવું મુશ્કેલ હતું, અને એના નમૂના સાથે લઈને ફરાય નહીં. આમ છતાં, રસ ધરાવનારને એ હું બતાવતો. ઘણી વાર મને થતું કે કળાના આ માધ્યમનો પ્રસાર થાય તો કેટલું સારું! કેમ કે, એનાથી કળાદૃષ્ટિ તો વિકસે જ છે, સાથોસાથ એકાગ્રતા, ખંત, ધીરજ જેવા ગુણો આપોઆપ જ વિકસે છે. અને આ બધું કશાય ઘોંઘાટ વિના, શાંત ગતિએ થાય છે.
'અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન'ના મિત્ર પાર્થ ત્રિવેદી સાથે આ બાબતે વાત થઈ ત્યારે તેમણે ઊમળકાભેર પેપર કોલાજની વર્કશોપ માટે આયોજન કરવાનું આમંત્રણ આપ્યું. આમ તો, ગયે વરસે પણ આ આયોજન હતું. જો કે, એ વરસે પછી અમારો ફરવા જવાનો કાર્યક્રમ ગોઠવાતાં એ થઈ શક્યું નહીં. આ હજી પહેલી વારનું આયોજન હોવાથી પ્રવેશ માટેની વયમર્યાદા આઠથી ચૌદ વર્ષનાં બાળકોની રાખી. આશય એટલો કે આ વયજૂથનાં બાળકો નવુંનવું ગ્રહણ કરવા માટે સજાગ માનસ ધરાવતાં હોય છે. આથી આ વયે તેમને આવા માધ્યમની જાણકારી મળે તો કશું નહીં તોય કળા પ્રત્યેનો તેમનો અભિગમ કેળવાય.
ત્રણ કલાકની આ વર્કશોપમાં તેમને પેપર કોલાજના માધ્યમથી પરિચીત કરાવવામાં આવે અને દરેક જણ એકાદ નાની કૃતિ સર્જે એવું આયોજન વિચાર્યું છે. તમને લાગે કે તમારા મિત્રવર્તુળમાં આવાં બાળકો છે, તો તેમને આની જાણ કરશો. હા, આ કાર્યક્રમ વયસ્કો માટે થઈ શકે, પણ તેનું આયોજન અલાયદું કરવું પડે. જરૂર પડ્યે એય વિચારી શકાય. હાલ તો, શનિવારે સવારે 9.30થી 12.30 દરમિયાન આ વર્કશોપનું આયોજન છે, જેની રજિસ્ટ્રેશન લીન્ક અને અન્ય વિગતો અહીં આપેલી છે.
