"'તૂને સાડી મેં ઉરસ લી હૈ ચાબિયાં ઘર કી...' આ કેવી પંક્તિઓ? આને તું કવિતા કહે છે? ગીતની પંક્તિઓ આટલી નીરસ શી રીતે હોઈ શકે? ગુલ્લુ, તું સરખું લખી નથી શકતો? અને પાછો તું મને આ પંક્તિઓ સંગીતબદ્ધ કરવાનું કહે છે?"- મેં લખેલા 'કિનારા' ફિલ્મના ગીત 'એક હી ખ્વાબ' માટે પંચમનો પ્રતિભાવ આવો હતો. એણે વળી પાછું કહ્યું, 'તું આ પંક્તિઓ પરથી કોઈક સીન બનાવ અને મને કામ કરવા માટે કંઈક બીજું આપ.' મને કદી ચર્ચામાં મુકાબલો કરવાનું ગમતું નહીં. મેં તેને કહ્યું, 'પંચમ, એ તો હું કરી જ શકું છું. પણ વાત એ છે કે તારી સાથે હું કામ કરું, તો આપણે એટલા માટે કામ કરીએ છીએ કે આપણે કશુંક બિનપરંંપરાગત કરવા માંગીએ છીએ. ખરું કે નહીં? એટલા માટે....' પંચમે જવાબમાં કંઈ કહ્યું નહીં. એ ધૂન તૈયાર કરવા માંડ્યો. પરિસ્થિતિની નાટ્યાત્મકતાને વધુ ઉજાગર કરવા માટે કેટલાક સંવાદ મૂકવામાં આવ્યા. ગીત તૈયાર થયું એટલે પંચમે ભૂપી- ભૂપીન્દરસીંઘને કહ્યું, 'ભૂપી, ગિટાર લઈને રેકોર્ડિંગ રૂમમાં જા, હેડફોન્સ લગાવીને ગીત સાંભળ, અને તને ગીત પૂરું કરવા માટે જ્યાં પણ નોટ્સની જરૂર લાગે તો એ વગાડજે. તને હું છૂટો દોર આપું છું.' ભૂપીન્દર સિંઘ પંચમ માટે ગિટાર વગાડતા હતા, અને તેના સૌથી વિશ્વાસપાત્ર સહાયકો પૈકીના એક હતા. ભૂપીએ ભાનુદાની ગિટાર ઉપાડી. ભાનુ ગુપ્તાએ ઘણાં વરસો સુધી પંચમ સાથે કામ કરેલું, અને ભૂપીના ગુરુ સમાન હતા. ભૂપીએ પંચમના કહ્યા મુજબ કર્યું. ભૂપીએ ઉમેરેલી નોટ્સથી ગીતને જાણે કે એક અલાયદું પરિમાણ મળ્યું. ફક્ત એક સ્થાને ગિટારના ટ્રેકમાંથી ચીચીયારી જેવો નાનકડો અવાજ આવતો હતો. પંચમ વધુ એક ટેક કરવા ઈચ્છતા હતા, પણ મેં એમ કરવાની ના પાડી. પંચમે મને પડકાર ફેંક્યો, 'જોઈએ, તું ફિલ્મમાં આ શી રીતે દેખાડે છે!'
ફિલ્મ પૂરી થયા પછી પંચમ સ્ક્રીનિંગ માટે આવ્યો. આ ગીતની એક સિક્વન્સમાં હેમા માલિની અને ધર્મેન્દ્રને પત્તાં રમતાં દેખાડાયાં હતાં. હેમા જોકરના પત્તાને ખેંચીને તેને ચૂમે છે. મેં ગિટારના પેલા અવાજનો ઉપયોગ પત્તાને કરાતા આ ચુંબન માટે કર્યો. પંચમ એ જોઈને રાજી થઈ ગયો. 'ગુલ્લુ! અદ્ભુત!' પૂર્ણતા માટેનો એનો આગ્રહ, કોઈ ચોક્કસ શબ્દનો ઉપયોગ અને પછી તેને આત્મસાત કરી લેવાની એની આદત વળગણ કક્ષાની હતી. એ કોઈક ધ્વનિ કે ધૂનને સમજવા માંગતો ત્યારે તે એના હૃદયના ઊંડાણમાંથી એ કરતો. અને જ્યારે એ એની તીવ્ર પ્રતિભા દેખાડતો ત્યારે પરિણામ લગભગ તત્કાળ મળી જતું.
- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)
નોંધ: ગુલઝારે વર્ણવેલા આ ગીતના શબ્દો વાંચવાથી સમજાશે કે પંચમે એ વાંચીને પહેલો પ્રતિભાવ કેમ એવો આપેલો. એ પછી આ પંક્તિઓને પંચમે શી રીતે ધૂનમાં ઢાળી એ ગીત સાંભળવાથી ખ્યાલ આવશે. ગીતમાં પણ મુખ્ય પ્રભાવક ભૂપીન્દરનો સ્વર છે. તાલ અને ગિટાર માત્ર જરૂર પૂરતાં જ છે. અને ગિટારમાંથી નીકળેલા પેલા અવાજનો ઉપયોગ ગુલઝારે ફિલ્માંકનમાં શી રીતે કરી લીધો એ પણ 4.37 પર જોઈ શકાશે.
કિશોરકુમારને બ્રેક આપનાર સંગીતકાર ખેમચંદ પ્રકાશ હતા, પણ તેમને સતત અજમાવતા રહેનાર સંગીતકાર સચીન દેવ બર્મન હતા. અમુક સંગીતકારો કિશોરકુમારને ગાયક સુદ્ધાં ગણવા તૈયાર નહોતા, એવે સમયે સચીનદાએ કિશોરકુમાર પાસે સતત ગીતો ગવડાવ્યાં. 'આઠ દિન' (1946)માં કિશોરકુમાર પાસે 'બાંકા સિપહીયા ઘર જઈ હો' જેવી થોડી લીટીઓ ગવડાવ્યા પછી 'બહાર' (1951)માં 'કસૂર આપકા હજૂર આપકા' જેવું આખું ગીત તેમણે ગવડાવ્યું. આમ છતાં, આ જોડીને સફળતા મળી છેક 'આરાધના' (1969)માં. અઢાર વરસ જેટલો સમયગાળો કોઈ વ્યક્તિની પ્રતિભામાં વિશ્વાસ ટકાવી રાખવા માટે ઘણો લાંબો ગણાય.
રાહુલ દેવ બર્મન નાની વયથી પિતાજીના સહાયક તરીકે સંકળાયેલા હતા, અને બર્મનદાદાના નામે ગણાતાં અમુક ગીતની ધૂન કિશોર વયના રાહુલ દેવે બનાવી હતી એવી વાત બહુ જાણીતી છે. આથી સ્વાભાવિકપણે જ આપણને એમ માનવાનું મન થાય કે રાહુલ દેવ અને કિશોર કુમાર વચ્ચે ખૂબ મેળ હશે. કેમ કે, આગળ જતાં એ હકીકત પુરવાર પણ થઈ.
અલબત્ત, કેટલીક વિગતો રસ પડે એવી છે. રાહુલ દેવ બર્મનના સ્વતંત્ર સંગીતવાળી ફિલ્મ 'છોટે નવાબ'ની રજૂઆત 1961માં થઈ. તેમની કારકિર્દીનો પ્રથમ દસકો એટલે કે 1961થી 1970 સુધીની ફિલ્મો અને એ ફિલ્મોમાં કિશોરકુમારે ગાયેલાં ગીતો કંઈક જુદું ચિત્ર ઉપસાવે છે. વર્ષવાર રજૂ થયેલી રાહુલ દેવની ફિલ્મ, તેનાં કુલ ગીતો અને એ ગીતોમાં કિશોરકુમારે ગાયેલાં ગીતોની સંખ્યા જોવાથી ખ્યાલ આવશે.
દસ વર્ષમાં રાહુલ દેવ બર્મનની કુલ ફિલ્મોની સંખ્યા 17 છે, જેમાં એક ફિલ્મમાં કિશોરકુમારે ગાયેલાં સૌથી વધુ ગીત 'સાસ ભી કભી બહુ થી' (4) અને 'કટી પતંગ'નાં (4) ફિલ્મનાં છે. 17 ફિલ્મોનાં કુલ 111 ગીત પૈકી કિશોરકુમારના ભાગે ફક્ત 16 ગીતો જ આવ્યાં છે. 'તીસરી મંઝીલ', 'બહારોં કે સપને', 'ધ ટ્રેન' જેવી મ્યુઝીકલ હીટમાં કિશોરકુમારનું એક પણ ગીત નથી, તો 'પ્યાર કા મૌસમ'માં માત્ર એક જ ગીત છે. એ ઉપરાંત 'કટી પતંગ' અને 'પડોસન'માં કિશોરકુમારે ગાયેલાં ગીતો અતિ લોકપ્રિય બન્યાં, પણ આ ત્રણે ફિલ્મોમાં કિશોરકુમારનાં ગાયેલાં ગીતોની સંખ્યા ફક્ત આઠ જ છે. 'સાસ ભી કભી બહુ થી'નાં કિશોરકુમારનાં ચાર ગીતો પૈકી એક જ એકલ ગીત છે, અને ત્રણ યુગલ ગીત. પણ એમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ યાદ આવે એવું છે.
1970ના દાયકામાં આ પ્રમાણ વધતું ગયું, અને આ જોડીએ અનેક અમર ગીતો આપ્યાં. એને પણ આંકડાની રીતે ચકાસવું પડે.
કેમ કે, આંકડા બહુ ક્રૂર હોય છે. એ આપણી ઘણી માન્યતાઓનો ભાંગીને ભુક્કો કરી નાંખે છે.
(આ પોસ્ટ વાંચતાં પહેલાં સૂચન: આ પોસ્ટમાં કુલ અગિયાર ગીતો છે. એ તમામ ગીતો આ જ ક્રમમાં, લખાણની સાથોસાથ વાંચતા જશો તો પોસ્ટના હાર્દને બહેતર રીતે માણી શકાશે.
આ પોસ્ટમાં ઉલ્લેખાયેલાં મોટા ભાગનાં ગીતો જાણીતાં અને સાંભળેલાં હોય એવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે. પણ અહીં એક ચોક્કસ ઢબ, શૈલીની રીતે તેમને સાંકળ્યાં છે. આથી એ જાણીતાં હોવા છતાં, આ દૃષ્ટિકોણથી એને સાંભળતા જશો તો મઝા આવશે.)
પડઘાનું આકર્ષણ માનવજાતમાં પહેલેથી હશે, અને હજી એ ઓસર્યું નથી એમ લાગે. કોઈ સ્થળે
પડઘો પડે છે એવી ખબર પડે કે તરત કશુંક બોલીને તેનો પડઘો સાંભળવાની ઈચ્છા આપણને થઈ
આવે છે. ફિલ્મનાં ગીતોમાં હવે ટેક્નોલોજીની મદદથી ‘ઈકો ઈફેક્ટ’ સહેલાઈથી મેળવી શકાય છે. પણ ટેક્નોલોજી આટલી
સુલભ નહોતી ત્યારે સંગીતકારો માટે ગીતમાં પડઘાનો પ્રયોગ કરવાનો એક પડકાર હતો. ઘણા
સંગીતકારોએ એવો પડકાર ઝીલવાની સફળ કોશિશ કરી હતી. 1957માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ ‘નૌશેરવાન-એ-આદિલ’ના લતા મંગેશકરે
ગાયેલા એક ગીત ‘આજા રાત ઢલી’માં સંગીતકાર સી.રામચન્દ્રે પડઘાની અસર બખૂબી
નીપજાવી હતી. એ વખતનાં ટાંચા સાધનો વડે તેમણે એ શી રીતે કર્યું હશે એ સંશોધનનો
વિષય છે. એ પછી 1960માં આવેલી ‘બમ્બઈ કા બાબુ’માં આશા ભોંસલે અને મહમ્મદ રફીએ ગાયેલા ગીત ‘દીવાના મસ્તાના હુઆ દિલ’ના અમુક હિસ્સામાં આશાના અવાજમાં ‘ઈકો ઈફેક્ટ’ સાંભળી શકાય છે.
પછીના ગાળામાં આ સુવિધા આસાન બની, પણ અહીં જે
પ્રકારનાં ગીતોની વાત કરવાની છે એ પ્રકાર જરા જુદો છે.
એક જ ગાયક કે ગાયિકાના
સ્વરને બે અલગ અલગ સ્કેલ પર ગવડાવીને તેના મિક્સિંગ દ્વારા એ ગીત એકલ હોવા છતાં
યુગલ ગીત હોવાનો આભાસ ઊભો કરાયો હોય એવો પ્રયોગ ખાસ કરીને રાહુલ દેવ બર્મને અનેક
વાર કરેલો છે. આ પ્રયોગમાં ક્યારેક ‘ઈકો ઈફેક્ટ’ જોવા મળે છે, પણ એ ‘ઈકો ઈફેક્ટ’ કરતાં કંઈક વધુ
છે. વિવિધ તબક્કે આર.ડી.બર્મને કરેલા આવા પ્રયોગો પરથી એ સમજાય છે કે આ પ્રકાર
ખેડવાનો પડકાર તેમને બહુ પસંદ હતો અને વખતોવખત તેઓ એની વિવિધ રીતે અજમાયશ કરતા
રહ્યા હતા. ટેક્નોલોજી સુલભ થયા પછી પણ તેમનું આ પ્રયોગનું આકર્ષણ ઓસર્યું નહોતું.
આવાં કેટલાંક ધ્યાનમાં આવેલાં ગીતો વિશે વાત કરીએ.
1967માં રજૂઆત પામેલી ‘બહારોં કે સપને’ના ગીત ‘ક્યા જાનૂં સજન, હોતી હૈ ક્યા ગમ
કી શામ’માં આ પ્રયોગ
આર.ડી.બર્મનના સંગીતમાં કદાચ પહેલી વાર સાંભળવા મળે છે. આમાં મુખડું પૂરું થવા આવે
ત્યારે અને અંતરો પુનરાવર્તિત થાય ત્યારે ફક્ત આલાપ મૂકાયો હતો. ગીત લતા મંગેશકરે ગાયું હતું. એટલે તેમનું મૂળ
ગાયન ચાલુ હોય ત્યારે જ યોગ્ય સ્થાનોએ એમનો જ આલાપ સંભળાય, જેનો સ્કેલ સાવ જુદો હોય. આને કારણે બે અલગ ગાયિકાઓ હોવાનો આભાસ થાય. આ
ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.
1972માં રજૂઆત પામેલી ‘રાખી ઔર હથકડી’ના ગીત ‘આજા આજા સજન’માં આશા ભોંસલેના
એકલ સ્વરને અલગ સ્કેલ પર ગવડાવવામાં આવ્યો. આ ગીતમાં મુખડું પૂરું થતા તેમજ
અંતરાની સમાંતરે આવતા આલાપ ‘પા...પા...પા..’ તરીકે આ સ્વર મૂકાયો હતો. અહીં એ સાંભળી
શકાશે.
અગાઉ 1971માં આવેલી ‘હરે રામ હરે કૃષ્ણ’ના અતિ વિખ્યાત ગીત ‘દમ મારો દમ’માં મુખડું અને
અંતરામાં આશા ભોંસલેના અલગ સ્કેલનો ઉપયોગ રાહુલદેવ બર્મને કરેલો, પણ આ ગીતમાં બન્ને સ્કેલ એક સાથે જોવા મળે છે.
એ જ પદ્ધતિ 1972માં રજૂઆત પામેલી ‘અનામિકા’ના ગીત ‘આજ કી રાત કોઈ
આને કો હૈ’માં પણ ઉપયોગમાં
લેવાઈ. એ ગીતમાં સ્વર આશા ભોંસલેનો જ હતો. તો 1972ની જ ફિલ્મ ‘જવાની દીવાની’ના ગીત ‘જાનેજાં ઢૂંઢતા ફિર રહા’માં આર.ડી.બર્મને આશા ભોંસલેને બે સાવ અલગ સ્કેલમાં ગવડાવીને કંઈક આવી જ અસર નીપજાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. અલબત્ત, આ ગીતના અંતરામાં બન્ને સ્કેલ અલગ અલગ છે, અને એ ઓવરલેપ થતા નથી. આ ગીતમાં પડદા પર એક જ નાયિકા બે અલગ સ્કેલમાં, એટલે કે અલગ સ્વરમાં ગાય એવી અસર પેદા કર્યા પછી રાહુલ દેવ બર્મને એક જ ગાયિકાના સ્વરનો ઉપયોગ બે નાયિકાઓ માટે ‘કાલા સોના’ના આ ગીતમાં
કર્યો.
1975માં રજૂઆત પામેલી આ ફિલ્મના ગીત ‘કોઈ આયા, આને ભી દે’માં તો આશા ભોંસલેના સ્વરનો ઉપયોગ યુગલ ગીતની
જેમ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે કે આશા ભોંસલે એક ચોક્કસ સ્કેલ પર મુખડાનો આરંભ કરે
અને એ જ મુખડામાં વચ્ચેથી જ અલગ સ્કેલ પર આશા દ્વારા જ ગવાયેલું મુખડું જોડાય. આને
લઈને આ એકલ ગીત હોવા છતાં એ યુગલ ગીત હોવાનો આભાસ થાય. અંતરામાં પણ એક સ્કેલ પર
શબ્દો ગવાતા હોય અને બીજા સ્કેલ પર આલાપ એની સમાંતરે ચાલતો હોય. આ ગીત અહીં સાંભળી
શકાશે.
પછીના વરસે, 1976માં આવેલી
ફિલ્મ ‘મુક્તિ’ના ગીત ‘દિલ સજન જલતા હૈ’માં પણ આ પ્રયોગ વધુ એક વાર સાંભળવા મળ્યો. આ
ગીત પણ આશા ભોંસલેએ ગાયું હતું. આમાં તે આખું મુખડું પૂરું કરીને તેનું આવર્તન કરે
છે એ સમયે બીજા સ્કેલ પર તેમના સ્વરમાં આલાપ સાંભળી શકાય છે, જે યુગલ ગીત હોવાનો આભાસ ઊભો કરે છે.
નોંધપાત્ર છે કે અંતરો એકલગાન છે, પણ અંતરા પછી
આવતા મુખડામાં આલાપ ભળે છે. આ ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.
1987માં આવેલા ગૈરફિલ્મી આલ્બમ ‘દિલ પડોસી હૈ’ વખતે ટેક્નોલોજી
પૂરેપૂરી વિકસી ચૂકી હતી, અને તેના
રેકોર્ડિંગમાં મોટે ભાગે કી-બોર્ડનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ બાબતનો ખ્યાલ ‘કોઈ દિયા જલે કહીં’ સાંભળવાથી આવશે. આશા ભોંસલે દ્વારા ગવાયેલા આ
ગીતમાં અંતરામાં આ પ્રયોગ અત્યંત સુંદર રીતે સાંભળવા મળે છે. એમાં અંતરાની પંક્તિ
પૂરી થતાં પહેલાં જ બીજા સ્કેલ પર આલાપ શરૂ થઈ જાય છે.
બિલકુલ આ જ રીતે, 1987માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ 'ઈજાઝત'માં પણ આર.ડી.બર્મને આશા ભોંસલે પાસે ગવડાવેલા ગીત 'કતરા કતરા મિલતી હૈ'માં આ અસર પૂર્ણપણે પેદા કરી છે. આ ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.
આમ, આ ગીતોનો
સર્જનકાળ જોતાં એ ખ્યાલ આવે છે કે આર.ડી.બર્મને તબક્કાવાર પરિવર્તનો કરતા જઈને, આ ચોક્કસ અસર ઊભી કરવાનું, પોતે ધાર્યું પરિણામ મેળવી લીધું હતું. આ પ્રકારનાં ગીતોમાં એક ગીતના અપવાદને બાદ કરતાં તમામ ગીતો આશા ભોંસલેએ ગાયેલાં છે, અને એ કેવળ યોગાનુયોગ નથી.
ફેસબુક અને બ્લોગ બંને સાવ અલગ માધ્યમો છે, એમ તેને વાંચનારાઓ પણ અલગ પ્રકારના હોય છે. એક સ્ટેટસ મૂકાય તો તેને વાંચીને તરત જ નીચે પ્રતિભાવ આપી શકાય એવી સુવિધા ફેસબુકમાં છે, જ્યારે બ્લોગમાં એટલું ત્વરિત એ થઈ શકતું નથી. આ કારણે ફેસબુક પર ટૂંકાં લખાણો વધુ જોવા મળે છે, અને કોઈ વિષયનું સાતત્યપૂર્વક ખેડાણ ત્યાં થાય એ શક્યતા ઓછી રહે છે. ત્રણેક વર્ષથી મારી હાજરી ફેસબુક પર છે અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી રોજ સવારે કશું ને કશું મૂકાય એવા પ્રયત્નો હોય છે. એ રીતે એક વખત અનાયાસે 'અલીબાબા ઔર ચાલીસ ચોર' ફીલ્મનું ટાઈટલ મ્યુઝીક મેં તેની પર શેર કર્યું. સાથે થોડી નોંધ પણ લખી.
અનાયાસે આ લખાણ એક નવી દિશા ઉઘાડી આપનારું બની રહ્યું. ફેસબુક પર પીયૂષ પંડ્યા, રક્ષિત પંડીત, વિશાલ શાહ, રમેશભાઈ જોશી, શ્રી કણસાગરા જેવા મિત્રોએ તેમાં ગજબ રસ દાખવ્યો અને રક્ષિતભાઈ જેવાએ તો રાહુલ દેવ બર્મનની ચાલીસેક ટાઈટલ ટ્રેક ધરાવતી એક લીન્ક આપી. રજનીકુમાર પંડ્યા પણ અવારનવાર હાજરી પૂરાવવા લાગ્યા. તેને પગલે મને પણ અવનવા સમયગાળાના અને સંગીતકારોની ફિલ્મના ટાઈટલ મ્યુઝીકને સાંભળવાનો ચસકો લાગ્યો. ફેસબુક પર તે નિયમિત મૂકાવા લાગ્યું. એ રીતે થોડાં લખાણો થયાં ત્યારે મને લાગ્યું કે આ લખાણોને ફેસબુક પર ફરી શોધવા મુશ્કેલ પડશે. આથી તેને એ રીતે મૂકવા જોઈએ કે તે એક સાથે મળી શકે.
એ રીતે આ લખાણોને બ્લોગ પર મૂકવાનો વિચાર આવ્યો.
બે-ત્રણ સ્પષ્ટતા આ શ્રેણી પૂરતી કરી લઉં.
- આ શ્રેણી બ્લોગ પર શોધવામાં સરળ રહે એ માટે તેનું મુખ્ય શીર્ષક 'ટાઈટલ મ્યુઝીક' જ રાખીશું. પેટા શીર્ષકમાં જે તે ફિલ્મનું નામ મૂકવા વિચાર છે, જેથી સરળતાથી શોધી શકાય. 'લેબલ'માં 'ટાઈટલ મ્યુઝીક', ફિલ્મનું નામ અને સંગીતકારનું નામ પણ મૂકીશું.
- સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે યૂ ટ્યૂબ પર માત્ર ટાઈટલ ટ્રેકની ક્લીપ હોય એવું ઓછું છે. તેને પરિણામે મારે આખેઆખી ફિલ્મની લીન્ક આપવી પડે છે અને તેમાં કાઉન્ટર નં. લખવો પડે છે. કોઈ મિત્ર આનો ઉકેલ બતાવે તો આભારી થઈશ.
- બને ત્યાં સુધી આ લખાણને ફેસબુક પર હતું એ જ સ્વરૂપે મૂકવા વિચાર છે. બને ત્યાં સુધી તેમાં ખાસ ફેરફાર કરીશ નહી.
- પ્રમાણમાં આ લખાણ નાનું, અને અગાઉ લખેલું હોવાને કારણે અઠવાડિયામાં બેથી ત્રણ વાર અપલોડ થઈ શકશે, એમ અત્યારે લાગે છે.
બસ, તો સ્વાગત છે હિન્દી ફિલ્મસંગીતના રસિયા એવા સૌ કોઈ મિત્રોનું, આ તદ્દન નવી શ્રેણીમાં. હિન્દી ફીલ્મોના સંગીતકારોની શૈલીને, દરેક યુગના સંગીતને માણવાનો આ પ્રયાસ અને પ્રવાસ છે.
**** **** ****
અલીબાબા ઔર ચાલીસ ચોર: રાહુલ દેવ બર્મન
ફિલ્મ મારા જેવા અનેકો માટે મનોરંજનનું વિસ્મયપ્રેરક માધ્યમ છે. અમે ફિલ્મને માત્ર જોઈએ છીએ. મિત્ર અભિમન્યુ મોદી ફિલ્મની એક એક ફ્રેમ વાંચી બતાવે ત્યારે અમને સમજાય છે કે આ ફરક વ્યક્તિનો નહીં, આખેઆખી પેઢીનો છે. દૃશ્યમાધ્યમ માટેનું વિસ્મય ઘરમાં ટી.વી.ના આગમન પછી ખતમ થવા માંડ્યું. એ અગાઉ 'ચલ'ચિત્ર જોવા માટે થિયેટર સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નહોતો. ફિલ્મ જોવાનો 'પોગરામ' હોય. થિયેટર પર વહેલા જવાનું, કબાટના કાચની આરપાર મૂકાયેલા ફિલ્મના 'ફોટા' ધ્યાનથી જોવાના, ટિકિટ લઈને અંદર બેઠા પછી એક એક જાહેરખબરો અને 'ફિલ્મ્સ ડિવિઝન કી ભેંટ'વાળી ફિલ્મ પણ રસપૂર્વક જોવાની. આ સંજોગોમાં મૂળ ફિલ્મ એના નંબરીયા શરૂ થાય એ પહેલા દેખાડાતા સેન્સર સર્ટિફિકેટથી જ શરૂ થઈ ગઈ ગણાતી. આ વાત સિત્તેર-એંશીના દાયકાની કરું છું. એ વખતે જોયેલી ઘણી ફિલ્મોનું ટાઈટલ મ્યુઝીક બહુ આકર્ષક લાગતું અને એ સાંભળીને રોમાંચ થતો. ત્યાર પછી ઉર્વીશ અને મેં લોંગ પ્લે રેકર્ડો ખરીદવાનું શરૂ કર્યું તેની પાછળનું એક મુખ્ય આકર્ષણ આ રેકર્ડમાં આવતું ટાઈટલ મ્યુઝિક પણ ખરું. ફિલ્મોનું ટાઈટલ મ્યુઝીક ગમતું, પણ બહાર નીકળ્યા પછી યાદ રાખવું મુશ્કેલ હતું.
સિત્તેર-એંશીના દાયકાની ફિલ્મોના ટાઈટલ મ્યુઝીકમાં મોટે ભાગે બ્રાસ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટનો ઉપયોગ વધુ થતો હતો એમ લાગે છે. ખાસ કરીને સંગીતકાર, દિગ્દર્શકનું નામ આવે ત્યારે એ સંગીત ધ્યાન ખેંચે એ રીતે આવતું. યાદ છે ત્યાં સુધી અમદાવાદ-વડોદરા પર આવતા 'જયભારતી' કાર્યક્રમમાં બપોરે 2.10 થી 2.20 દરમ્યાન આવતા સમાચાર પછી કાર્યક્રમની બાકી રહેતી દસ મિનીટમાં કોઈ એક દિવસે ઉદ્ઘોષક ભરત યાજ્ઞિક 'શીર્ષક સંગીત' સંભળાવતા હતા, એવું યાદ છે. (આવા એક કાર્યક્રમમાં 'જહોની મેરા નામ'નું ટાઈટલ મ્યુઝીક સાંભળવા મળેલું.) એ વખતે એફ.સી.મહેરાની ફિલ્મ 'અલીબાબા ઔર ચાલીસ ચોર' આવેલી. આર.ડી.બર્મનના સંગીતવાળી આ ફિલ્મનાં ગીતો ત્યારે ઠીકઠીક લોકપ્રિય થયેલાં. જે હોય એ, મને તો ફિલ્મ પણ ગમેલી. છુપાવવાનું શું, એ મેં બે વાર જોયેલી. પણ તેમાં ખરી મઝા હતી આર.ડી.ના ટાઈટલ મ્યુઝીકની. ઘોડેસવારીના કરતબ દેખાડતા ઘોડેસવારો જોઈને જે મઝા પડતી અને તેમાં ઉમેરો કરતું આ મ્યુઝીક.
અચાનક તે યાદ આવ્યું અને શોધતાં યૂ ટ્યુબ પર તરત તે મળી પણ ગયું. એ સાંભળીને લાગ્યું કે એ સમયે પણ આપણી પસંદગી સાવ ખોટી નહોતી. અહીં એ સાંભળી શકાશે.
