Monday, February 6, 2023

કુછ યાદ ઉન્હેં ભી કર લો

 આજે રામચંદ્ર દ્વિવેદીની જન્મજયંતિ છે એમ કહીએ તો કદાચ એમની ઓળખાણ ઝટ ન પડે, પણ 'કવિ પ્રદીપ' કહેતાં જ અનેક ગીતો યાદ આવી જાય. 'પ્રદીપ' તખલ્લુસથી હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમણે આગવી શૈલીએ ગીતો લખ્યાં. હિન્દી શબ્દાવલિ, સરળ શબ્દો તેમજ વિશિષ્ટ અંત્યાનુપ્રાસ તેમનાં ગીતોની ઓળખ બની રહ્યો. સરળમાં સરળથી ગહન ભાવવાળા ગીતો તેમણે લખ્યાં. પ્રદીપજી સાથે મારી એક વારની અને ઉર્વીશની બે-ત્રણ વારની મુલાકાત અત્યંત વિશિષ્ટ અને યાદગાર બની રહી છે. આજે પણ એ યથાતથ યાદ છે.

1989-90ના અરસામાં અમે મુંબઈ જઈને મનગમતા કલાકારોને મળવાનો ઉપક્રમ આરંભેલો. એ વખતે મારી વય ચોવીસ-પચીસની અને ઉર્વીશની સત્તર-અઢારની. અમારો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મુખ્યત્વે જૂની ફિલ્મો સાથે સંકળાયેલા કલાકારોને મળવાનો હતો. પ્રદીપજી એસ.વી.રોડ પર 'પંચામૃત' બંગલામાં રહેતા હતા. અમે સીધા જ એમને ઘેર ઊપડ્યા. પાર્લાની આસપાસ જઈને અમે એક દાણાવાળા (કરિયાણાવાળા)ને 'પંચામૃત'નું સરનામું પૂછ્યું. તેણે અમને સાચું સરનામું ચીંધ્યું અને અમે ત્યાં પહોંચી ગયા. ઝાંપો ખોલીને અમે અંદર પ્રવેશ્યા અને બેલ માર્યો. ઘણી વાર થઈ પણ કોઈ દેખાયું નહીં આથી અમે સહેજ ખચકાતાં ખચકાતાં અમે બંગલાના પાછળના ભાગમાં ગયા. ત્યાં સ્ટુડિયો જેવું દેખાયું, જેમાં થોડા વિદ્યાર્થીઓ ચિત્રકામ કરી રહ્યા હતા. અને એક બહેન ત્યાં ઉભેલા હતાં. અમને જોઈને તેઓ નજીક આવ્યાં અને અમારા આગમનનો હેતુ પૂછ્યો. અમે એમને હેતુ જણાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે પ્રદીપજી બહારગામ ગયા હોવાથી એ મળી શકશે નહીં અને અમે ફરી મુંબઈ આવીએ ત્યારે શક્ય હોય તો અગાઉથી જાણ કરીને મળવાનો પ્રયત્ન કરવો. તેમનો આભાર માનીને અમે બહાર નીકળ્યા. બહાર નીકળીને જે પહેલી લાગણી થઈ તે એ કે ભલે પ્રદીપજી ન મળ્યા, પણ એ બહેને અમારી સાથે વાત બહુ સૌમ્યતાથી અને સરસ રીતે કરી. પછી ખબર પડી કે તેઓ પ્રદીપજીનાં દીકરી મિતુલ પ્રદીપ હતાં.
પછીના વરસે અમે મુંબઈનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો ત્યારે અગાઉથી અમે પ્રદીપજીને એક પોસ્ટકાર્ડ લખ્યું અને જણાવ્યું કે અમે અમુક દિવસોમાં મુંબઈ આવવાના છીએ અને તમને મળવાનો પ્રયત્ન કરીશું. એ મુજબ અમે મુંબઈ પહોંચ્યા અને એક દિવસ સવારે એમને ઘેર ફોન કર્યો. પ્રદીપજીએ જ ફોન ઉપાડ્યો. અમે કહ્યું એટલે એમણે જણાવ્યું કે અમારું પોસ્ટકાર્ડ એમને મળ્યું છે. એમણે અમને મળવા આવવાનો સમય ફાળવ્યો. નિયત દિવસે સાંજે અમે એમને ત્યાં પહોંચ્યા. અમારી સાથે મારા મુંબઈ રહેતા પિતરાઈ ભાઈઓ કિશનભાઈ અને મયુરભાઈ હતા.
દરવાજો પ્રદીપજીનાં પત્ની ભદ્રાબહેને ખોલ્યો અને અમને આવકાર્યા. અમે અંદરના રૂમમાં ગયા જ્યાં પ્રદીપજી બેઠેલા હતા. સાવ સુકલકડી દેહ, અને પલંગ પર પણ પગ સંકોચીને વિશિષ્ટ મુદ્રામાં બેઠેલા. એમની પાસે પડેલી બે-ત્રણ વસ્તુઓએ ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો 'જન્મભૂમિ પ્રવાસી' પલંગ પર પડેલું. એની બાજુમાં મોટો બિલોરી કાચ હતો, જેમાં બલ્બ લગાવેલો. અને ત્રીજું એક હોલ્ડર, જેમાં સીગારેટ ભરાવેલી.
પ્રદીપજીના નિવાસસ્થાને તેમની સાથે ઉર્વીશ અને બીરેન 




આ અરસામાં રજનીકુમાર પંડ્યાએ લખેલા પ્રદીપજી વિશેના બેએક લેખ 'મિસ કમલ બી.એ.ની પત્ની પઠાણ' અને 'સંતોષીમાનું એરકન્ડીશનર' અમે વાંચેલા હતા. જો કે, અમારી એ મુલાકાત જોઈએ એવી જામતી નહોતી. પ્રદીપજી વળીવળીને રાજકીય મુદ્દા પર જતા રહેતા. મારા પિતરાઈ કિશનભાઈ એમાં ટાપશી પુરાવે એટલે એ વાત આગળ ચાલતી. પ્રદીપજી વયમાં એટલા મોટા, અમે એટલા નાના કે એમની વાત કાપવાની હિંમત થતી નહીં. પ્રદીપજીએ જણાવ્યું કે પોતે 'જન્મભૂમિ પ્રવાસી'ના નિયમીત વાચક છે અને બિલોરી કાચ વડે એ વાંચે છે. અમે તેમની તસવીરો લેવા પ્રયત્ન કર્યો તો તેમણે સહેજ અનિચ્છા બતાવી. આથી અમે ખચકાતાં ખચકાતાં થોડી તસવીરો લીધી. રજનીભાઈએ પ્રદીપજી વિશેના લેખમાં લખેલું, 'એ કંઈ ખજૂરીનું ઝાડ નહોતા. ફટાકડાની સેર હતા. તરત તડ્ તડ્ થઈ ગયા.' આ વાક્ય અમારા મનમાં સતત રમતું હોવાથી એ અંદેશો પણ ખરો કે તેઓ અમારી આગળ તડ્ તડ્ ન થઈ જાય. પોણો કલાક જેટલો સમય વીત્યો. અમને લાગ્યું કે હવે અમારે નીકળવું જોઈએ. આથી અમે તેમની સમક્ષ ઑટોગ્રાફ બુક ધરી અને એમાં ઑટોગ્રાફ આપવા વિનંતી કરી. પ્રદીપજીએ કહ્યું, 'એવું બધું આપવામાં હું માનતો નથી.' અમે તેમને આગ્રહ કરી ન શક્યા. તેમની રજા લઈને અમે ઉઠ્યા. તેઓ અમને છેક બારણા સુધી વળાવવા આવ્યા અને 'આવજો' કહ્યું. અમે લોકો બહાર નીકળ્યા અને પાછા સાન્તાક્રુઝ આવવા નીકળ્યા. પ્રદીપજીના ઑટોગ્રાફ ન મળી શક્યા એ અફસોસ રહ્યો, પણ તેમની તસવીર લઈ શકાઈ હતી એ આશ્વાસન હતું.
એ પછીના અરસામાં ઉર્વીશને ગુજરાત રિફાઈનરી તરફથી છએક મહિના માટે મુંબઈ જવાનું થયું. એ વખતે નલિન શાહ સાથે તેનો નિયમિત સંપર્ક રહ્યો. એક વાર નલિનભાઈ પ્રદીપજીને મળવા જઈ રહ્યા હતા અને તેમણે ઉર્વીશને સાથે લીધો. ઉર્વીશે આગોતરી તૈયારીરૂપે ઑટોગ્રાફ બુક સાથે રાખી. તેઓ 'પંચામૃત' પહોંચ્યા. ભદ્રાબહેન મળ્યાં એટલે નલિનભાઈએ પૂછ્યું, 'શું કરે છે શેઠ?' આ સવાલથી તેમની આત્મીયતા અને અનૌપચારિકતાનો ખ્યાલ આવતો હતો. પ્રદીપજી દાઢી કરી રહ્યા હતા એ જોઈને નલિનભાઈ ઉર્વીશને એમનો ફોટો લેવા કહ્યું. પણ ઉર્વીશ ખચકાયો એ જોઈને નલિનભાઈએ એની પાસેથી કેમેરા માંગ્યો અને ફોટો લીધો.
પ્રદીપજીના હસ્તાક્ષર 
નલિનભાઈએ ઉર્વીશનો પરિચય કરાવતાં કહ્યું, 'એને જૂનાં ગીતોમાં બહુ રસ છે.' આ સાંભળતાં જ પ્રદીપજી કહે, 'એમ? 'મોરે બાલાપન કે સાથી' ગાઈને બતાવો.' નલિનભાઈએ હસીને કહ્યું, 'એને કંઈ ગાતાં થોડું આવડે છે?' નલિનભાઈ હોય એટલે વાતનો દોર એમના હાથમાં જ હોય એ સ્વાભાવિક છે. આવી મુલાકાતમાં મૂક શ્રોતા બની રહેવાના લાભ હોય છે એ ઉર્વીશ સારી પેઠે જાણતો હતો. પ્રદીપજી પણ નલિનભાઈ સાથે બરાબરના ખીલ્યા હતા. આખરે જવાનો સમય આવ્યો. આ વખતે પ્રદીપજીએ આસાનીથી ઓટોગ્રાફ આપ્યા.
એ પછી ઉર્વીશને બેએક વખત પ્રદીપજીને મળવાનું બન્યું. નલિનભાઈ સાથે એમને ત્યાં લીધેલી વધુ એક મુલાકાત વેળા ઉર્વીશે 'કિસ્મત' અને 'બંધન'ની રેકોર્ડ સાથે રાખેલી. જતી વખતે એ રેકોર્ડ એણે પ્રદીપજી સામે ઑટોગ્રાફ માટે ધરી. પ્રદીપજીએ રેકોર્ડ હાથમાં લીધી. આમતેમ ફેરવી અને પાછી આપતાં કહ્યું, 'આમાં મારું નામ નથી. (એટલે હું સહી નહીં કરું)' આ વખતે નલિનભાઈ સાથે હતા એટલે એમણે પ્રદીપજીને કહ્યું, 'એમાં એ શું કરે? એણે કંઈ ઓછી રેકોર્ડ બનાવી છે? કરી આપો એને.' પ્રદીપજીએ એ રેકોર્ડ પર હસ્તાક્ષર આપ્યા.

'કિસ્મત' અને બંધન'ના એલ.પી.કવર પર પ્રદીપજીના હસ્તાક્ષએ 

પ્રદીપજી હવે હયાત નથી, પણ તેમનાં લખેલાં-ગાયેલાં અનેક ગીતો થકી તેમની સ્મૃતિ સતત તાજી રહે છે. અમારા માટે એ ગીતોની સાથોસાથ અમારી એ મુલાકાતનો રોમાંચ પણ ભળેલો છે.

Saturday, February 4, 2023

અવ્યક્ત સંવાદનો સંબંધ


આજે ઉર્વીશ કોઠારીનો જન્મદિન છે. સગપણે એ મારો નાનો ભાઈ- બરાબર છ વર્ષ નાનો, પણ અનુભવ અને સમજણમાં મારાથી ઘણો મોટો. તેના વિશે લખવામાં મોટામાં મોટી મૂંઝવણ એ છે કે અમે ભાગ્યે જ અમારી લાગણી એકમેક સમક્ષ વ્યક્ત કરતા હોઈશું. એવું નથી કે અમે 'અંગતતાની અભિવ્યક્તિ'ની પરેજી પાળીએ છીએ, પણ એની જરૂર જ પડતી નથી. વ્યક્ત કર્યા વિના પણ અમે સમજી જઈએ એવું અમારું ગઠબંધન છે.
કિશોરાવસ્થા સુધી છ વર્ષનો તફાવત ઘણો જણાય. જેમ કે, હું એસ.એસ.સી.માં હોઉં ત્યારે હજી તો એ ચોથા ધોરણમાં હોય. તેના જન્મ વખતે મમ્મીને લઈને મારાં દાદીમા મહેમદાવાદની હોસ્પિટલમાં ગયેલાં એ દૃશ્ય મને બરાબર યાદ છે. એ વખતે હું ચોથા ધોરણમાં, તાલુકા શાળામાં ભણતો. દવાખાનું શાળાની નજીક હોવાથી સ્કૂલેથી છૂટતાં હું દવાખાનાની કમ્પાઉન્ડં વૉલ પર ચડીને બારીએથી તેને જોતો. નાનો હોવાથી ઘરમાં એ સૌનો- ખાસ કરીને કનુકાકાનો લાડકો બની ગયેલો, પણ મને કદી એ કારણે અસલામતિ થઈ હોવાનું યાદ નથી. એને બન્ને પગે છ છ આંગળીઓ (અંગૂઠા સહિત) હોવાથી અમારા સગાંમાં ઘણા એને લાડથી 'છગડિયો' કહેતા. આગળ જતાં મધુ રાયની 'કાન' વાર્તા વાંચી ત્યારે ઉર્વીશને હરિયાના પાત્ર સાથે પોતાનું સામ્ય જણાયેલું.
શરૂઆતમાં હું એને ચીડવતો, મજાક કરતો, પણ બહુ ઝડપથી અમારો મિત્રભાવ કેળવાતો ગયો. હું સ્કૂલમાં ભણતો એ વખતની નાની નાની બાબતો એની સાથે શેર કરવાની આદત પડી. એમાં મુખ્ય ઘટના ઉપરાંત અન્ય નીરિક્ષણો પણ એને કહેતો. તેને એમાં કંટાળો ન આવતો, બલ્કે એ રીતે અમારા અનેક સંદર્ભો અમે વાતચીતમાં ઉપયોગમાં લેવા લાગ્યા. એ સમયે ઘેર આવતા મારા મિત્રો સાથે પણ એ ભળી જતો. એ સમયે ધીમે ધીમે વિકસતા જતા મારા શોખમાં પણ એ હિસ્સેદાર બનતો ચાલ્યો.
મહેમદાવાદની સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં તે આવ્યો ત્યારે અમારા વખતના ઘણા શિક્ષકો તેને 'બીરેનના ભાઈ' તરીકે ઓળખતા. મારી સરખામણીએ એ તોફાની હોવાની છાપ ખરી, પણ ભણવામાં તે એ વખતના ધોરણ મુજબ 'હોશિયાર' હોવાથી ખાસ વાંધો આવતો નહીં. હું કૉલેજમાં આવ્યો એ પછી ત્રીજા અને ફાઈનલ વર્ષમાં મેં અને દેવેન્‍દ્રસિંહ ગોહિલ બન્નેએ નક્કી કરેલું કે ફર્સ્ટ ક્લાસ લાવવો. એ વરસે વિષયો વર્ણનાત્મક હોવાથી અમે લોકોએ રીતસર ગોખણપટ્ટી આદરેલી. એ વખતે આઠમ-નવમામાં ભણતા ઉર્વીશને અમે જવાબોની નોટ આપતા અને એની આગળ અમે કડકડાટ જવાબ બોલી જતા. અમારા બોલેલા જવાબમાં શબ્દની એકાદ ચૂક પણ એ ન ચલાવતો.
તે દસમામાં આવ્યો ત્યારે હું વડોદરા નોકરીએ લાગી ગયેલો. તેના ટકા સારા આવ્યા એટલે ઘરનાં સૌએ વિચાર કર્યો કે તેને ભણવા માટે વડોદરા મૂકીએ. વડોદરાની એક સ્કૂલમાં તેને પ્રવેશ મળી પણ ગયેલો, પણ તેને જવાનું આવ્યું ત્યારે સૌ એ હદે લાગણીસભર થઈ ગયેલાં કે એ નિર્ણય પડતો મૂકાયો.

મારું વડોદરા રહેવાનું તેમજ આવવા-જવાનું ચાલતું એ પછી તે પણ કૉલેજમાં આવ્યો અને અમદાવાદ અપડાઉન કરતો થયો. અમારા મળવાનો સમય સાવ ઘટી ગયો. ક્યારેક તો એમ બનતું કે એ સાંજે ટ્રેનમાં ઉતરે અને એ જ ટ્રેનમાં મારે નાઈટ શિફ્ટ માટે નોકરીએ જવાનું થાય. એવે વખતે અમે પ્લેટફોર્મ પર જ ઊભા ઊભા વાત કરી લેતા.
તેનું બી.એસ.સી.નું ભણતર પૂરું થયું ત્યાં સુધીમાં બે-ત્રણ શોખ તેનામાં વિકસી ચૂકેલા. એક તો વાંચનનો, બીજો જૂનાં ગીતોનો, અને ત્રીજો લેખનનો. અલબત્ત લેખન સાવ આરંભિક તબક્કાનું, અને મોટે ભાગે અમારા બે પૂરતું જ હતું. એમાં આગળ જતાં પત્રલેખન શરૂ થયું. ગમતા-ન ગમતા સાહિત્યકારો, કોલમિસ્ટ, અન્ય ક્ષેત્રના લોકોને પત્ર લખવાનું અમે શરૂ કર્યું, જે અમારા સંયુક્ત નામથી લખાતા, એના લખાણ વિશે અમે ચર્ચા કરતા, પણ લખાણ ઉર્વીશ લખતો. પત્રની લગભગ સમાંતરે વિવિધ પ્રસંગોનાં કાર્ડ બનાવવાનું પણ શરૂ થયું. સગાં-મિત્રો વગેરેના જન્મદિવસ, અન્ય પ્રસંગોએ અમે વિશેષ કાર્ડ તૈયાર કરતાં. એના લખાણ બાબતે અમે ચર્ચા કરતા, અને તે જે તે વ્યક્તિ માટેનું જ ખાસ વિચારતા. એના ચિત્રનો અને લખાણનો ભાગ હું સંભાળતો. એ વખતે હું ફાઈન આર્ટ્સમાં કેલીગ્રાફી શીખેલો, તેથી કાર્ડમાં એનો ઉપયોગ કરવાનો મોકો મળતો. આ કાર્ડના લખાણ વિશે અમે ખૂબ મથામણ કરતાંં.
એના ઉચ્ચ અભ્યાસ પછીના સમયગાળામાં કઈ કારકિર્દી પસંદ કરવી એ અંગે બહુ મૂંઝવણ હતી. પણ એ અરસામાં તેણે પોતાના શોખને બરાબર માંજ્યા. જૂનાં ગીતો એ વખતે દુર્લભ હતા, એ મેળવવા, સાંભળવા, એને યોગ્ય રીતે શ્રેણીબદ્ધ કરીને ગોઠવવા- આ બધામાં એ વ્યસ્ત રહેતો. નવરાશના, ખરી રીતે તો બેકારીના આ સમયનો તેણે કરેલો સદુપયોગ તેની ખાસિયત બની રહ્યો અને દસ્તાવેજીકરણની અવૈધિક તાલીમ આ રીતે તેણે પ્રાપ્ત કરી. અલબત્ત, આ બધું કારકિર્દી બનાવવામાં શું કામ લાગશે એ અમારા બેમાંથી કોઈને ખબર નહોતી. એ પછી તે પત્રકારત્વમાં જોડાયો અને મુંબઈ જવાનું થયું ત્યારે અમને સૌને લાગ્યું કે તેને એકદમ યોગ્ય કારકિર્દી મળી છે. મુંબઈ ગયા પછી અમારો પત્રવ્યવહાર સતત ચાલતો. તેના વિગતવાર પત્રોમાં અનેક વાતો લખાયેલી રહેતી. તેની સરખામણીએ મારા પત્રોમાં ખાસ નવિનતા ન હોય, કેમ કે, હું નોકરી એવી કરતો હતો. છતાં કશું વાંચેલું હોય કે બીજી કશી વાત હોય તો એ જણાવતો. યોગાનુયોગ એવો ગોઠવાયો કે એને મુંબઈથી અમદાવાદ આવવાનું થયું, એટલે એ મહેમદાવાદ રહે એમ ગોઠવાયું અને મારે મહેમદાવાદથી વડોદરા સ્થાયી થવાનું આવ્યું. ત્યારે પણ અમારું હેડક્વાર્ટર મહેમદાવાદ જ રહે એ અમારી સ્પષ્ટ સમજણ હતી.
નોકરીના સ્થળે મળતા ફાજલ સમયમાં મારું વાંચવાનું અને કશુંક ને કશુંક લખવાનું ચાલુ રહેતું. એ દરમિયાન ઉર્વીશનું નામ અખબારમાં આવતું થયું. એટલે મારા કાર્યસ્થળે ઘણા એમ માનતા કે ઉર્વીશ નામની જ નોકરી કરે છે, અસલ લખાણ તો હું જ લખું છું.
મારું લગ્ન સાવ સાદાઈથી કરવાના નિર્ણય સુધી તબક્કાવાર પહોંચવામાં ઉર્વીશ સાથે થતી રહેતી ચર્ચા મહત્ત્વની હતી.
મારું લગ્ન કામિની સાથે થયું અને એ પછી દીકરી શચિનો જન્મ થયો. એ સમયગાળામાં હું આંતરે દિવસે ઘેર આવતો. શચિનો ઉછેર ઉર્વીશની આંખ સામે જ થયો એમ કહી શકાય. એને લઈને એ બન્ને વચ્ચે એક વિશિષ્ટ સંધાન થયું, જે આજે પણ અનુભવી શકાય છે. આનો લાભ એ પછી જન્મેલા મારા દીકરા ઈશાનને સીધો જ મળ્યો. મારું લગ્ન થયું એ અરસો અમારા જીવનમાં નવા મિત્રોના પ્રવેશનો હતો. રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે પરિચય થયેલો અને એ ગાઢ બની રહ્યો હતો, એમ બિનીત મોદી સાથે પણ એ અરસામાં પરિચય થયેલો. મહેમદાવાદના અમારા ઘરે કોઈ ને કોઈ નિમિત્તે અમે સ્નેહમિલન યોજતા. નવીસવી આવેલી કામિની માટે આ આખી દુનિયા અલાયદી હતી, પણ તેને સ્નેહમિલનની તૈયારી કરવામાં બહુ આનંદ આવતો. હું નોકરીને કારણે તૈયારીમાં ખાસ જોડાઈ ન શકું, પણ એ અને ઉર્વીશ બધી જવાબદારી સંભાળતાં.
વડોદરા મારા આવી ગયા પછી અમારો પત્રવ્યવહાર ચાલુ રહ્યો. ક્યારેક અમે ફોન પર વાત કરતા, પણ એમાં મઝા ન આવે, આથી જ્યારે પણ મળીએ ત્યારે વચગાળાની વાતોનો બૅકલૉગ પૂરો કરવાનો રહેતો.
ઉર્વીશનું લગ્ન સોનલ સાથે થયું ત્યારે અમે વડોદરા રહેવા આવી ગયેલા હતા. ઘરની આર્થિક બાબત અંગે મારી અને ઉર્વીશની વણકહી સમજણ એવી કે બેમાંથી કોઈ એકનું બરાબર ગોઠવાયેલું હોવું જોઈએ. કામિનીના કે સોનલના આગમન પછી પણ એ સમજણમાં કશો ફેર ન પડ્યો, બલ્કે એ બન્નેએ પણ એ જ બાબતને આગળ વધારી. અમારી વચ્ચે કદી કશો આર્થિક હિસાબ ન થાય. અમારાં સંતાનો શચિ, ઈશાન અને આસ્થાને ઘણી વાર નવાઈ લાગે છે કે તેઓ કોઈક મુદ્દે અમારા બન્નેમાંથી કોઈ સાથે વાત કરે તો અમારી પ્રતિક્રિયા લગભગ સમાન હોય છે. અમારી વચ્ચે એ બાબતે વાત સુદ્ધાં ન થઈ હોય તો પણ!
અલબત્ત, વૈચારિક સામ્ય આ હદનું હોવા છતાં અમારી પ્રકૃતિ સાવ ભિન્ન છે અને એની અમને જાણ છે.
મેં મારી નોકરી મૂકીને લેખનના ક્ષેત્રે આવવાનો નિર્ણય લીધો એ વખતે કામિની અને ઉર્વીશ મારી પડખે રહ્યા હતા અને તેમના પ્રોત્સાહનથી એ શક્ય બન્યું હતું.
અમને બન્નેને એકમેકના મિત્રોનો લાભ સીધો મળે છે. ઉર્વીશ જે ક્ષેત્રમાં છે એને કારણે સતત નવા મિત્રો એની મિત્રયાદીમાં ઉમેરાતા રહ્યા છે. એ મિત્રો આપોઆપ મારા પણ મિત્રો બની જાય છે.
અનેક સ્મૃતિઓ અમારી સહિયારી છે, અને મોટા ભાગની સુખદ છે. હવે સમયની વ્યસ્તતાને કારણે અમે રૂબરૂ મળીએ તો પણ વાત કરવાનો સમય ઓછો મળે છે, પણ કહ્યા વિના સમજવાનો જે નાળસંબંધ છે એમાં કશો ફરક નથી પડતો.

Thursday, February 2, 2023

તારી જોડે શું વાત કરું, લ્યા?

 આજે મિત્ર વિજય પટેલનો જન્મદિન છે.

એનું આખું નામ વિજય હરગોવનદાસ (હરગોવિંદદાસ) પટેલ. પણ એને કોઈ નામ પૂછે તો એવી શક્યતા ખરી કે એ જવાબ આપવાને બદલે સવાલ સાંભળ્યો જ ન હોય એમ 45 અંશના ખૂણે પોતાની ગરદન ઊંચી કરીને ઊભો રહી જાય.

અમારા બાળગોઠિયા મિત્રોના અનૌપચારિક સંગઠન 'ઈન્ટેલિજન્ટ યુથ ક્લબ' (આઈ.વાય.સી.)નો એ સભ્ય ખરો, પણ અમારા કરતાં ભણવામાં એક વરસ આગળ અને ઉંમરમાં પણ અમારા સૌ કરતાં મોટો. એમ તો એ થોડો સમય મારો પાડોશી પણ રહી ચૂકેલો, પણ એ વખતે અમારે એટલો સંપર્ક નહોતો. એની સાથે અમારો પરિચય થયો બારમા ધોરણ પછી અમે સૌએ કૉલેજ માટે અપડાઉન શરુ કર્યું ત્યારથી. એ વિદ્યાનગર બી.એસસી. કરતો. પોતાના અભ્યાસ દરમિયાન અને એ પછી તેણે નોકરી વખતે ટ્રેનમાં જે પણ અપડાઉન કર્યું એ બધો સમય એક ટેક એણે લીધી નહોતી, છતાં જાળવી રાખેલી. અને તે એ કે કદી ટ્રેનની ટિકિટ નહીં ખરીદવાની. તેની આ ટેક એવી જળવાઈ કે અમે તેને કહેતા કે પશ્ચિમ રેલ્વેએ તારું ખાસ સન્માન કરવું જોઈએ. અથવા તો- હવે તારે ટિકિટ ચેકર આગળ સરેન્ડર કરી દેવું જોઈએ. જો કે, વિજયે એમ કરવાને બદલે કેનેડા જવું પસંદ કર્યું. એ પછી રેલ્વેનું ખાનગીકરણ કરવાનો વિચાર ધીમે ધીમે અમલી બન્યો. અમને પાકી શંકા છે કે આ બન્ને બનાવો વચ્ચે કંઈક કડી છે.


અમારો સંપર્ક વધતો થયો ત્યારથી અમને ખબર કે એને જૂનાં ગીતોનો બહુ શોખ છે. વિજય અમારી સાથે લગભગ અગિયારમા-બારમા પછી ભળતો થયો. આથી શરૂ શરૂમાં બહુ મજા આવતી. તેનો અમને બરાબર પરિચય થયો અમારા આબુ પ્રવાસ દરમિયાન. ત્યાં તે બ્રશ કરતાં કરતાં 'યે ચાંદ સા રોશન ચહેરા' ગાતો અને અમે લોકો એને જોતા. એ સમયે કેમેરા અને રોલની મર્યાદા, પણ એને પોઝ આપીને ફોટો પડાવવાનો ગજબ શોખ. આબુમાં અમે જે ફોટા લીધા એ પછી ઘેર આવીને કોણ કયા ફોટામાં છે એ ગણ્યું તો વિજય સૌથી વધુ ફોટામાં હાજરી પુરાવતો હતો. નખી તળાવમાં બતકોનાં ઝુંડ તરતાં હોય છે કે વચ્ચે આવેલા નાનકડા ટાપુ પર ફરતા હોય છે. બે-ત્રણ મિત્રો એ બતક પકડવા જતા હોય એવો ફોટો લેવડાવ્યો એમાંય વિજય હાજર અને એની ગરદન આસમાન તરફ! વિજયનો સગો કાકો નરેન્દ્ર (ભોપો) અમારી સાથે ભણતો, પણ અન્ય વર્ગમાં. વિજય ભણતો થયો એ પછીના અરસામાં તેના પપ્પા હરગોવનકાકાને એની બહુ ચિંતા. એમાંય 'તોલા', 'રોકડ' વગેરેની વાતો એના લગ્ન અંગે થતી રહે. વિજયને એ બિલકુલ પસંદ નહીં. એના પપ્પાનો ઉલ્લેખ એમની ગેરહાજરીમાં અમે 'એચ.જી.દાસ' (એચ.જી.વેલ્સની તરાહ પર) તરીકે કરતા. દાસકાકા મારા નામનો ઉચ્ચાર 'બીરેન્દ્ર' કરતા. અમારા વર્તુળમાં મયુર અને ખાસ તો, હેતલ આજે પણ મને એ ઉચ્ચારે જ સંબોધે છે.

અમુક સમયગાળા પછી વિજયની પ્રકૃતિ જાણે કે બદલાઈ અને એનામાં ધૂનીપણું પ્રવેશ્યું. અમુક જણ એને 'આવેલું' માનતા, તો અમુક એને 'લાવેલું' માનતા. જેમ કે, વિજયને આપણે કશી વાત કરીએ તો એ વાત પત્યા પછી તે પૂછે, 'શું કહ્યું?' ઘણી વાર એ એવા સવાલો કરતો કે જેના જવાબ ખબર જ હોય. જેમ કે, હું ત્યારે વડોદરાથી ટ્રેનમાં અપડાઉન કરતો. અમે મળીએ એટલે એ પૂછતો, 'સવારે આવ્યો? લોકલમાં? 8.40ની? સાંજે જવાનું? નાઈટ શિફ્ટમાં? ગુજરાત ક્વિનમાં?' ખરેખર તો આ સવાલમાં જ જવાબ સમાયેલા છે, પણ વિજયને એવી ટેવ પડેલી. એક વખત પ્રદીપ એને મળ્યો. વિજય કશું પૂછે એ પહેલાં જ પ્રદીપે બોલવા માંડ્યું, 'હું ફલાણી ગાડીમાં આટલા વાગ્યે આવ્યો છું, ફલાણી ગાડીમાં જવાનો છું, અહીં આટલા દિવસ રોકાવાનું છે અને આ આ કામ કરવાનો છું. બોલ, હવે કંઈ જાણવું છે?' પ્રદીપની આ ટ્રીટમેન્ટથી વિજય તો ઠીક, અમે બધા પણ અવાક થઈ ગયેલા.

વિજય ખાસ કરીને (અજય) ચોકસી સાથે જે કમેન્‍ટબાજી કરે એ સાંભળવા જેવી. અજયના પપ્પાનું નામ ચંદુલાલ અને એના દાદાના નામની 'મગન રણછોડ'ની પેઢી. આથી વિજય ચોકસીને 'મગન રણછોડ'ના નામે જ બોલાવે. એક સાંજે વિજય અને ચોકસી મારે ઘેર આવેલા. મારે આંખમાં 'જીવદયા નેત્રપ્રભા' આંજવાની હોવાથી એની સાથે આવતો કાચનો સળિયો હું શોધતો હતો. એ જોઈને ચોકસી બોલ્યો, 'વેચી કાઢ્યો હશે.' મેં કહ્યું, 'વેચી કાઢ્યો હોય તોય તારી દુકાને જ આવ્યો હોય.' આ સાંભળીને વિજયે તત્ક્ષણ કહ્યું, 'આમની દુકાને તો ખાલી ચોરીનો માલ જ લે છે.'

જૂનાં ગીતોમાં અમારું ખેડાણ શરૂ થયેલું અને અમે લોકો એક એક કરીને કેસેટ ખરીદતા જતા હતા. વિજય સાથે એ કારણે ઘણી નિકટતા આવી ગઈ. દેવ આનંદનો એ પ્રેમી અને એમની ફિલ્મોનાં ગીતો એને હોઠે હોય. એક સમયે અમે 'રતન' અને 'અલબેલા'ની કેસેટ (બન્ને ફિલ્મોનાં ગીત આગળપાછળ) લાવેલા. 'અલબેલા' તો બરાબર, પણ 'રતન'નાં ગીતો વિજયને રીતસરનાં ચડેલાં. એ અમારે ઘેર આવે ત્યારે દાદર ચડતાં ચડતાં જ 'રુમઝુમ બરસે બાદરવા' કે 'સાવન કે બાદલોં ઉનસે યે જા કહો' ગણગણતો હોય. મારા પપ્પાની તબિયત બગડી અને એ પછી તેઓ ઘેર રહેતા થયા ત્યારે વિજય લભગ રોજ સાંજે અમારે ઘેર આવતો. પપ્પા સાથે એ એ રીતે વાત કરે કે જાણે ઉર્વીશ અને હું એના ભત્રીજા હોઈએ. 'શું કાકા, આપણા જમાનામાં તો હેં...અહાહા...'અનારકલી'નાં ગીતો એટલે...' આવી વાતો કરે. પપ્પાની પ્રકૃતિ પણ ટીખળી એટલે એમને મજા આવે. એ જ રીતે વિજયની દુકાને મગનલાલ કરીને એક સજ્જન આવતા. વિજયને ચા-ખાંડની દુકાન હતી. મગનલાલ ચાના નમૂના વેચવા આવતા. નજીકની લારી પર તેઓ ચાનું પડીકું આપતા અને એ ચા ગાળ્યા વિના બનાવડાવતા, જેથી એનો સ્વાદ ખ્યાલ આવે. આ મગનલાલ પણ જૂના ગીતોના ઘાયલ. એમને જોઈને વિજય ખીલે. 'મગનલાલ, આજે તો ગીતાદત્ત વિશે કંઈ કહો.' આવો પૂછનાર મળે પછી મગનલાલ ઝાલ્યા રહે? 'અહાહા, પટેલ! સાલું આજકાલના ગાયકોના તો અવાજ જ સાવ બોફોર્સ જેવા છે. ગીતાદત્ત એટલે ગીતાદત્ત. અહાહા! 'યે લો મૈં હારી પિયા', 'એ દિલ મુઝે બતા દે'....કેવા કેવા ગીતો, હેં!' અમે તો મગનલાલને એકાદ બે વાર જ મળેલા, પણ એમની અને વિજયની જુગલબંદી કલ્પી શકતા. આ મગનલાલે જ 'બોફોર્સ' શબ્દ ચલણી બનાવેલો, જેને અમે એક સમયે હોંશે હોંશે અપનાવી લીધેલો. મૂળ તો 'બોફોર્સ' કૌભાંડ વખતે એ શબ્દ 'કટકી' માટે વપરાતો, પણ પછી તમામ વાહિયાત બાબતો માટે અમે એ વાપરતા. જેમ કે, 'ફલાણી ફિલ્મ? બોફોર્સ છે!' 'પેલાને ત્યાં રસોઈ કેવી હતી? હાવ બોફોર્સ!' 'પેલો માણસ તરીકે કેવો? એકદમ બોફોર્સ!' વગેરે...

વિજયના પપ્પાને વિજયના લગ્ન બાબતે બહુ ચિંતા હતી. પણ તેઓ પ્રમાણમાં વહેલા મૃત્યુ પામ્યા. એ પછી દુકાન વિજય અને ભોપો બન્ને સંભાળતા. બેયની કાર્યપદ્ધતિ અલગ, પણ દુકાનની પ્રતિષ્ઠા ઘણી એટલે સારો વ્યાપાર હતો. ભણીને અમે સૌ નોકરીએ લાગ્યા, પણ વિજયનું થાણું મહેમદાવાદ જ રહ્યું એટલે અમે એની દુકાને બેસવા જતા. એના અમુક આગ્રહો બહુ કડક. કેટલીક વ્યક્તિઓ પ્રત્યે એને ગ્રંથિ હોય તો એ એને પ્રદર્શિત કરે. એની સાથે વાત સુદ્ધાં ન કરે. એટલું જ નહીં, પેલો વાત કરવા જાય તો વિજય મોં ફેરવીને ઉભો રહી જાય અને એને કહે, 'તારી જોડે શું વાત કરું?' અને આવી ગ્રંથિ બંધાવા માટે ખાસ કોઈ કારણની જરૂર નહીં. એ માણસને જૂનાં ગીતોમાં રસ ન હોય તો પણ વિજય આવું કહી શકે.

અમારા વર્તુળના મિત્રો એક પછી એક પરણતા ગયા. નવાગંતુક મિત્રપત્નીઓ સાથે વિજયની પહેલી મુલાકાત અણધારી જ હોય. સંબંધ નક્કી થયા પછી બિંદુ પહેલી વાર વિપુલને ઘેર આવી. અમે લોકો બેસીને વાતો કરી રહ્યા હતા અને વિજય આવ્યો. બિંદુનો હિતેચ્છુ હોય એમ આવીને સીધો જ એની બાજુમાં ગોઠવાઈ ગયો. એકદમ ઠાવકું મોં રાખીને કહે, 'આ બધા બોફોર્સ છે. એ લોકો કહે એ કશું સાચું માનવું નહીં.' આ સાંભળીને બધા ખડખડાટ હસે, પણ વિજય એકદમ ગંભીર.

વિજયનું લગ્ન વિદ્યાનગરની શેફાલી પટેલ સાથે થયું એ વખતે મોટા ભાગના મિત્રો મહેમદાવાદ છોડીને બીજે સ્થાયી થઈ ગયેલા. આથી અમારી સાંધ્યસભામાં હાજર રહેવાનું શેફાલીને બન્યું નહીં. અલબત્ત, ઉર્વીશ વિજયને ત્યાં જતો.

એ પછી 2002માં વિજય અને શેફાલી કેનેડા ઉપડ્યાં અને ત્યાં સ્થાયી થયાં. એની દીકરી સુહાની (બુલબુલ) અને દીકરા શુભનો ઉછેર કેનેડામાં થયો એમ કહી શકાય. વિજયનાં મમ્મી કાંતામાસી પણ એમની સાથે ગયાં અને વિજયનું અહીંનું ઘર ખાલી પડ્યું. વિજયની નિર્ણયશક્તિ, ખરેખર તો અનિર્ણયશક્તિના પરચા ત્યાં રહ્યે રહ્યે પણ મળતા રહે છે, ખાસ કરીને ચોકસીને. ત્યાં ગયા પછી વિજય અવારનવાર આવતો નથી, પણ ફોનથી સંપર્ક રાખે છે. સંપર્ક જ નહીં, દરકાર પણ. ચોકસીનો દીકરો અર્પ કેનેડા સ્થાયી થવા માટે ગયો ત્યારે વિજય એને એરપોર્ટ પર લેવા ગયેલો અને પોતાને ત્યાં લઈ આવેલો. મારા દીકરા ઈશાનને કેનેડા આવવું હોય તો તમામ સુવિધા પૂરી પાડવાની એની ઑફર કાયમી છે.

અમને વિજયની વાત પર પૂરો ભરોસો, પણ એવી ખાતરીય ખરી કે કેનેડાના એરપોર્ટ પર એ લેવા આવે અને પૂછી કાઢે કે અલ્યા, તું અહીં ક્યાંથી? કોને ત્યાં આવ્યો છું તો?
જન્મદિનની શુભેચ્છા એને પાઠવીએ તો પણ એ કદાચ એમ કહે કે- હવે પંચાણુમા વરસે શેની શુભેચ્છા! અને એ એટલું સાહજિકતાથી બોલે કે એને ન ઓળખતો હોય ને શંકા જાય કે આ માણસ પંચાણુનો લાગતો નથી, પણ કહેવાય નહીં! હોય પણ ખરો.

Friday, January 27, 2023

સ્વ સાથેનો સંઘર્ષ

ચરિત્રલેખનનાં કામોમાં કેટલાક કામ એવાં આવે કે જેનું આલેખન કરવાની ખરેખર મઝા આવે. (કોઈક કામમાં મઝા ન આવે તો પણ વ્યાવસાયિક કામ હોવાથી તેને યોગ્ય ન્યાય આપીએ એ અલગ વાત છે.) કેવળ છ દાયકામાં ભરપૂર જીવન જીવી જનાર મહેન્દ્ર દેસાઈની કારકિર્દીનું વૈવિધ્ય કોઈ પણ ચરિત્રકારને આકર્ષે એવું હતું. સિવિલ એન્જિનિયરીંગ, નાટ્યલેખન-દિગ્દર્શન, કોર્પોરેટ કમ્યુનિકેશન, પત્રકારત્વ (પેડલ પર પૃથ્વી પરકમ્મા અને વલોપાત જેવી નવલકથાઓ સામેલ) તેમજ મુખ્યમંત્રીના રાજકીય સલાહકાર....! પણ આ વૈવિધ્યસભર કારકિર્દીમાં ફૂલહારમાં રહેલા અદૃશ્ય દોરા જેવું તત્ત્વ તે એમનો જાત સાથેનો સંઘર્ષ. આરંભે સંજોગો સામે, અને પછી જાત સાથે સતત સંઘર્ષશીલ એવા મહેન્દ્ર દેસાઈની જીવનકથાનું શિર્ષક આ કારણે જ 'સ્વ સાથેનો સંઘર્ષ' રાખવામાં આવ્યું.

પુસ્તકના લેખક-સંપાદક તરીકે મારી કેફિયતનું બયાન

27 જાન્યુઆરી, 2018ના રોજ મર્યાદિત નિમંત્રિતોની ઉપસ્થિતિમાં એક ગરિમાપૂર્ણ સમારંભમાં આ પુસ્તકનું લોકાર્પણ કરવામાં આવ્યું હતું. મુખ્ય અતિથિ-વક્તા તરીકે ઈન્દુકુમાર જાની (નયા માર્ગ), પ્રકાશ ન. શાહ (નિરીક્ષક) અને શંકરસિંહ વાઘેલા (જેમના મુખ્યમંત્રીકાળમાં મહેન્દ્ર દેસાઈ તેમના સલાહકાર રહેલા) એ ઉપસ્થિત રહીને મહેન્દ્ર દેસાઈનાં વિવિધ પાસાંનો પરિચય આપ્યો.

(ડાબેથી) નિહાલ મહેન્દ્ર દેસાઈ, ભરત મોહનલાલ દેસાઈ, બીરેન કોઠારી, પ્રકાશ ન. શાહ, શંકરસિંહ વાઘેલા, ઈન્દુકુમાર જાની, ભાનુ મહેન્દ્ર દેસાઈ અને તસવીરમાં 
ન દેખાતા સંચાલક ધૈવત જોશીપુરા 

આ પુસ્તક માટે લખેલું મારું સંપાદકીય લખાણ અહીં પ્રસ્તુત છે, જેમાં તેના આલેખનની પ્રક્રિયાનો અંદાજ મળી શકશે.

****

સિદ્ધિઓને નહીં, સંઘર્ષને ઝીલવાનો પ્રયાસ

-બીરેન કોઠારી

કવિમિત્ર રમણીક સોમેશ્વર થકી પહેલવહેલી વાર ભાનુબેન દેસાઈને રૂબરૂ મળવાનું બન્યું ત્યારે અમે પરસ્પરનાં નામથી પરિચિત હતાં. આમ છતાં, બન્નેમાંથી કોઈના મનમાં આ જીવનકથા બાબતે કોઈ વિચાર સુદ્ધાં ઝબક્યો ન હતો. એ વખતે ચિત્રકાર ભૂપેન ખખ્ખરની જીવનકથા અંગે હું સંશોધન કરી રહ્યો હતો. મારી પાસે મહેન્‍દ્ર દેસાઈએ અંગ્રેજીમાં લખેલા ભૂપેન અંગેના પુસ્તકની માહિતી હતી, પણ એ પુસ્તક મેં જોયું નહોતું. તેમની દોસ્તી હતી એ મને ખ્યાલ હતો. આથી મહેન્‍દ્રભાઈનાં જીવનસંગિની ભાનુબેન પાસેથી માહિતી મેળવવા માટે હું ગયો અને તેમનો ઈન્ટરવ્યૂ કર્યો.

મહેન્‍દ્ર દેસાઈનાં લખાણો ચિત્રલેખામાં મેં વખતોવખત વાંચ્યાં હતાં. તેથી તેમના વિષે પણ વાતો નીકળે એ સ્વાભાવિક છે. વધુ વાતો નીકળતાં તેમણે મને પોતે જાળવી રાખેલી સંપૂર્ણ સામગ્રી બતાવી. એ મુલાકાત પછી ભાનુબેનના મનમાં મહેન્દ્ર દેસાઈની પોતે ઈચ્છતાં હતાં એવી જીવનકથાનું બીજ રોપાયું હશે. તેમણે એ વિષે વાત કરી ત્યારે મને સૌથી પહેલો સવાલ એ થયો હતો કે તેમણે આ કથાનું આલેખન થઈ શકે એ માટે તેર તેર વર્ષ રાહ કેમ જોઈ હશે? વાત કરતાં ખ્યાલ આવ્યો કે મહેન્‍દ્રભાઈની કથામાં તેમની સિદ્ધિઓની પૃષ્ઠભૂમિમાં સ્વ સાથેનો તેમનો સંઘર્ષ આલેખાય એવી સ્પષ્ટતા તેમના મનમાં પહેલેથી હતી. અમે આગળ વધવાનું નક્કી કર્યું એ અગાઉ પ્રાથમિક વાતચીત કરી. શું હોવું જોઈએ અને કેવી રીતનું હોવું જોઈએ એ બાબત કરતાં વધુ ભાર એ હકીકત પર હતો કે શું અને કેવી રીતનું ન જ હોવું જોઈએ.

છ દાયકામાં જ સમેટાઈ જતી મહેન્દ્રભાઈની આ જીવનકથામાં સૌથી વિશિષ્ટ કોઈ પાસું હોય તો કારકિર્દીના વૈવિધ્યનું. સિવિલ એન્‍જિનિયરિંગ, નાટક, કમ્યૂનિકેશન, પત્રકારત્ત્વ, રાજકીય સલાહકાર જેવાં એકમેકથી સાવ ભિન્ન ક્ષેત્રોમાં મહેન્‍દ્રભાઈએ જે શિખરો સર કર્યાં હતાં એ કોઈ પણ ચરિત્રકારને આકર્ષે એવાં હતાં. પણ અલગ અલગ જણાતાં આ તમામ ક્ષેત્રોમાં લઘુત્તમ સામાન્ય અવયવ હતો જાત સાથેનો તેમનો સતત સંઘર્ષ. તેમની સ્પર્ધા કોઈ બાહ્ય પરિબળ સાથે નહીં, માત્ર પોતાની જાત સાથે હતી. અને આ સંઘર્ષનાં સૌથી નિકટનાં સાક્ષી બની રહ્યાં હતાં ભાનુબેન. એ રીતે ભાનુબેને પોતે નિહાળેલા મહેન્‍દ્ર દેસાઈના જાત સાથેના સંઘર્ષને ન્યાયી રીતે શબ્દરૂપે આલેખવાનો ઉપક્રમ મુખ્ય હતો.

અત્યાર સુધી સાચવી રાખેલા અનેક પત્રો, સામયિકો, લેખો તેમણે મારી સમક્ષ ખડકી દીધાં. એ સામગ્રીનો ઉપયોગ આ પુસ્તકમાં કર્યો છે. તદુપરાંત અનેક લોકોને અમે રૂબરૂ મળ્યાં, તેમની સાથે સમય ગાળ્યો, વાતો કરી અને મહેન્‍દ્રભાઈએ વિવિધ ક્ષેત્રે કરેલા કાર્યની જાણકારી મેળવી. ભાનુબેન સાથે સ્વાભાવિકપણે જ અનેક મુલાકાતો કરી. મહેન્‍દ્રભાઈનાં ભાઈબહેનો વનમાળાબેન, કીર્તિબેન-મહાદેવભાઈ, ભરતભાઈ, પિતરાઈ જયેશભાઈ-ઊષાબેન, મહાદેવભાઈને પણ મળવાનું બન્યું. સૌએ પોતાનાં બાળપણનાં, મહેન્‍દ્રભાઈની એ અવસ્થાનાં અનેક સંભારણાં તાજાં કર્યાં. વલસાડ જઈને અમે બકુલાબેન ઘાસવાલાને તેમજ શ્રી વિજય દેસાઈને મળ્યાં ત્યારે મહેન્‍દ્રભાઈની પ્રકૃતિનું મૃદુ પાસું જાણવા મળ્યું. અમદાવાદના શ્રી ઈન્‍દુકુમાર જાની, શ્રી પ્રકાશ ન. શાહ, ગાંધીનગરના શ્રી ડંકેશ ઓઝા જેવા સૌએ મહેન્‍દ્રભાઈની અનેક વિશિષ્ટતાઓ ચીંધી બતાવી. શ્રી ધીરુ મિસ્ત્રી, શ્રી અરવિંદ શિંદે, શ્રી ઉત્પલ ત્રિવેદી, શ્રી કુંવરજી ડોડિયા, શ્રી સાદિક સૈયદ (ભરુચ) જેવા એક સમયે મહેન્‍દ્રભાઈ સાથે જ્યોતિ થકી સંકળાયેલા સાથીદારોએ પણ અનેક મહત્ત્વની વિગતો આપી. ગાંધીનગરમાં શ્રી શંકરસિંહ વાઘેલાની શ્રી કિશોરસિંહ સોલંકીની ઉપસ્થિતિમાં લેવાયેલી તેમજ શ્રી મધુસુદન મિસ્ત્રીની મુલાકાતની વિશેષતા એ હતી કે મહેન્‍દ્રભાઈની વિદાયના દોઢ દાયકા બાદ પણ પોતાની કારકિર્દીમાં મહેન્‍દ્ર દેસાઈના પ્રદાન બાબતે જણાવતી વેળાએ તેમણે કશો ફેરવિચાર કરવાનો નહોતો. શ્રી હર્ષદ બ્રહ્મભટ્ટે પણ મહેન્‍દ્રભાઈ અંગે વાતો કરી. મહેન્‍દ્રભાઈના પુત્ર નિહાલભાઈ, પુત્રવધૂ શર્વરી, જમાઈ નીરવભાઈ સાથેની વાતચીતમાં મહેન્‍દ્રભાઈના કૌટુંબિક પાસાંનો પરિચય થયો.

આ રીતે પ્રાપ્ત થયેલી અનેકવિધ માહિતી પછી હવે તેના આયોજનનો વારો હતો.

**** **** *****

માહિતીનો મુખ્ય સ્રોત અલબત્ત, ભાનુબેન હતાં, છતાં, વિવિધ ક્ષેત્રને લગતી આંતરિક બાબતોમાંની મોટા ભાગની એવી હતી કે એક હદથી વધુ જાણ તેમને ન હોય. આથી ઉપલબ્ધ માહિતી તેમજ આનુષંગિક સંદર્ભોને આધારે પ્રકરણ લખાતાં ગયાં ત્યારે અમને થયું કે જે તે ક્ષેત્રમાં મહેન્‍‍દ્રભાઈ સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિ સંબંધિત પ્રકરણ જોઈ જાય તો કશું ચૂકી ન જવાય, તેમજ હકીકતદોષ નિવારી શકાય. ક્યાંય, સહેજ પણ અતિશયોક્તિ ન આવે એ બાબતે ભાનુબેન પોતે જ એકદમ સાવચેત હતાં. અતિશયોક્તિ તો ઠીક, મહેન્દ્રભાઈનો જાત સાથેનો સંઘર્ષ ઉજાગર થઈ શકે એ માટે જરૂરી પાત્રોનો જ સમાવેશ થાય એવો તેમનો આગ્રહ હતો. એમાંથી તેમણે પોતાની જાતને પણ બાકાત ન રાખી.

કુટુંબકથાનાં ચારેક પ્રકરણ લખાયાં પછી મહેન્‍દ્રભાઈનાં ભાઈબહેનો સમક્ષ તેનું પઠન કર્યું. નાટક વિશેનું પ્રકરણ નાટ્યવિદ્‍ શ્રી મહેશ ચંપકલાલે તપાસ્યું. જ્યોતિ વિષેના પ્રકરણમાં શ્રી ઉત્પલ ત્રિવેદીએ અનેકવિધ વિગતો પૂરી પાડી અને મહેન્દ્રભાઈના પ્રદાનને યોગ્ય પરિપ્રેક્ષ્યમાં દર્શાવવામાં મદદ કરી. રાજકીય સલાહકાર તરીકેની કારકિર્દીવાળું પ્રકરણ ડંકેશભાઈ વાંચી ગયા અને કેટલાંક સૂચનો કર્યાં. આમ, હકીકતદોષ નિવારવા માટે શક્ય તમામ સાવચેતી લેવામાં આવી છે.

એક વાર આખી કથા લખાઈ ગયા પછી શ્રી રમણીક સોમેશ્વરે તેને વાંચી અને કેટલાંક મહત્ત્વનાં સૂચન કર્યાં. આ પુસ્તકની આખી હસ્તપ્રતની જોડણીશુદ્ધિ શ્રી રજનીકાન્‍ત કટારિયાએ ચોકસાઈપૂર્વક કરી આપી.

હસ્તપ્રત તૈયાર થઈ ગયા પછી પુસ્તકરૂપે તેનું લે-આઉટ તેમજ ટાઈટલ તૈયાર કરવાનું અમદાવાદના કલાકાર શ્રી ફરીદ શેખને સોંપાયું, જે તેમણે પોતાની આગવી કળાસૂઝથી પાર પાડ્યું છે.

આ સૌના આભાર સહિત આ કાર્યમાં પ્રત્યક્ષ યા પરોક્ષ રીતે સંકળાયા હોય એવા સૌનો અલાયદો નામોલ્લેખ પણ કરેલો છે અને એ સૌ આ કાર્યના યશોભાગી છે.

પોતાની મેળે પડકાર ઊભા કરીને તેને પાર પાડવા અને પછી ફરી કોઈ નવો પડકાર શોધીને તેને પાર પાડવા મચી પડવું. મહેન્‍દ્ર દેસાઈની આવી જીવનતરાહ કેવળ તેમના કુટુંબની જ નહીં, તમામ નવી પેઢી માટે પ્રેરણાદાયી બની શકે એવી છે. તેનું આલેખન કરવાની તક આપવા બદલ ભાનુબેનનો ખાસ આભાર.

(પુસ્તક બુકશેલ્ફ, અમદાવાદ, પ્રવિણ પુસ્તક ભંડાર, રાજકોટ અને અક્ષરભારતી, ભુજ ખાતે ઉપલબ્ધ.)





Saturday, January 7, 2023

ખાવાની સમાંતરે કસરત કરીએ તો વધારે ખવાય?

આજે 7 જાન્યુઆરીએ મિત્ર પ્રદીપ પંડ્યાનો જન્મદિવસ છે.

બાળપણના મારા ગોઠિયાઓના અનૌપચારિક સંગઠન 'આઈ.વાય.સી.' (ઈન્ટેલિજન્ટ યુથ ક્લબ)માંનો તે એક. અમે લોકો લગભગ પાંચમા ધોરણથી લઈને બારમા સુધી સાથે ભણ્યા. (વચ્ચેના એક વર્ષને બાદ કરતાં) એમાં ખાસ કરીને અગિયાર-બાર દરમિયાન અમે સહુ નિયમીતપણે સાંજે મળતા. મહેમદાવાદની નારાયણ સોસાયટીમાં આવેલો 17 નંબરનો બંગલો અમારું મિલનસ્થાન. આમ તો એ વિપુલનું નિવાસસ્થાન પણ ખરું. આ બંગલાને ઓટલે અમે બેસતા, અવનવી વાત કરતા, ભાવિ અંગેના તુક્કા લડાવતા. વિપુલનાં પરિવારજનો- ખાસ તો એના પપ્પા હર્ષદકાકા અને મમ્મી ઈલાકાકી કદાચ અંદર રહ્યે રહ્યે અમારા આ તુક્કાતરંગ સાંભળતાં હશે, પણ રાતના સાડા આઠ- પોણા નવ થાય એટલે જાણે કે તેઓ અમારી રાહ જોતા હોય.
અમે લોકો જમી-પરવારીને નીકળીએ અને વિપુલને ત્યાં પહોંચીએ તો ઘણી વાર પ્રદીપ ત્યાં બેઠેલો હોય. અમને નવાઈ લાગે, કેમ કે, પ્રદીપનું ઘર એવે ઠેકાણે હતું કે તે વિપુલને ત્યાં જાય તો મારું અને મુકાનું ઘર વચ્ચે આવે જ. પૂછતાં જાણ થાય કે એ તો અમદાવાદથી 'ક્વિન'માં આવી ગયેલો (લગભગ પોણા સાતે) અને ત્યારનો અહીં જ બેઠો છે. અમે આવીએ ત્યાં સુધી એ હર્ષદકાકા સાથે વાત કરે.
બારમા ધોરણ પછી અમે લોકોએ ડિપ્લોમા એન્જિનિયરિંગમાં પ્રવેશ મેળવ્યો, જ્યારે પ્રદીપને બી.ઈ.માં પ્રવેશ મળ્યો. એક વર્ષ મોરબી રહીને ભણ્યા પછી બીજા જ વર્ષથી એ અમદાવાદ આવી ગયો. તેની મૂળ ઈચ્છા તો ડૉક્ટર બનવાની હતી, પણ ટકાવારી સહેજ ઓછી પડતાં છેવટે તેણે બી.ઈ.માં જવું પડ્યું. જો કે, અમે તો એને 'ડૉ. પંડ્યા' તરીકે સંબોધવાનું શરૂ કરી જ દીધેલું, જે હજી સુધી ચાલુ છે. વળતા વ્યવહારે એ પણ મને 'ડૉ. કોઠારી' કહીને સંબોધે છે.
શાળામાં ભણતા ત્યારે પ્રદીપ ટૉપર હતો. બીજા, ત્રીજા, ચોથા નંબર ફેરબદલ થયા કરે, પણ પહેલો નંબર પ્રદીપનો જ હોય. (એકાદ વરસે કદાચ વિપુલનો પહેલો નંબર આવેલો એવું યાદ છે.) ભણવામાં અવ્વલ હોવા છતાં એ 'બોચાટ' બિલકુલ નહીં. એ વખતે ચિત્રકામ અને 'પી.ટી.' જેવા વિષયો પણ હતા. પ્રદીપનું ચિત્રકામ પણ એટલું જ ઉત્કૃષ્ટ, અને રમતગમતમાંય એ આગળ. સ્વાભાવિક છે કે મોટા ભાગના શિક્ષકો એને જાણતા હોય. શાળાકાળ દરમિયાન અમે મિત્રો હતા, પણ અમે વધુ નિકટ આવ્યા ધો.11-12 થી. એકબીજાની પ્રકૃતિથી આ અરસામાં વાકેફ થતા ગયા, કેમ કે, અમે ક્લાસરૂમની બહાર મળતા થયા.
બી.ઈ. પાસ કર્યા પછી પ્રદીપે 'બી.કે.સ્કૂલ ઑફ મેનેજમેન્ટ'માંથી 'એમ.બી.એ.' કર્યું. એ પછી અલગ અલગ બે-ત્રણ સ્થળે નોકરી કરી. પણ તેના મનમાં સ્પષ્ટ હતું કે અમેરિકા જવું જ.
સામાન્ય રીતે વર્ગમાં ઓછાબોલો ગણાતો પ્રદીપ પછી તો એ રીતે વાત કરતો કે અમને સૌને આશ્ચર્ય થાય. પછીના ગાળામાં તો જે રીતે એ 'વૈશ્વિક' બાબતોને જે રીતે 'સ્થાનિક' સ્તરે લઈ આવતો એ ગજબ હતું. જેમ કે, ડૉ. પિયૂષના લગ્ન વખતે પ્રદીપે અજય ચોકસીને કશુંક કામ ચીંધ્યું. ચોકસી બાબતે કહી શકાય કે સહુ કોઈ તેને કામ ચીંધે, કેમ કે, ચોકસી એ ન કરે એ બને જ નહીં. એમાંય પ્રદીપનું કામ હોય તો ચોકસી ના પાડે જ નહીં. પણ એ દિવસે ચોકસીએ ના પાડી. આથી પ્રદીપે કહ્યું, 'ગોર્બાચોવે જ્યારથી 'પેરાસ્ત્રોઈકા' ચાલુ કર્યું છે ત્યારથી આવા (ચોકસી જેવા) લોકો બહુ ચઢી વાગ્યા છે.' ચોકસી સાથે જ સંકળાયેલો વધુ એક કિસ્સો.
એક વાર રજાના દિવસે મારે ત્યાં સહુ ભેગા થયેલા. અમારા કૌટુંબિક વડીલ કનુકાકા પણ હતા. એમને નાની નાની સળીઓ કરવાની આદત. આથી તેમણે પ્રદીપને મજાકમાં કહ્યું, 'પ્રદીપ, તને અંદર ચોકસી બોલાવે.' આ સાંભળીને તરત જ પ્રદીપે કહ્યું, 'કનુકાકા, એક વાત તમારે યાદ રાખવી કે ચોકસીને કોઈ દિવસ મારું કામ ન પડે કે એ કદી મને ન બોલાવે.' એ વખતે તો બધાં પ્રદીપની આ વાત પર ખડખડાટ હસ્યા, પણ પછી આ વિધાનનાં અર્થઘટનો ફરતાં થયાં. જેમ કે, 'પદીયો તો ચોકસી પર હુકમો ઠોકી ખાય છે', 'ચોકસી બિચારો પદીયાનું કામ કરે અને પદીયો તેને આવું આવું સંભળાવે છે' વગેરે...આની પરથી પછી પ્રદીપની 'હુકમો ઠોકવાની' પ્રવૃત્તિની ચર્ચા ચાલી અને એના પુરાવા સાંપડતા ગયા. એ વખતે અમે સહુ મિત્રો મહેમદાવાદ ખાતે આવેલી સેવાદળ એકેડેમીમાં પારિવારિક મિલન યોજતા. સવારથી સહુ ત્યાં જઈએ અને ઢળતી સાંજે પાછા. આવા એક મિલન વખતે પ્રદીપ સવારે ત્યાં પહોંચી ગયો. વિપુલ, તુષાર અને હું ચાલતા ચાલતા જઈ રહ્યા હતા અને મુકો સ્કૂટર પર અમને સામો મળ્યો. એ સેવાદળ તરફથી આવી રહ્યો હતો એટલે અમે સહેજ નવાઈથી પૂછ્યું, 'કેમ પાછો?' મુકાએ ભોળેભાવે કહ્યું, 'પ્રદીપે પેપર મંગાવ્યું છે એ લેવા જાઉં છું.' આ સાંભળીને તુષારે એની અસલ શૈલીમાં 'સ્વસ્તિ' ચાલુ કરી. 'સાલા ગુલામ! એ તો તને કહે, પણ તારામાં બુદ્ધિ નથી તે કોકનું સ્કૂટર લઈને છાપું લેવા નીકળ્યો છે?' મુકાને મન છાપું લાવવા કરતાં સ્કૂટરનો આંટો મારવાનું માહાત્મ્ય વધારે હતું એટલે એ તુષારની સ્વસ્તિને અવગણીને નીકળ્યો અને કોઈકને ઘેરથી 'ગુજરાત સમાચાર' લેતો આવ્યો. એ જોઈને પ્રદીપ કહે, 'એકલું 'ગુજરાત' જ લાવ્યો? બીજાં પેપર સ્ટેશનથી લાવવા હતાં ને?' આ સાંભળીને તુષારની સ્વસ્તિ નવેસરથી ચાલુ થઈ.
આબુના પ્રવાસ વખતે અમારી મંડળી: (ઊભેલા- ડાબેથી) મુકેશ પટેલ,
હિમાંશુ, હોટેલની રૂમના પાડોશી મનોજભાઈ અને હંસાબહેન સજનાની
અને તેમનો તેડેલો દીકરો સોનુ, હાથમાં હેટ સાથે બીરેન, પ્રદીપ
(બેઠેલા- ડાબેથી) મોંએ કપ માંડી રહેલો તુષાર, વિપુલ,
નંબર વિનાના ચશ્મા પહેરીને વહેમ મારતો મયુર, વિજય,
ઘૂંટણભેર બેઠેલો અજય ચોકસી
(આગલી હરોળ- ડાબેથી) હોટેલનો એક કર્મચારી
અને પાછળ હાથ ટેકવીને આરામની મુદ્રામાં બેઠેલો મનીષ શાહ (મંટુ)

લાંબા સમય સુધી તેણે અમદાવાદથી અપડાઉન કર્યું. એ વખતે મંટુને ઘેર વી.સી.આર. હતો. એટલે વ્યવસ્થા એવી ગોઠવાતી કે પ્રદીપ અમદાવાદથી ફિલ્મની વિડીયો કેસેટ લઈને આવે, મુકાને એ બાબતની જાણ કરે, મુકો બધાને ઘેર જઈને જાણ કરે અને રાત્રે નવેક વાગ્યે અમે સહુ મંટુને ઘેર ભેગા થઈએ. આ રીતે ઘણી સારી ફિલ્મો જોવાની અમને તક મળી. જો કે, એ વખતે પ્રદીપની સ્થિતિ એવી હતી કે એ ગમે એવી વાહિયાત ફિલ્મને માણી શકતો. એવે સમયે અમે સૌ પ્રદીપને માણતાં. તેના વિશે એક અરસા સુધી એવી છાપ અને એ ઘણે અંશે સાચી કે એ હાડકાંનો આખો છે. મતલબ કે કામ કરવામાં એના ઢેકા બહુ નમે નહીં. ખાસ કરીને એ સમયે અમે સૌ મિત્રોના લગ્નપ્રસંગ આવતા અને એનો તમામ વહીવટ અમે સંભાળતા. પણ એ પછી કોઈ એક પ્રસંગે પ્રદીપનું એવું હૃદય પરિવર્તન થયું કે લગ્નના તમામ કામની જવાબદારી એ ઊપાડી લેતો થયો. જમણવાર પત્યા પછી પીરસણ મોકલવાનું માથાકૂટભર્યું કામ પણ એ કુશળતાથી કરતો. આવા જ એક 'વહીવટ' દરમિયાન તેણે '98. 99, 100'ની 'થિયરી' આપી, જેનો વિગતે ઉલ્લેખ 'સાર્થક જલસો'ના બારમા અંકમાં મારા લેખ 'નહીં તો ભોજનનો મારગ હતો પંગતથી બુફે સુધી'માં છે.
આબુના પ્રવાસ દરમિયાન પ્રદીપ
 (પાછળ દેખાતા પગ મુકાના છે)
વિપુલના લગ્નમાં મજા આવેલી. થયું એવું કે અમે સૌ જાનમાં ગયેલા અને વરરાજાના મિત્રો તરીકે વિપુલની સાથે એક રૂમમાં અમને ઉતારો અપાયેલો. વિપુલે પોતાના હાથમાંની 'કલગી'ને બાજુએ મૂકેલી. થોડી વાર પછી એ કપડાં બદલવા ગયો એટલે પ્રદીપ ઉઠીને એની જગ્યાએ બેઠો. બાજુમાં કલગી પડી રહેલી. એને કારણે વિપુલના શ્વસુર પક્ષમાંથી વરરાજા 'જોવા' આવતા ઘણા લોકો ભૂલાવામાં પડી ગયેલા.
'આવવા જ દો!' વિપુલના લગ્ન વખતે લીલાં નાળિયેરનો
ખંગ વાળતાં મયુર (ડાબે) અને પ્રદીપ (જમણે)

વિપુલના લગ્ન વખતે (પાછળથી આગળ)
મયુર, આભાસી 'વરરાજા' પ્રદીપ,
સંજય ઠાકર (બૉબી) અને 'વરરાજા' વિપુલ

અંગ્રેજીમાં જેને 'ડેડપાન' હ્યુમર કહે છે એ એની વિશેષતા. એ ગમે એવી વાત એટલી ગંભીરતા અને ઠાવકાઈથી કહે કે સામેવાળાને એ સાચી જ લાગે. ચોમાસા દરમિયાન એક વાર અમે સૌ વિપુલને ઘેર બેઠેલા. અમે બાકીના મિત્રો ઓટલે અને પ્રદીપ વિપુલના મમ્મીપપ્પા બેઠા હતાં એ તરફ હતો. એ વખતે બહાર બે છોકરાઓ કોથળો લઈને કશુંક વીણવા નીકળેલા. ખ્યાલ આવ્યો કે એ લોકો દેડકા વીણવા નીકળ્યા છે, જેને તેઓ સ્કૂલમાં ડિસેક્શન માટે સપ્લાય કરશે. આવી બધી વાત થઈ એ પછી પ્રદીપ હર્ષદકાકાને કહે, 'દેડકાના પગ ખાધા હોય તો બહુ સ્વાદિષ્ટ લાગે.' આવી રીતે તે જાતભાતની 'થિયરી' રજૂ કરે. અગિયારમા ધોરણમાં અમે હતા ત્યારે શાળામાંથી માંકવા ગામે અમે પીકનીક માટે ગયેલા. ત્યાં ફ્રૂટ સલાડ, પુરી, બટાટાવડા જેવું ભોજન તૈયાર કરાવડાવેલું. પ્રદીપ કહે, 'ખાતાં ખાતાં કસરત કરતા જઈએ તો વધારે ખવાય.' અને તે એમ જ કરવા લાગ્યો. બે-ચાર બટાટાવડા ઝાપટે, ફ્રૂટસલાડ પીએ અને પછી દંડબેઠક કરતો જાય. જે ગંભીરતાથી એ આ કરતો હતો એ જોવાની મજા આવી ગયેલી.
જયશ્રી ભટ્ટ સાથે તેનું લગ્ન થયું ત્યારે જયશ્રી અમેરિકામાં ફેલોશીપ પર હતી. પોતાના લગ્નમાં પ્રદીપ જે ઝડપે ચાલતો હતો એ જોઈને વિપુલે કહેલું, 'આને અમેરિકા જવાની બહુ ઉતાવળ લાગે છે.' જયશ્રીના પિતાજી પી.એલ.ભટ્ટ સાહેબ મહેમદાવાદના જ, પણ વિદ્યાનગર સ્થાયી થયેલા. જયશ્રી સાથે પરિચય થઈ શકે એટલો સમયગાળો અમને મળ્યો નહીં, પણ બહુ ઝડપથી જયશ્રી અમારી સાથે ભળી ગઈ.
પ્રદીપ વિશે એક વાયકા એવી કે એ એમ કહે કે પોતે અમદાવાદમાં છે, પણ એ મુંબઈથી નીકળે તો નવાઈ નહીં. એમ નહીં કે એ ખોટું બોલતો હોય, પણ એના કાર્યક્રમો એટલી ઝડપે એ બદલી શકે. આથી એના આવવાના સમાચાર મળે એટલે અમે સહુ મજાકમાં કહીએ, 'એ આવે અને મળે ત્યારે ખરો.'
પ્રદીપને અમેરિકા જવાનું નક્કી થયું અને એ મુંબઈ આવ્યો ત્યારે યોગાનુયોગે ઉર્વીશ અને હું મુંબઈ જ હતા. ચોકસીએ અમને ફોન દ્વારા સમાચાર આપ્યા. અમે બન્ને એરપોર્ટ પર તેઓ જે હોટેલમાં ઊતરેલા ત્યાં પહોંચી ગયા. પ્રદીપની ફ્લાઈટ મોડી રાતની હતી, આથી અમે લોકોએ આખો દિવસ સાથે ગાળ્યો.
બસ, એ પછી પ્રદીપ અમારા માટે મુલાકાતી બની રહ્યો. તે અમસ્તોય પત્રવ્યવહાર ઓછો કરતો. અમને તેના સમાચાર મળતા રહેતા. તેને ત્રણ સંતાનો શ્રી, શિવાની અને શિવ થયાં. તેનું આવવાનું ઓછું બનતું, અને આવે ત્યારેય અમુક વીક પૂરતો આવે. છતાં અમે સૌ એ વખતે ભેગા થઈએ. એ જ રીતે જયશ્રી પણ આવે ત્યારે અમને સૌને મળવાનું રાખે.
અમને એ બાબતનો સૌથી વધુ આનંદ છે કે પ્રમાણમાં ઓછી મળી હોવા છતાં જયશ્રીના મનમાં અમારી મૈત્રીનું મૂલ્ય ઘણું છે. વિપુલનો દીકરો નીલ અમેરિકા ગયો એ પછી તે પ્રદીપને મળ્યો. પ્રદીપ સાથે એ અમારા સૌ કરતાં વધુ સંપર્કમાં છે એમ કહી શકાય. નીલ દ્વારા મળતી વાતોથી ખ્યાલ આવે છે કે ભલે અમેરિકા સ્થાયી થયે પ્રદીપને ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય થયો, અમારા સૌનું કમ્યુનિકેશન પ્રમાણમાં અનિયમીત અને ઓછું રહ્યું છે, છતાં તેના મનમાં અમારી મૈત્રી અકબંધ રહી છે.
અમારા આ મિત્રને જન્મદિન નિમિત્તે અઢળક શુભેચ્છાઓ.

Saturday, December 10, 2022

ભૂતકાળ કે ભૂતાવળ?

ભાગ્યે જ કોઈ વ્યક્તિ એવી હશે કે જેના મનમાં ટ્રેન, રેલવે સ્ટેશન તેમજ તેની ફરતેની ગતિવિધિઓ બાબતે કુતૂહલ ન હોય. આ કુતૂહલ ઘણી મોટી ઉંમરે પણ યથાવત રહેતું હોય છે. અનેક ગામ-નગરોમાં રેલવે સ્ટેશન એક માત્ર 'ફરવાનું' સ્થળ હતું. સાંજ પડ્યે ત્યાં લોકો ટહેલવા આવતા. અમારા મહેમદાવાદના રેલવે સ્ટેશનનો દરજ્જો પણ આવો જ હતો. અલબત્ત, એ અમદાવાદ-મુંબઈની મુખ્ય રેલવે લાઈન પર આવેલું હોવાને કારણે અહીં ટ્રેનોની અવરજવર સતત રહેતી. તેની સરખામણીએ 'નાનાં' સ્ટેશનો પર એ મર્યાદિત રહેતી. મારા મોસાળ સાંઢાસાલમાં નેરોગેજ રેલવે હતી. અહીં દિવસમાં ચાર વખત ટ્રેન આવતી. બે વખત જાય અને બે વખત પાછી આવે. ટ્રેનનો સમય થાય એટલે એ સુસ્ત દેખાતું સ્ટેશન આળસ મરડીને બેઠું થતું લાગે. અને ટ્રેનના ગયા પછી જાણે કે ફરી પાછું નિદ્રામાં સરી પડતું હોય એમ લાગે. સાંઢાસાલ સ્ટેશને વરાળ એન્જિન પાણી ભરવા માટે રોકાતું. આ સ્ટેશન પર પ્લેટફોર્મ તો હોય જ ક્યાંથી! પણ અહીં રેતીના ઢગ રહેતા. સંભવત: કશા કામ માટે એ રેતી લાવવામાં આવી હશે. સાંજ પડ્યે અમે સૌ સ્ટેશને જતા અને રેતીના ઢગ પર બેસતા. પછીનાં વરસોમાં, નેરોગેજ રેલવે બંધ થયા પછી સાંઢાસાલ જવાનું થયું ત્યારે અમે ખાસ રેલવે સ્ટેશનની મુલાકાત લીધી હતી. જાણે કે ઈતિહાસનું કોઈ ફાટેલું પૃષ્ઠ ચોળાઈને રસ્તા પર પડ્યું હોય એવી એની દશા જોઈને ખિન્નતા અનુભવી હતી.
                હમણાં પીજ આગળથી પસાર થવાનું બન્યું ત્યારે તેના રેલવે સ્ટેશન તરફ નજર ગઈ એટલે અમે વાહન ઊભું રાખીને ઉતર્યા અને સ્ટેશને લટાર મારી. સવારનો સમય હતો અને તૂટેલા બાંકડા પર બે સજ્જનો બેઠા બેઠા વાત કરી રહ્યા હતા. તેઓ નજીકમાં રહેતા હતા અને 'સમય પસાર કરવા' અહીં આવીને બેસતા હતા. પણ રેલવે સ્ટેશનની દશા જોઈને મને સાંઢાસાલનું રેલવે સ્ટેશન યાદ આવી ગયું. રોડ વ્યવહાર નહોતો એવે સમયે ટ્રેન એક માત્ર સુલભ માધ્યમ હતું, જેના થકી લોકો અવરજવર કરતા. ભાડું સાવ સસ્તું. એક ટ્રેન સાથે અન્ય મોટા સ્ટેશનની બીજી કોઈ ટ્રેન સાથે યા બસ સાથે 'કનેક્શન' રહેતું. જેમ કે, અમે મહેમદાવાદથી 'ભોપાલ પેસેન્જર'માં બેસીને વડોદરા થઈ સમલાયા ઊતરીએ ત્યારે એ ટ્રેનના મુસાફરોની રાહ જોતી નાની ગાડી ઊભેલી હોય. ભોપાલ પેસેન્જરના મુસાફરોને લઈને એ ઊપડતી.
           વરાળના એન્જિનનો અમુક ગતિમાં આવતા લયબદ્ધ અવાજમાં લોકો પોતપોતાની સમજ મુજબ શબ્દો ગોઠવતા. મારાં મમ્મી કહેતાં કે એ લોકો 'છ છ પૈસે ડબલ ભાડું, ઉતર નહીં તો ધક્કો મારું' એમ બોલતાં.
            નેરોગેજ હવે તો નામશેષ થઈ ગઈ છે, અને આ પીજ સ્ટેશને તો એના પાટા પણ કાઢી લેવામાં આવ્યા છે, જે હજી અન્ય અમુક જગ્યાએ જોવા મળે છે. એક સમયે ગામથી દૂર ગણાતા સ્ટેશનની આસપાસ હવે 'વિકાસ' પહોંચી ગયો છે. આમ છતાં, આ પીજ સ્ટેશન એના પ્રવેશ તરફથી કેવું રળિયામણું લાગે છે! આવી લુપ્ત થયેલી સંસ્કૃતિને સૂઝપૂર્વક જાળવી રાખવામાં આવે, એને પ્રવાસીઓ માટેનું આકર્ષણ બનાવવામાં આવે તો ભૂતકાળના એ કાળખંડની ઝાંખી મળી રહે. જો કે, એ આશા રાખવી વ્યર્થ છે.
         અનેક અનેક લોકોના જીવન સાથે જોડાયેલી કેટલીય કથાઓ અહીં ધરબાયેલી પડી હશે, જે કદી બહાર આવશે કે કેમ એ સવાલ છે! આવાં નેરોગેજ સ્ટેશનો કેવળ ભૂતાવળ બનીને રહી ગયાં છે! 

(ભૂતાવળ= ભૂતોનું ટોળુંં )


પીજ સ્ટેશન તરફ જતાં

પ્રવેશતાં ડાબી તરફ ટિકીટબારી 

ટિકિટબારીએથી સ્ટેશન તરફ મૂકાયેલો બાંકડો 

સ્ટેશનની અંદરની તરફ મુસાફરોને ઉભા રહેવા માટેનો શેડ 

પાટા તરફથી દેખાતું સ્ટેશન 

ક્યારેક અહીં નેરોગેજના પાટા હતા 

ટિકિટબારીની સામેની બાજુએ આવેલો
બાંકડો અને પરબ 

ટિકિટબારી અને સ્ટેશન માસ્ટરની ઑફિસ 

ટિકિટબારી અને સ્ટેશન માસ્ટરની
ઑફિસનો અંદરનો ભાગ 
                                              
સ્ટેશનની ઓળખ સમી અણિયાળી રેલિંગ  

(તમામ તસવીરો: બીરેન કોઠારી) 

Wednesday, December 7, 2022

ગ્રાફિક નોવેલના અનુવાદની યાદગાર સફર

ઉંમરના એક તબક્કે અમર ચિત્રકથાઓ અને ઈન્દ્રજાલ કૉમિક્સ ભરપૂર વાંચવાને કારણે સંવાદની સાથોસાથ આનુષંગિક ચિત્રોના નિરીક્ષણની પણ આદત વિકસતી ગઈ. આથી 'બુકશેલ્ફ' દ્વારા ગ્રાફિક નોવેલના અનુવાદનો પ્રસ્તાવ મળ્યો ત્યારે જાણે કે એક ચક્ર પૂરું થઈ રહ્યું હોય એમ લાગેલું. સૌ પ્રથમ ડૉ. અબ્દુલ કલામ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર વિશેની ગ્રાફિક નોવેલનો અનુવાદ કર્યો ત્યારે આ નવા માધ્યમનો વિશેષ પરિચય થયો. (આ બન્ને ગ્રાફિક નોવેલની અનુવાદપ્રક્રિયા વિશે અહીં વાંચી શકાશે.)

કૉમિક્સ અને ગ્રાફિક નોવેલના મૂળભૂત સ્વરૂપમાં ઘણું સામ્ય છે, પણ ગ્રાફિક નોવેલ સુદીર્ઘ હોય છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય કેવળ બાળકો માટેના વાંચનનો જ નહીં, વયસ્કોના વાંચનનો પણ હોય છે. આ સ્વરૂપમાં હવે તો જબ્બર ખેડાણ થઈ રહ્યું છે, અને અનેક ગ્રાફિક નોવેલ બજારમાં ઉપલબ્ધ બની રહી છે. અલબત્ત, તે મૂળ અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત થાય છે, અને એ પછી અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થાય છે.
અહીં મૂકેલી ત્રણ ગ્રાફિક નોવેલમાંની એક They changed the world નામની શ્રેણી છે, જેની અંતર્ગત મહાન શોધકોના જીવન વિશે સચિત્ર અને સ-રસ વિગતો હોય છે. આ એક પુસ્તકમાં ત્રણ સમકાલીનો એડિસન, ટેસ્લા અને ગ્રેહામ બેલના જીવનની કથા દર્શાવવામાં આવી છે. બીજા પુસ્તકમાં વિમાનના સફળ શોધક રાઈટ બંધુઓની કથા છે, તો ત્રીજા પુસ્તકમાં સ્ટીવ જોબ્સની કથા છે.




ગ્રાફિક નોવેલ માટે ચીતરનારા ચિત્રકારો શી રીતે કામ કરે છે એ ખ્યાલ નથી, પણ તેઓ લેખક સાથે સંવાદ સાધીને ચીતરતા હશે એમ લાગે છે. આ પુસ્તકમાંનાં ચિત્રો જોતાં જ આપણને કોઈ ફિલ્મ જોઈ રહ્યા હોવાનો અહેસાસ થાય. કેવળ 'આઈ લેવલ'થી સમાંતર ચિત્રો બનાવવાને બદલે તેઓ સિનેમાના કેમેરાના એન્ગલથી ચિત્રો બનાવતાં હોય એમ લાગે.
એમાંય સ્ટીવ જોબ્સના પુસ્તકનું લે-આઉટ ગજબ છે. પ્રથમ નજરે એ આઈ-પેડ જેવું જણાય અને અંદરનાં આરંભિક પૃષ્ઠો પર પણ એ જ લે-આઉટ! આ પુસ્તકમાં કથા કેટલી સચોટ રીતે કહેવાઈ હોય છે એનું એક જ ઉદાહરણ પૂરતું થઈ પડશે. સ્ટીવ જોબ્સની પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ બહુ સંકુલ અને ઝટ ન સમજાય એવી છે. પણ આ પુસ્તકના અનુવાદ દરમિયાન બહુ સરળતાથી એનો ખ્યાલ આવી ગયો. યોગાનુયોગ એવો બન્યો કે પહેલાં મેં આ અનુવાદ કર્યો અને એ પછી સ્ટીવ જોબ્સ પર બનેલી ફિલ્મ જોવાનું બન્યું એટલે ફિલ્મને બરાબર માણી શકાઈ અને તેના નાનામાં નાના પ્રસંગો સમજી શકાયા.


હજી ગ્રાફિક નોવેલનો આ પ્રકાર ગુજરાતીમાં ધીમે ધીમે પ્રવેશી રહ્યો છે. તેની કિંમત કદાચ સહેજ વધુ જણાય, પણ તેની પૃષ્ઠસંખ્યા અને ઉત્કૃષ્ટ નિર્માણ એને વાજબી ઠેરવે છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે આ અતિ ઉપયોગી પુરવાર થઈ શકે એમ છે, કેમ કે, તેમાં વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવે છે, અને ચિત્રો સાથે હોવાથી તે સહેલાઈથી યાદ રહી જતી હોય છે. તો વયસ્કો માટે આ ગ્રાફિક નોવેલ એક જુદા જ પ્રકારનો વાંચન અનુભવ પૂરો પાડે છે.
મારા દ્વારા આ ત્રણની સાથે કુલ પાંચ ગ્રાફિક નોવેલ અનુવાદિત થઈને પ્રકાશિત થઈ છે. છઠ્ઠીનો અનુવાદ થઈ ગયો છે, પણ એ હજી પ્રકાશિત થઈ નથી. મારા ઉપરાંત બીજા મિત્રો દ્વારા પણ એના અનુવાદ થઈ રહ્યા છે.
આશા રાખીએ કે સચિત્ર માહિતી આપતા આ માધ્યમનો આનંદ વધુ ને વધુ લોકો લઈ શકે.
આ ત્રણે પુસ્તકો બુકશેલ્ફ (અમદાવાદ) પર ઉપલબ્ધ છે અને ઑનલાઈન ઓર્ડર કરી શકાય છે.