MAD પુરાણ (19): ડક એડવિંગ

 'મેડ'ના બીજા ડોન તે ડોન 'ડક' એડવિંગ/Don 'Duck' Edwing, જે ડક એડવિંગના નામે ચિત્રો બનાવે છે. અગાઉ ડોન માર્ટિનની એક એક પાનની ચિત્રકથાઓ જોઈ, એવી જ ડક પણ બનાવે છે. તેમની ચિત્રકથાના વિભાગનું નામ Tales from the Duckside Dept. છે. ચિત્રકથાઓનાં શિર્ષક જે તે સ્થળ કે ઘટના પર આધાર રાખે.

ડકની શૈલીમાં માનવાકૃતિઓનાં નાક રીંગણ આકારનાં, જે પાછલા ભાગે સાંકડા અને આગળના ભાગે પહોળા, ગોળ હોય. અમુક અંશે મારીઓ મિરાન્ડા દ્વારા બનાવાતાં નાકની યાદ અપાવે એવાં. આંખો પણ નાની, ગોળ, જેની વચ્ચેથી નાક નીકળતું બનાવ્યું હોય.

પોતાની સહી તરીકે આ કલાકાર અલગ અલગ મુદ્રાઓવાળું બતક ચીતરે છે, તો ક્યાંક 'Duck' પણ લખે છે. આ પાંચે ચિત્રકથાઓમાં ડકની સહી બતકરૂપે યા અક્ષરાંકનથી જોવા મળશે, જરૂરી નથી કે એ છેલ્લે જ હોય.

અહીં બતાવેલી ચિત્રકથાઓ 'બ્લેક હ્યુમર'નું તાદૃશ્ય ઉદાહરણ છે. તેને સમજાવવાને બદલે સૌ પોતપોતાનાં અર્થઘટન કરે તો વધુ મઝા આવે.

ઈતિશ્રી કાર્ટૂનકથા

'નવનીત સમર્પણ'નો જુલાઈ, 2026નો અંક પ્રકાશિત થઈ ગયો છે. આ અંકમાં મારી શ્રેણી 'કાર્ટૂનકથા'નો 36મો હપતો રજૂઆત પામ્યો. ઓગષ્ટ, 2023થી આરંભાયેલી આ શ્રેણીએ ત્રણ વર્ષ સંપન્ન કર્યાં, અને આ હપતો એમાંનો અંતિમ છે. 'નવનીત સમર્પણ'ના સંપાદક દીપકભાઈ દોશીએ આવી શ્રેણી શરુ કરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે અમારા બેમાંથી કોઈના મનમાં એના સ્વરૂપ વિશે સ્પષ્ટ ખ્યાલ નહોતો. જો કે, એટલું મેં નક્કી કરેલું કે આમાં કાર્ટૂનિસ્ટોનો પરિચય ન જ આપવો, કેમ કે, એ સૌથી સહેલું અને હાથવગું કામ છે, અને એને કરવું હોય તો પણ પછીના તબક્કામાં કરી શકાય. તો પછી શું? પહેલાં એમ વિચાર્યું કે દેશના સ્વાતંત્ર્યોત્તર ઈતિહાસને વિવિધ વડાપ્રધાનના કાળખંડ મુજબ વિભાજીત કરીને એને કાર્ટૂન દ્વારા જોવાનો પ્રયાસ કરવો. એ વિચાર પણ મનોમન હડસેલી દીધો, કેમ કે, એમાં મુખ્યત્વે રાજકીય સંદર્ભ વધુ હોય, અને કાર્ટૂનની કળા વિશે વાત કરવાનો અવકાશ ઓછો રહે. એટલે એમ નક્કી થયું કે કાર્ટૂનની કળા વિશે વાત કરવી. શી વાત કરવી એ ખૂલતું જશે એમ વિચારીને શ્રેણીનો આરંભ કર્યો.

દર મહિને તેમાં કાર્ટૂનકળાનો પોતાનો કે પછી તેના ઈતિહાસના કોઈક પાસાંનો આયામ લઈને તેના વિશે વાત થતી. આ લેખશ્રેણીને 'એકેડેમિક' બનાવવી નહોતી, કેમ કે, એ મને આવડતું નથી, અને એની જરૂર પણ નથી. કોઈ વસ્તુ એકેડેમિક બને એનો વાંંધો નથી, પણ નકરી એકેડેમિક બની રહે એ ન ગમે. એટલે સહુ કોઈને રસ પડે એ રીતે એનું આલેખન થતું ગયું. દર મહિને એવા એવા વિષય સૂઝતા ગયા અને આલેખાતા ગયા કે જે ધાર્યા પણ નહોતા.

'નવનીત'માં આ શ્રેણી આરંભાઈ એ જ અરસામાં અમદાવાદના સ્ક્રેપયાર્ડ ખાતે પણ 'કહત કાર્ટૂન' શ્રેણીનો આરંભ થયો, જેમાં દર મહિને કોઈ એક વિષય પર વિવિધ કાર્ટૂનોનો આસ્વાદ કરાવાતો. કબીરભાઈ અને નેહાબહેનની ઉલટને કારણે આ શ્રેણી પણ સાવ જુદી બની રહી.

દીપકભાઈએ જણાવેલું કે દસેક ચિત્રો દરેક હપતામાં સમાવી શકાશે. 'નવનીત'નું કદ અને તેમાં આવતી અન્ય સામગ્રીની સરખામણીએ આ ઘણું કહેવાય, પણ વિષયને ન્યાય તો જ મળી શકે. દીપકભાઈએ એ માટે મોકળું મેદાન પૂરું પાડ્યું.

કાર્ટૂનકળાની બારીકીઓ ઊપરાંત તેના ઈતિહાસ અને વર્તમાનની અનેક બાબતો આ શ્રેણીમાં આવરી શકાઈ. જરૂર પડી ત્યાં મેં પણ કેટલાંક કેરિકેચર ચીતર્યાં. સળંગ ત્રણ વર્ષ ચાલ્યા પછી એને વિરામ આપવાનું નક્કી કર્યું.

કાર્ટૂન વિશે હજી ઘણું લખી કહી શકાય એમ છે. આ પહેલું પગથિયું છે. આગળઉપર કંઈક ને કંઈક થતું રહેશે.

મઝાની વાત એ થઈ કે મૂળ તો મારી કાર્ટૂનપ્રીતિ અખબારોમાંથી ફાડીને સંઘરવાથી શરૂ થયેલી. એ પછી 'વ્યંગ્યચિત્રોમાં ગાંધી' કાર્યક્રમની રજૂઆત કરવાનું સૂઝ્યું, જેણે આગળ જતાં બીજા અનેક વિષયમાં પ્રવેશ કર્યો. નડિયાદની કોલેજમાં તેમજ નવજીવનમાં ચાલતા પત્રકારત્વના અભ્યાસક્રમમાં એક વિષય તરીકે કાર્ટૂનને ભણાવવાનું થયું. એ પછી રાજુ પટેલના આગ્રહથી 'વારેવા'માં કાર્ટૂન ચીતરવાનું શરૂ થયું. અને હવે આ લેખન. ગમતા શોખના વિવિધ આયામોમાં આ રીતે પ્રવેશ કરવા મળે એથી વધુ આનંદ શો!

હવે આ શ્રેણી પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત થશે, પણ એમાં માત્ર પૂંઠું નહીં બદલાય. એકે એક હપ્તાનું પુન:આયોજન અને પુનર્લેખન તેમજ ઊમેરા થઈ રહ્યા છે. આ વર્ષમાં પુસ્તક પ્રકાશિત કરવાની ધારણા છે.

બસ ત્યારે, વધુ એ પુસ્તકના પ્રકાશન સમયે.

MAD પુરાણ (18): બ્લેક હ્યુમર

 'બ્લેક હ્યુમર' હાસ્યનો એવો પ્રકાર છે કે જેમાં સામાન્યત: ગંભીર, અસ્પૃશ્ય ગણાતા વિષયોને લગતું હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય. મૃત્યુ, વંશીય ભેદભાવ, જાતીયતા વગેરે વિષયો આમાં આવી શકે. દેખીતી રીતે ગંભીર ગણાતા વિષયને લક્ષ્યમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવાનો હેતુ જે તે ક્ષેત્રે વ્યાપી રહેલા કેટલાક મુદ્દાઓની ગંભીરતા બાબતે વિચારતા કરવાનો હોય છે.

સંવેદના કેટલાક વ્યવસાયનું અનિવાર્ય અંગ છે. જેમ કે, તબીબી ક્ષેત્ર. પણ આ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારાઓ માટે એ બાબત નિત્યક્રમ બની જાય ત્યારે શું?

'મેડ'માં અવારનવાર એવા વિભાગો આવતા કે જેમાં ક્રૂરતા, ઘાતકીપણું, મૃત્યુ જેવા વિષયોને કેન્દ્રમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય.

અહીં આવા પાંચ નમૂના આપવામાં આવ્યા છે. એક પાનામાં એક આખી કથા છે. સંવાદ છે, પણ ખપ પૂરતા, અને ક્યાંક તો એ પણ નહીં. આ પાંચમાના ચાર ડોન માર્ટિનનું સર્જન છે, જ્યારે એક ડક એડવીંગનું.

તમામ વિભાગના શિર્ષક જોવા જેવા છે, જેમાં 'કોઈ એક દિવસે, અમુક સ્થળે' એવો ઉલ્લેખ છે. ડોન માર્ટિનનાં ચિત્રાંકનો ખાસ જોવા જેવા છે. તેમાં ખાસ કરીને હાથ અને પગનું કદ પાવડા જેવું, અને એકે એક આંગળીઓ બરાબર ચીતરાયેલી જોવા મળે છે.

ડક એડવીંગ પણ 'મેડ'ના કાયમી 'ઈડિયટ' છે. તેમની શૈલીમાં જાણે કોઈ ચિત્રમાં રંગ પૂરતા હોય એ રીતે ડીટેઈલિંગ કરેલું જણાશે.

(Mad, Super special, summer 1984)

MAD પુરાણ (17): હેન્‍ગર

'મેડ'ના અનેક પ્રદાનોમાંનું એક તેણે વિકસાવેલો સચિત્ર હાસ્યનો પ્રકાર હતો એમ કહી શકાય. ત્યાં સુધી સચિત્ર હાસ્ય મોટે ભાગે કાર્ટૂન દ્વારા જ જોવા મળતું, પણ 'મેડ'ના કલાકારો તેને કાર્ટૂનથી ઘણે આગળ લઈ ગયા.

અહીં આવો એક નમૂનો જુઓ. સાવ સાદા, તારના બનાવેલા હેન્ગર આપણે સૌએ જોયા છે. પણ તેમાં 'મેડ'ના કલાકારોની કલ્પના અને અવળચંડાઈ ભળે એટલે પરિણામ શું આવે એ જોઈ શકાશે.

પૉલ પીટર પોર્જિસ/Paul Peter Porges અને જહોન રિયોસ/John Rios ના વિચારોને કલાકાર બોબ ક્લાર્કે/Bob Clarke ચિત્રીત કર્યા છે.

આમાંના ઘણા પાત્રો ઐતિહાસિક છે, ઘણા પૌરાણિક છે, તો ઘણા તત્કાલીન અમેરિકન સમાજના વિવિધ ક્ષેત્રના અગ્રણીઓ છે. તેમનો સંદર્ભ ગૂગલ પર જોશો તો આ વિચારને વધુ સારી રીતે માણી શકાશે.

(મેડ, સપ્ટેમ્બર, 1980)

વાદ્યવિશેષની એક નવી પહેલ

"તમે ગીત સાંભળો ત્યારે એમાં શું સાંભળો?"

"અરે! આ તે કંઈ સવાલ છે? ગીત સાંભળીએ ત્યારે ગીત જ સાંભળવાનું હોય ને!"

"એમ નહીં! તમને શું વધારે ગમે? એના શબ્દો? ધૂન? ગાયકનો અવાજ? સંગીત? ફિલ્માંકન? કોની પર..."

"બસ, બસ, બસ! આવું બધું અમે નથી વિચારતા. બસ, ગીત ગમ્યું એટલે ગમ્યું. સાંભળવાનું ને મજા લેવાની."

આ સંવાદ કાલ્પનિક છે, પણ સાવ કાલ્પનિક નહીં. ઘણા બધા સાથે એ થાય છે, અને એના જવાબ જુદા જુદા મળે છે. ઘણા બહુ સ્પેસિફિક જણાવે, જેમ કે, રજનીભાઈ (રજનીકુમાર પંડ્યા)ને ગીતના શબ્દો અને ગાયકની ગાયકી બરાબર યાદ રહી જતી. અમારા એક મિત્ર પ્રભાકર વ્યાસ 'તાલીબાન' અમુક ગીતો સાંભળે તો પોતાનો હાથ અમને દેખાડીને કહેતા, 'જુઓ, લતાનો અવાજ સાંભળીને મારાં રુંવાડાં ખડા થઈ ગયા છે." પદ્મનાભ જોશીને ગીતની પૂર્વ- ઉત્તર કથામાં બહુ રસ પડતો. એમાંય શંકર- જયકિશનનું સંગીતબદ્ધ કરેલું ગીત હોય તો પૂછવું જ શું! મિત્ર ચંદ્રશેખર વૈદ્ય ગીત સાથે સંકળાયેલી ઝીણી ઝીણી વિગતો પીરસે છે. મુદ્દો એટલો કે ગીત એક જ હોય, પણ સૌની માણવાની રીત જુદી જુદી હોય.

આવી બધી સમજણ મને ખાસ નહોતી પડતી, પણ આગળ વધતા ગયા એમ સમજાયું કે મને કોઈ ગીતમાં વાગતાં વિવિધ વાદ્યોમાં વધુ રસ પડે છે. વાદ્યો વિશેની મારી જાણકારી જરાય નહીં, પણ સાંભળતાં સાંભળતાં એ કેળવાતી ગઈ. એના વિશે ઘણા પાસે જિજ્ઞાસા વ્યક્ત થતી, પણ મોટે ભાગે એનો સંતોષકારક જવાબ ન મળતો. ત્યારે મને થયું કે ગીતના એ ભાગમાં લોકોને કદાચ બહુ રસ ન પડતો હોય એમ બની શકે. પણ એ માટેનું પૂછવા ઠેકાણું મળ્યું અને એવું મજબૂત મળ્યું કે બસ! એ ઠેકાણું એટલે મિત્ર પિયૂષભાઈ પંડ્યા. પોતે હાર્મોનિકાના અચ્છા વાદક અને અનેક કાર્યક્રમો સહયોગમાં કરી ચૂકેલા. આથી અવારનવાર એમની સાથે આ બાબતે વાત થતી રહેતી. એમાંય ફેસબુક પર લખાયેલી ટાઈટલ મ્યુઝિકની શ્રેણી દરમિયાન ઘણાં વાદ્યો ન ઓળખાય, કે ઓળખવામાં ગૂંચવાડો થાય કે તરત પિયૂષભાઈ સાથે વાત કરતો. એવુંય બનતું કે ઘણા વાદ્યોમાં એમને પણ ન ખ્યાલ આવે. એ વખતે તેઓ મથામણ કરતા, અને એના નિષ્ણાતો પાસેથી એ મેળવતા. ફિલ્મસર્જક અને સંગીતકાર મિત્ર ગિરીશ મકવાણા પણ આમાં ઘણા મદદરૂપ બની રહેલા.

પિયૂષભાઈ સાથેના આ સત્સંગને પરિણામે અમુક કામ બહુ ઉત્તમ થઈ શક્યાં. એક તો એમણે 'વેબગુર્જરી' પર વિવિધ વાદકોનો પરિચય આપતી શ્રેણી શરૂ કરી. એમાં મિલન ગુપ્તા, એસ. હજારા સિંહ, મનોહરી સિંહ, ઈનોક ડેનિયલ્સ, કેરસી લોર્ડ સહિત બીજા અનેક અદ્‍ભુત વાદકો/અરેન્જરોનો તેમણે પરિચય કરાવ્યો. પણ હજી એટલાથી અમારી ભૂખ શમી નહોતી, બલ્કે વધુ પ્રદીપ્ત થઈ હતી. આથી એ શ્રેણીનું અનુસંધાન પણ 'વેબગુર્જરી' પર આરંભાયું, જેનું નામ 'વાદ્યવિશેષ'.

આ શ્રેણી બહુ વિશિષ્ટ બની રહી છે. બે દિવસ અગાઉ તેનો 43મો હપ્તો મૂકાયો. એટલે કે સાડા ત્રણ વર્ષથી એ ચાલી રહી છે. તેમાં જે તે વિશેષ વાદ્યનો ઊપયોગ થયો હોય એવાં ગીતો અમે મૂકી રહ્યાં છે. આમાં વાદ્યોના પ્રકાર અનુસાર વિભાગ અને પેટાવિભાગ પાડેલા છે. જેમ કે, કળવાદ્યોના (કી બોર્ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ) વિભાગમાં એકોર્ડિયન, પિયાનો, હાર્મોનિયમ વગેરે આવે. એ જ રીતે ફૂંકવાદ્યો (વીન્ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્‍ટ્સ) , બ્રાસવાદ્યો, તંતુવાદ્યો વગેરે મુખ્ય વિભાગ. અને એ દરેક વિભાગમાં એક એક વાદ્ય લઈને એનો જેમાં વધુ ઉપયોગ કરાયો હોય એવાં ગીતોની લીન્‍ક આપવાની. સાથોસાથ એ વાદ્યની રચનાનો મૂળભૂત પરિચય. આના અન્ય વિભાગો બરાબર ચાલ્યા, પણ અમને ખરેખરી મઝા આવી તાલવાદ્યો એટલે કે રીધમ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સમાં. એમાં અમે શક્ય એટલા વાદ્યોને અલગ કર્યાં. જેમ કે, ઢોલક, ઢોલકી, મૃદંગ, તબલાં, ઢોલ, પખાવજ, ડફ, નાળ, માદલ વગેરે. હજી બીજાં અનેક છે, જેના વિશે લખાશે, જેમ કે, મટકા, ઘટમ, નગારું કે નોબત, ખોલ, બોંગો, કોંગો, ડ્રમસેટ વગેરે વગેરે.

હજી ઉપતાલવાદ્યોનો આખો વિભાગ બાકી છે.

અઠવાડિયા પહેલાં વધુ એક વિચાર આવ્યો. આમ તો આ શ્રેણીના મોટા ભાગના હપતા 'વેબગુર્જરી' પર ઉપલબ્ધ છે, પણ અગાઉની શ્રેણી નથી, કેમ કે, એના હેકિંગનો પ્રશ્ન હતો. આથી અમે નક્કી કર્યું કે આ ગીતોનું આપણે વાદ્ય અનુસાર યુ ટ્યૂબ પર પ્લેલીસ્ટ બનાવીએ. શૈલી આવી જ, એટલે કે કળવાદ્યો હોય તો એમાં પિયાનો, એકોર્ડિયન, હાર્મોનિયમનાં ગીતોની અલગ અલગ યાદી. પ્લેલીસ્ટ બનાવવાનું કામ કદી કર્યું નહોતું, પણ કરતાં સમજાયું કે એ બહુ જ સરળ છે. આ કામ હજી ચાલુ છે, પણ અત્યારે પિયૂષભાઈએ અને મેં મળીને પંદરેક વાદ્યોનું પ્લેલીસ્ટ તૈયાર કરીને મૂકી દીધું છે.

પિયૂષભાઈએ બનાવેલા પ્લેલીસ્ટમાં કીબોર્ડ વાદ્યોમાં પિયાનો, એકોર્ડિયન, હાર્મોનિયમ અને તંતુવાદ્યોમાં વાયોલિન, ગિટાર, હવાઈયન ગિટાર તેમજ મેન્‍ડોલીનનો સમાવેશ થાય છે.

મેં કરેલા પ્લેલીસ્ટમાં ફૂંકવાદ્યો (વીન્‍ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ) છે, જેમાં વુડવીન્‍ડ અને બ્રાસ એવા બે પેટા પ્રકારો છે. તેમાં ફ્લુટ, બેગપાઈપ, ટ્રમ્પેટ, સેક્સોફોન, શરણાઈ, પુંગી, ક્લેરિનેટ અને હાર્મોનિકાનો સમાવેશ થાય છે. પહેલાં દરેક વાદ્યનો અવાજ (સૂર) કેવો હોય એનો નમૂનો છે, જેથી ગીતમાં એ વાગે તો તરત ઓળખી શકાય.

બન્નેનું કામ હજી ચાલુ છે, પણ અત્યારે આ વાદ્યોનો વિશેષ ઉપયોગ થયો હોય એવાં સરેરાશ વીસેક ગીતો મૂકાયેલાં છે.

આખી વાતનો સાર એટલો કે તમારે કોઈ ચોક્કસ વાદ્યના ઉપયોગવાળાં ગીતો સાંભળવાં હોય તો એ અહીં સાંભળી શકાશે. ખાસ યાદ રાખવું કે આ ગીતો એક બેઠકે સાંભળવાની મજા નહીં આવે, પણ કોઈ કામ કરતાં કરતાં સાંભળી શકાશે, અને એમાં રહેલા વાદ્યનું વાદન માણી શકાશે. અને હજી એમાં નવી શ્રેણીઓ, તેમજ એની એ જ શ્રેણીમાં નવાં ગીતો ઉમેરાતાં જશે.

આ લીન્ક પર પિયૂષભાઈએ બનાવેલી યાદી:

અને આ લીન્ક પર મેં બનાવેલી યાદી:

MAD પુરાણ (16): આઈ.ટી.રિટર્ન સરળ રીતે

આઈ.ટી.રિટર્નનો મહિનો છે. ગયા વર્ષની આવકજાવકનો હિસાબ કરીને તેને આવકવેરા વિભાગના નિર્ધારીત ફોર્મમાં ભરીને જમા કરાવવા માટે સહુ કોઈ દોડાદોડી કરતા હશે. મારા જેવા કેટલાય હશે કે જે વરસોથી નિયમીતપણે આ વિધિ કરે છે, પણ તે શાથી કરવી, શી રીતે કરવી એ જાણતા નથી. કોઈકને ત્યાં લગ્નપ્રસંગે જઈને ભોજન લીધા પછી વ્યવહાર કરીને આવી જઈએ એવી જ યાંત્રિકતાથી આ વિધિ પાર પાડવામાં આવે છે.

વચ્ચે ઘણા સમય સુધી આવકવેરા વિભાગ દ્વારા 'સરલ' નામનું ફોર્મ બહાર પાડેલું. મારા જેવાને એ પણ ભરતાં ફાવતું નહોતું. એવે વખતે મનમાં ઘણા કુવિચારો આવતા, પણ ભલું થજો અમારા ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટનું કે જે આવા વખતે અમારી વહારે ધાય છે.

ત્યારે એમ હતું કે આ 'સરલ'ની માથાકૂટ ભારતમાં જ હશે. પણ 'મેડ'નો જૂન, 1970નો આ અંક જોયો, અને તેમાં છપાયેલું 'સરળ-વાસ્તવિક ફોર્મ' જોયું ત્યારે સમજાયું કે આપણે ઘણા પાછળ છીએ.

અમેરિકન સરકારની, તેની વિવિધ નીતિઓની આવકવેરાના આ 'સરલ' ફોર્મમાં કેવી ખીલ્લી ઉડાડવામાં આવી છે એ ખાસ વાંચવા જેવું છે. અને રાબેતા મુજબ, ઈન્‍‍ટ્રો તો ખરો જ.

'મેડ'ના કલાકાર ડીક ડીબાર્તોલો દ્વારા આ આઈટમ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

(Mad, June, 1970, issue no. 135)

MAD પુરાણ (15): પરછાંંઈ દિખાયે સચ્ચાઈ

'મેડ'માં સચિત્ર હાસ્યનો જે મહિમા થયો છે એ ભાગ્યે જ બીજે જોવા મળ્યો છે. 'પંચ' મેગેઝીનમાં મોટે ભાગે લેખો આવતા. કાર્ટૂનનું પ્રમાણ મર્યાદિત રહેતું. 'મેડ'માં લખાણ હોય તો પણ તેને માણવા માટે ચિત્ર અનિવાર્ય બની રહે એવું મોટે ભાગે બનતું. સાવ શબ્દ વિના અનેક એવા વિષયો 'મેડ'માં જોવા મળતા, જેમાં એક એક ચિત્ર આખેઆખી પૂર્ણ કથાસમાન બની રહેતું.

વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં, વિવિધ વ્યક્તિઓના મનમાં ખરેખર શું ચાલતું હોય છે એ પડછાયા દ્વારા અહીં આબાદ વ્યક્ત કરાયું છે.

સર્જિયો એરેગોનસે કલ્પેલી અને ચીતરેલી એકે એક પરિસ્થિતિઓ ધ્યાનથી જોવા જેવી છે.

(Mad, Dec 1969)