હૈયે હેમાળો (7): તડકો, છાંયો, ઠંડક, ભેજ, લીલ, કીચડ, ધુમ્મસ

ગુશૈનીનો આ હોમસ્ટે હતો તો નદીની બિલકુલ ઊપર, પણ અહીં નદીનો તટ ન હોવાથી નદીકિનારે ચાલી શકાય એમ નહોતું. અહીંથી ક્યાંય બહાર નીકળવું હોય તો પહેલાં ચઢાણ ચડવું પડે. અમારે એ ચડતાં પંદરેક મિનીટ લાગતી હતી. અને ઊપર પહોંચીને ઘડીક શ્વાસ ખાવા ઊભા રહેવું પડતું.

અહીં આવ્યાના બીજા દિવસે અમારે બંજાર, જીભી, સોઝા વટાવીને ઝાલોરી પાસ જવાનું હતું. અંગ્રેજીમાં 'R' શબ્દ હિન્‍દીમાં મોટે ભાગે 'D'ની અવેજમાં વપરાય છે એમ આ વિસ્તારમાં ફરતાં લાગ્યું. કેમ કે, 'ઝાલોરી'નો ઉચ્ચાર અહીં 'ઝાલોડી', 'જીલોડી' કરાતો હતો.
સવારે છ વાગ્યાની આસપાસ આંખ ખૂલી ત્યારે ઘણું અજવાળું હતું. ઠંડી ખાસ નહોતી, કેમ કે, અમે લાયડા કરતાં ઓછી ઊંચાઈએ હતાં. ચા-નાસ્તો કરીને શક્ય એટલા વહેલા અમારે નીકળવાનું હતું, કેમ કે, ઝાલોડી પાસ પર ઊતરીને ત્યાંથી અમારે ચાલીને સેરોલસર સરોવર જવાનું હતું. અમને જાણવા મળેલું કે અહીંનો ટ્રેક સરળ અને સીધો છે. અંતર કોઈકે બે કિ.મી.નું કહ્યું, કોઈકે ત્રણ કિ.મી.નું, તો કોઈકે પાંચ કિ.મી.નું.
પોણા આઠે અમે નીકળ્યા. આજે અમે 'ટાટા સુમો' કરી હતી. એમાં આઠ જણા ગોઠવાયા. બંજાર, જીભી, સોઝા વટાવ્યાં. જીભી આ વિસ્તારનું જાણીતું નગર છે, જે યુવાઓમાં ખૂબ લોકપ્રિય હોવાનું કહેવાય છે. અહીં પુષ્કળ કેફે છે, એમ ગાંજાનું પણ આ કેન્દ્ર હોવાની વાત છે.
ધીમે ધીમે ઊંચાઈ પકડાતી ગઈ અને પોણા દસની આસપાસ અમે ઝાલોડી પાસ પહોંચી ગયાં. પોણા અગિયાર હજાર ફીટની ઊંચાઈએ આવેલો આ રસ્તો કુલ્લુ ખીણ અને શીમલા ખીણને જોડે છે. અહીંથી શીમલા લગભગ પોણા બસો કિ.મી. થાય. અમે વહેલાં હોઈએ એમ લાગતું હતું, કેમ કે, બહાર હજી ઊનનાં વસ્ત્રોની દુકાન (સ્ટોલ) ખૂલી રહ્યાં હતાં. થોડા ઘણાં લોકો હતા. બહાર એક મંદિર હતું. એની બાજુમાં આવેલા પ્રવેશદ્વારમાંથી ટ્રેક શરૂ થતો હતો, જ્યાં પ્રવેશ ટિકિટ લેવાની હતી. ઊંચાઈના પ્રમાણમાં ઠંડી ઓછી જણાઈ. અહીં ખ્યાલ આવ્યો કે અમારે જે ટ્રેક કરવાનો છે એ એક તરફ પાંચ કિ.મી.નો છે. એટલે કે જતાંઆવતાંના થઈને કુલ દસ કિ.મી.
ઝાઝું વિચાર્યા વિના અમે ચાલવાનું શરૂ કરી દીધું. એકદમ મસ્ત એકાંત હતું. સવારનો તડકો ઊંચા વૃક્ષોમાં થઈને આવતો હતો. અહીં ઊંચા ઝાડ પર અને પથ્થરો પર એટલી લીલ બાઝેલી હતી કે આખા જંગલનો રંગ સાવ જ જુદો, એકદમ ઘેરો લીલો જણાતો હતો. આવા રંગ પર છાયાપ્રકાશની રમત જોવાની કેવી મજા આવે! સૌ પોતપોતાની ગતિ મુજબ ચાલી રહ્યા હતા. આગળ ચાલી રહેલા પરેશની સાથે અન્ય એક ભાઈ પણ થઈ ગયા. એમનું નામ અનિલ. એમનું સરેલસર સરોવર પર કેફે હતું. તેમણે થોડીઘણી વાતો કરી. પરેશે તેમને અમારી સ્થળપસંદગી વિશે જણાવતાં તેમણે કહ્યું કે તેઓ એ રીતે ટ્રેક અમને ગોઠવી આપશે. સહેજ આગળ પહોંચ્યા કે ટ્રેકની બાજુમાં એક નાનકડું ચઢાણ આવ્યું. હજી શરૂઆત હતી એટલે એ નાનકડું ચઢાણ અમે ચડી ગયા. અહીં સહેજ સપાટ જગ્યા હતી. થોડા બાંકડા મૂકેલા. સામે એક તરફ ખીણનો નજારો દેખાતો હતો, તો છેક પાછળ ધૌલાધાર પર્વતમાળાનાં હીમશીખરો નજરે પડતાં હતાં. અનિલે કહ્યું કે વાતાવરણ હજી સાફ હોય તો તિબેટની પર્વતમાળા પણ નજરે પડે છે.

તડકોછાંયો, ભેજ અને ઠંડક
 ધરાવતો મસ્ત ટ્રેક 

થોડો સમય ગાળીને અમે આગળ વધ્યાં. દર પાંચસો મીટરે પાટિયાં આવતાં હતાં, જે દર્શાવતાં હતાં કે અમારે કેટલું અંતર કાપવાનું બાકી છે. અહીં પથ્થરો નક્કર હતા. રસ્તો પ્રમાણમાં સરળ હોવા છતાં, તેમાં નાના ચડાવઉતાર હતા. સમય વીતતો ગયો એમ પાછળથી આવતા સ્થાનિક લોકો અમને ઓળંગીને આગળ વધવા લાગ્યા. મોટા ભાગની બહેનો હતી. તેઓ સરોવરકાંઠે કેફે ધરાવતી હતી. વચ્ચે વચ્ચે ઘોડા પર સવાર થયેલા પ્રવાસીઓ પણ આવતા હતા. અહીં વચ્ચે વચ્ચે કીચડ પણ હતો, જે સૂચવતો હતો કે અહીં વરસાદની નવાઈ નથી. જમીન ભીની હતી, પણ લપસણી નહીં. વાતાવરણમાં ઠંડક, ભેજ, તડકો અને તેને લઈને આવતી ગંધનું અજબ મિશ્રણ હતું. રોકાતા, પાણી પીતા, વાતો કરતા અમે આગળ વધી રહ્યા હતા. આખરે ધીમે ધીમે કરતાં અમે પહોંચ્યા ખરા.

એક જ પથ્થર પર લીલના
લીલા રંગની છટાઓ 

સરોવરથી પાંચસો મીટર પહેલાં કેડીની બન્ને બાજુ હારબંધ સ્ટોલ આવેલા હતા, જેમાં ખાણીપીણી અને ચા-નાસ્તાની વિવિધ ચીજો મળતી હતી. અમે સરોવર પહોંચીને પાછા વળતાં ચા-પાણી કરવાનું વિચારેલું. આ સ્ટોલ વટાવીને સહેજ આગળ જઈએ એટલે સહેજ ચડવાનું આવે, અને એ પછી પગથિયાં છે, જે સીધાં સરોવર સુધી પહોંચાડે છે. પોણા અગિયાર- અગિયાર હજાર ફીટની ઊંચાઈએ આવેલું સરોવર જોઈને જ આશ્ચર્ય થાય.

વાદળની ઓથે સરોવરની સંતાકૂકડી 

સહેજ ઊંચેથી સરોવરનું દૃશ્ય દેખાય એ સાથે જ નજરે પડે એની ચારે બાજુ લગાવેલી લોખંડની કદરૂપી ફેન્સિંગ. આસપાસના પર્વતો અને હરિયાળીનું પ્રતિબિંબ સરોવરમાં પડતું હોવાથી દૃશ્ય બહુ આકર્ષક લાગ્યું. એક છેડે મંદિર હતું. અમે નીચે ઊતરીને સરોવર ફરતે આવેલી પાળી પર બેઠા. ઈશાન, પરેશ, સુજાત, શૈલી સરોવરની ફરતે આવેલા રસ્તે ગયાં. આ ઊંચાઈએ વાદળોની રમત જોવાની મઝા આવી. થોડી વારમાં અચાનક વાદળ આવ્યાં અને સરોવરને ઢાંકી દીધું. જોતજોતાંમાં એ વિખરાયાં કે સરોવર હાજરાહજૂર.

વાદળોને કારણે વોટર કલર
પેઈન્‍ટિંગ જેવું લાગતું દૃશ્ય

અહીં થોડી વાર બેસીને પાછા વળ્યા અને પગથિયાં ચડ્યાં કે ફરી એક વાર વાદળો આવી ચડ્યાં. અમુક ભાગ સાવ ઢંકાયેલો અને અમુક ભાગ ખુલ્લો. કોઈ કેમેરા આ દૃશ્યની મઝાને ઝીલી ન શકે.

પાછા ફરીને અમે અનિલના કેફે પર ગોઠવાયાં. ચા- નાસ્તો કર્યો. એમ ને એમ પોણા ત્રણ થયા. અનિલનો ફોન નંબર લીધો હતો. તેમની સાથે કોઈક પ્રવાસનું આયોજન કરવાની ઈચ્છા દર્શાવીને અમે પાછા નીકળ્યા. અગાઉ જણાવ્યું એમ, પાછા ફરતાં રસ્તો વધુ સરળ જણાતો હતો. પણ પાંચ કિ.મી. કાપવાના જ હતા.
ધીમે ધીમે કરતાં અમે આગળ વધ્યાં ત્યારે હજી ઘણા અમને સામા મળી રહ્યા હતા, એમ અગાઉ અમને ઓળંગેલા એવા લોકો પાછા પણ ફરી રહ્યા હતા. થાક લાગેલો, પણ એવો નહીં કે ન ચલાય. એટલે ધીમે પગલે અમે આગળ વધતા ગયા. એમ કરતાં પેલા ઊંચાઈવાળા સ્થળ નજીક આવી પહોંચ્યાં, જ્યાંથી સવારે અમે ધૌલાધાર પર્વતમાળા જોઈ હતી. આ પોઈન્‍ટ પર અમે ચડીએ તો ત્યાંથી એક રસ્તો ઉપર ને ઉપર થઈને જ છેક આરંભબિંદુએ મળતો હતો. કામિની અને પ્રતિક્ષાએ આવેલા એ જ રસ્તે પાછા ફરવાનું નક્કી કર્યું અને બાકીના અમે છ ઊપરના રસ્તે આગળ વધ્યા. અત્યારે ધૌલાધાર પર્વતમાળા અદૃશ્ય થઈ ગઈ હતી. પહાડોમાં ફરતાં એ વાત ખાસ યાદ રાખવી પડે કે જે દૃશ્ય જે સમયે જોવા મળે એ જ વખતે એને માણી લેવું. એને પછી પર ન ઠેલવું, કેમ કે, અહીંના વાતાવરણની અનિશ્ચિતતા એવી હોય કે ફરી એ જોવા ન પણ મળે. આ જ વાત જીવનની માણવાલાયક પળોનેય લાગુ પાડી શકાય. જેમ સાહિરે લખેલું: 'જો ભી હૈ, બસ યહી એક પલ હૈ.' (અત્યાર સુધીના પ્રવાસવર્ણનમાં ક્યાંય ફિલસૂફીનો વઘાર નથી કર્યો, એથી વાંચનાર મને કદાચ કેવળ પ્રવાસી માની બેસે એ ડરે સહેજ વઘાર કરી લીધો છે.)

ઊપર ચડતાં અદ્‍ભુત દૃશ્યો નજરે પડ્યાં. તડકો મસ્ત નીખર્યો હતો એટલે ઘાસિયાં મેદાન વધુ તેજસ્વી લીલો રંગ ધરાવતાં દેખાતાં હતાં. અહીંથી કેટલે બધે દૂર સુધીનું દૃશ્ય એકદમ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાતું હતું. પરેશ, સુજાત, શૈલી વધુ આગળ નીકળી ગયાં. હજી ક્યાંય રસ્તાનો અંત જણાતો નહોતો. એટલે તેમણે અનિલને ફોન કરીને પૂછ્યું કે તેઓ યોગ્ય રસ્તે છે કે કેમ. જો કે, અહીંથી બીજો કોઈ રસ્તો ફંટાતો ન હોવાથી એવી કશી શક્યતા નહોતી. છતાં પૂછી લેવું સારું. અનિલે અમુક નિશાનીઓ જણાવી અને કહ્યું કે એ નિશાનીઓ આવશે. પરેશે એ સ્થળના ફોટા પાડીને અનિલને મોકલ્યા એટલે અનિલે કહ્યું કે રસ્તો બરાબર જ છે અને થોડું ચાલતાં આવું કંઈક આવશે. અહીં જાણે કે ગોલ્ફ કોર્સની જમીન હોય એવો દેખાવ હતો. થોડી સપાટ, થોડો ઢોળાવ, અને મોટે ભાગે ઊગેલું ઘાસ. એમ ને એમ અમે હવે છેક સુધી આવી પહોંચ્યા હોઈએ એમ જણાતું હતું. કેમ કે, હવે અમને જે લોકો સામા મળતા હતા તેઓ કંઈ છેક સરોવર સુધી જવાના નહોતા. ઢોળાવવાળા આ સ્થળે ફોટા પડાવીને જ તેઓ પાછા ફરતા હતા.

પાછા વળતાં ઊપરના રસ્તે મસ્ત નજારો 

જોતજોતાંમાં અમે પ્રવેશદ્વાર નજીક આવી પહોંચ્યા. સાડા પાંચ થયા હતા. આમ કુલ દસ કિ.મી.નો ટ્રેક અમે સંપન્ન કર્યો હતો. ઠંડીનો પરચો હવે શરૂ થવા લાગ્યો હતો, પણ વરસાદ નહોતો. છ વાગ્યે અમે વળતી મુસાફરી આરંભી. સવારની જેમ જ બે કલાકમાં પહોંચી જવાની ધારણા હતી. પણ રસ્તામાં ત્રણ જગ્યાએ ટ્રાફિક જામ નડ્યો. જગીતાનો ફોન આવ્યો ત્યારે અમે એમને જણાવેલું કે તેઓ ભોજન તૈયાર રાખે, કેમ કે, સૌ થાક્યાં હતાં અને ભૂખ્યાં પણ થયાં હતાં. વિલંબને કારણે અમે હોમસ્ટેના મુખ્ય રોડ પર પહોંચ્યા ત્યારે સાડા આઠ થયા હતા. અમને મદદ કરવા માટે જગીતા અને છોકરાઓ આવી પહોંચ્યા હતા. તેમણે ફોનની ટોર્ચના અજવાળે અમને સંભાળપૂર્વક નીચે ઊતરવામાં મદદ કરી. રાત પડ્યે તીર્થન નદીના ઘૂઘવાટા જાણે કે વધી ગયા હોય એમ લાગ્યું.

અમે રૂમ પર પહોંચીને ફ્રેશ થયા અને નીચે ગોઠવેલી ખુરશીઓ સુધી ભોજન માટે પહોંચ્યા. આજે કઢી, દાલ, મટરપનીરનું શાક અને રોટીનું ભોજન હતું. બહુ હળવા સ્વાદવાળું ભોજન હોવાથી જમવાની મજા આવી. આજે સૌ થાકેલા હતા એટલે જમીને થોડી વાર બેઠા પછી પોતપોતાના રૂમમાં ગયા.
પછીના દિવસે સરચી ગામે જવાનું વિચારેલું. પણ એમાં બે જૂથ પડી ગયેલા. એક જૂથની ઈચ્છા અહીં જ દિવસ ગાળવાની હતી. બીજા જૂથની ઈચ્છા રખડવાની હતી. થાક અને ઊંઘની અવસ્થામાં કશો નિર્ણય લેવાને બદલે જે હશે એ સવારે નક્કી કરીશું એમ રાખ્યું.

(ક્રમશ:)

હૈયે હેમાળો (6) : ઉસને મારી એન્‍ટ્રી ઔર.....ધડામ!

ચાર દિવસના રોકાણ પછી હવે અમારે લાયડાથી નીકળવાનું હતું. સામાન પેક કરી દીધો. ચા-નાસ્તો પતાવ્યો. કનુ નેગી અને પરિવારની વિદાય લીધી. કનુએ અમારા 'ટેસ્ટિમોનીયલ્સ' વિડીયો રેકોર્ડ કર્યા. (આ લીન્‍ક પર એ સાંભળી શકાશે.) કોઈ પ્રસંગ પછી સ્વજનો છૂટાં પડતાં હોય એવું અનુભવાતું હતું. અહીં હતા એ દરમિયાન કનુ નેગીએ કહ્યું હતું કે અમુક જથ્થામાં અમે મંગાવીએ તો તેઓ અહીંના સફરજન અમને પહોંચાડી શકે. આ ઓફર આકર્ષક હતી અને મોસમમાં અમે એનો અમલ કરવા વિચારીએ છીએ. અમે કુલ આઠ જણ હોવાથી બે કારની વ્યવસ્થા અહીંથી કરવામાં આવી હતી. અમે સૌની વિદાય લીધી અને ઉતરાણ ચાલુ કર્યું. એ અગાઉ કનુને કોઈક કામ માટે નીચે જવાનું થયું ત્યારે અમારો કેટલોક સામાન તેઓ લેતા ગયેલા. એ નીચે, ખુલ્લામાં જ, રસ્તાની કોરે મૂકેલો. ખરેખર, અહીં અસલામતિ અને અસુરક્ષા જેવા શબ્દો મનમાં જ નહોતા આવતા. હદ તો એ હતી કે અમે પહોંચ્યા કે કનુએ અમને સૌને રૂમ અનુસાર તાળાં આપી દીધેલાં. પણ અમને તાળાં મારવાનો વિચાર જ ન આવ્યો. અમે ફરવા જઈએ કે વ્યૂ પોઈન્‍ટ પર આંટો મારવા, અમારા રૂમ અને સામાન રેઢાં જ પડ્યા રહેતાં. ખરા અર્થમાં સતયુગ હોય એમ લાગતું.

હવે અમારું ઊતરાણ શરૂ થયું. પહેલાં ગામને પસાર કર્યું, અને પછી ધીમે ધીમે મુખ્ય રસ્તા સુધી આવ્યા. ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે અમે આવ્યા ત્યારે કેટલું ચઢીને આવેલા. દસેક વાગેલા, પણ તડકો તીવ્રપણે અનુભવાતો હતો. નીચે બે કાર ઊભેલી. અમે પહેલાં સામાન ગોઠવ્યો અને પછી અમે ગોઠવાયાં. હવે ફરી આ સ્થળે ક્યારે આવીશું એ ખબર નહોતી. કનુની વિદાય લઈને અમે મુસાફરી શરૂ કરી.
હવે અમારે ગુશૈની ગામે જવાનું હતું. અંતર ઓછું, પણ પર્વતીય રસ્તા એટલે દોઢ બે કલાકની મુસાફરી હતી. ત્યાં 'તીર્થન મોક્ષ હોમસ્ટે'માં અમારો ઊતારો નક્કી થયેલો. એનાં માલિકણ જગીતા નામે એક બહેન હતાં. એમની સાથે પરેશે ફોન પર વાત કરેલી અને એની પરથી પરેશે કહેલું કે એ બહેન બહુ ઉત્સાહી અને ત્વરિત છે. એમને મેસેજ કરીએ તો તરત જ જવાબ આવી જાય. ફોનની વાતમાં પણ એમના અવાજમાં ઉત્સાહ છલકતો દેખાય. પરેશે એમની સાથે વિડીયો કોલ દ્વારા વાત કરેલી. અહીં આવ્યા પછી પણ તે જ એમની સાથે સંપર્કમાં હતો.
અમે બંજાર નગર વટાવીને આગળ વધ્યા અને પુલ વટાવ્યા પછી મુખ્ય રસ્તેથી ફંટાયા. બંજાર મોટું હતું, અને ગીચ પણ. પર્વતીય નગર હોવા છતાં અહીં રમણીયતા નહોતી. તીર્થન નદી અહીંથી વહેતી હતી અને અમારે તેના વહેણથી ઊંધી દિશામાં જવાનું હતું. અહીં વચ્ચે અમુક નાનાં ગામ એવાં આવ્યાં કે એમાં રસ્તાની આસપાસ નકરાં કેફે દેખાતાં હતાં. ઘડીભર અમને થયું કે આવા કોઈક ગામમાં તો અમારે રહેવાનું નહીં આવે ને! પણ પરેશની સ્થળપસંદગી બાબતે સૌ નિશ્ચિંત હતા.
જોતજોતાંમાં ગુશૈની ગામ આવી ગયું. અહીં એક બ્રીજ હતો તેની નજીક અમે કાર ઊભી રાખી. પરેશે જગીતાને ફોન કરીને રસ્તો પૂછ્યો કે જવાબ મળ્યો, એ પોતે ગામમાં જ છે અને પાંચ જ મિનીટમાં આવી પહોંચે છે. અમારે એસ.બી.આઈ. પાસે ઊભા રહેવું. અમે ત્યાં જ ઊભેલા. પરેશ કારની બહાર નીકળીને ઊભો રહ્યો. બન્ને ડ્રાઈવરો પણ બહાર નીકળ્યા. થોડી વારમાં એક ટુ વ્હીલર આવી પહોંચ્યું અને ઉત્સાહથી છલકતો અવાજ સંભળાયો, 'નમસ્કાર, સર!' અમે પાછલી કારમાં બેઠેલાં. હજી આટલું અભિવાદન કરીને જગીતા સહેજ જ આગળ વધ્યાં કે એમનું ટુ વ્હીલર લપસ્યું. 'ધડામ' કરતાંક તેઓ નીચે પટકાયાં. બહાર હતા એ લોકો તરત દોડીને ત્યાં પહોંચી ગયાં. વાહનને અને જગીતાને ઊભાં કર્યાં. ખાસ વાગ્યું નહોતું. ચહેરા પર સહેજ છોલાયેલું. તેમણે એ જ ઉત્સાહથી અમને રસ્તો બતાવ્યો અને પોતે આગળ નીકળ્યાં.
આ રસ્તો ગામથી દૂર જઈ રહ્યો હતો. સાવ કાચો રસ્તો હતો. નીચે ઘૂઘવાટા કરતી તીર્થન નદી વહી રહી હતી. અમે રસ્તે આગળ વધ્યાં પણ ક્યાંય કશું દેખાયું નહીં. એટલે જગીતાને ફરી ફોન લગાવ્યો. ખ્યાલ આવ્યો કે અમારાથી એક ફાંટો ચૂકાઈ ગયો હતો. કાર વાળીને અમે પાછા આવ્યા અને પેલા ફાંટે વળ્યાં. આ રસ્તો સૂમસામ જણાતો હતો. અહીં કશું નજરે પડતું નહોતું. એવામાં સહેજ આગળ બે-ત્રણ છોકરાઓ ઊભેલા દેખાયા. તેઓ અમને લેવા આવેલા હતા. અમે ત્યાં કાર ઊભી રખાવી. નીચે ઊતર્યાં. પણ ક્યાંય કશું નજરે પડ્યું. પૂછતાં ખ્યાલ આવ્યો કે અમારે નીચે, ખીણ તરફ ઊતરવાનું હતું. નીચે નજર કરતાં જ અમારી નજરે હોમસ્ટેની ઈમારત પડી અને અમે રોમાંચિત થઈ ગયા.

બરાબર તીર્થન નદીની ધારે,
ખીણમાં એકલોઅટૂલો હોમસ્ટે

ઘૂઘવાટાભેર વહેતી તીર્થન નદીના કાંઠે નહીં, તેની સહેજ ઊપર જ હોમસ્ટેનું મકાન દેખાયું. આખા વિસ્તારમાં આ એક જ મકાન. અગાઉ લાયડામાં અમારે ઊપર ચડવાનું હતું, જ્યારે અહીં અમારે નીચે ઊતરવાનું હતું. છોકરાઓએ અમારો મોટો મોટો સામાન લઈ લીધો અને ઝાપાટાભેર નીચે ઊતરી ગયા. સામાન મૂકીને તેઓ પાછા ઊપર પણ આવી ગયા. અમે પગ ગોઠવી ગોઠવીને, સંભાળપૂર્વક નીચે ઊતરી રહ્યા હતા. તેમણે અમને સાચવીને, જરૂર પડે ત્યાં હાથ પકડીને નીચે ઊતાર્યા.
નીચે ઊતર્યા અને અમે સામે જોયું! અહાહા! શું અદ્‍ભુત દૃશ્ય હતું. બિલકુલ સાંકડી ખીણ. એમાં ઊગેલાં ઝાડ. અને ખીણમાં વહેતું તીર્થન નદીનું જોશભર્યું વહેણ. હજી તો આ તેનો વહેણ વિસ્તાર હતો, એટલે નદીના પટ જેવું કશું હતું નહીં. નાનામોટા પથ્થરો હતા.

સાવ પાસેથી પસાર થતી
તીર્થન નદી 

વહેણનો અવાજ એટલો મોટો હતો અને વહેતા પાણીનો જથ્થો એવડો બધો હતો કે ઘડીભર ડર પણ લાગે. છોકરાઓએ કહ્યું કે અત્યારે પાણી સહેજ ડહોળું આવે છે, કેમ કે, ઊપર ક્યાંક રસ્તો બનાવવાનું કામ ચાલે છે. બાકી આ પાણી એટલું ચોખ્ખું હોય છે કે નીચે તરતી માછલીઓ પણ દેખાય.
અમે રૂમ ખોલીને અમારો સામાન મૂક્યો. બહાર લૉબી હતી. ત્યાં અમે ઊભા, એવામાં છોકરાઓ ખુરશીઓ લઈ આવ્યા. અમે ત્યાં જ બેઠા. એકમેક સાથે વાત પણ ન કરી શકાય એવા ઘૂઘવાટા નદીના હતા. જાણે કે અમને સ્પષ્ટ સંકેત હતો કે તમારે અહીં મારો અવાજ સાંભળવાનો છે. અહીં ઊંચાઈ પ્રમાણમાં ઓછી હતી, અને ઠંડી પણ. કેમ કે, આ ખીણની વચ્ચેનો વિસ્તાર હતો. છોકરાઓ બુરાંશ (Rhodendron)નું લાલ શરબત લઈ આવ્યા. અમે હોંશથી એ પીધું. દરમિયાન જગીતા આવી પહોંચ્યાં હતાં. ત્રીસ-બત્રીસ વર્ષની ઊર્જાસભર ઉત્સાહી યુવતી. ચહેરા પર સહેજ હળદર લગાવેલી. અમે એની ખબર પૂછી એટલે કહે કે વાગ્યું નથી, પણ બધાએ કહ્યું એટલે હળદર લગાવી દીધી.
ચા- નાસ્તો પીરસાયો. ઘઉંના ચિલ્લા, અખરોટ અને અન્ય સામગ્રીની ચટણી, અલગથી ઘી અને મધ. અમે ચા-નાસ્તા માટે નીચે ઊતર્યાં. હોમસ્ટેની બહાર, નદીથી સહેજ જ ઊપર આવેલી નાનકડી ખુલ્લી જગ્યામાં ખુરશીઓ ગોઠવેલી. અહાહા! એમ થાય કે અહીં જ બેઠા રહીએ અને નદીને તાક્યા જ કરીએ. જગીતા સાથે પરિચય થતાં જાણવા મળ્યું કે તેના પતિ સૈન્યમાં છે. અને અત્યારે પેન્‍ગોન્ગ સરોવરના વિસ્તારમાં તેમનું પોસ્ટિંગ છે. પોતાની આ જમીન હતી, જ્યાં પહેલાં ઘંટી હતી અને મત્સ્યઉછેર. પછી જગીતાને થયું કે કંઈક નવું કરીએ. એમણે જોયું કે બહારથી લોકો અહીં શા માટે ખેંચાઈ આવે છે? અહીંના વાતાવરણને કારણે. જ્યારે પોતાને, અહીંના રહેવાસી હોવાને કારણે એની કદર નથી. આથી તેમણે હોમસ્ટે શરૂ કરવાનું વિચાર્યું. સાસુસસરા અને માતાપિતાએ એને પ્રોત્સાહન આપ્યું. એકાદ વર્ષ પહેલાં જ આ શરૂ કરેલું. કશો અનુભવ નહીં, પણ ઉત્સાહ પુષ્કળ. ગૂગલ પર વાંચી વાંચી, જોઈ જોઈને શીખતાં ગયાં. ભૂલો પણ થઈ હશે. સરવાળે એ બધા 'પાઠ' હતા. અમારા જેવા કુટુંબકબીલાવાળાએ અહીં રહેવાનું પસંદ કર્યું એનો એમને બહુ આનંદ હતો. તેઓ આગામી સ્થાનિક ચૂંટણીમાં ઊમેદવારી કરવાનાં હોવાથી એનું ફોર્મ ભરવા ગયેલાં. એવામાં અમારો ફોન આવ્યો. એટલે અમને આવકારવાનો ઉત્સાહ. એમાં ને એમાં ધ્યાન ન રહ્યું અને પટકાયાં એ એમણે બહુ હળવાશપૂર્વક, હસતાં હસતાં જણાવ્યું.
આજે અમારે ક્યાંય જવાનું નહોતું. અહીં જ રહેવાનું હતું. એમ થયું કે આરામ કરીએ. પણ પછી લાગ્યું કે આવી જગ્યાએ, પહેલા જ દિવસે રૂમમાં પૂરાઈને આરામ કરવો ગુનો કહેવાય. એટલે અમે પરસાળમાં જ બેઠા.
સાંજે એમ થયું કે બહાર નીકળીએ. પણ વિચાર આવ્યો કે રસ્તા પર પહોંચતાં પહેલાં પેલું ચઢાણ ચડવું પડશે એનું શું? મન મક્કમ કરીને ઈશાન, કામિની અને હું નીકળ્યા. આડુંઅવળું ચઢાણ હતું, પગથિયાં જેવાં પગથિયાં નહીં, પણ ચડી શકાય એ રીતે અમુક જગ્યાએ પથ્થરો ગોઠવેલા. એ ચડીને અમે રસ્તા પર આવ્યાં. ગામની દિશામાં ચાલવાનું શરૂ કર્યું. વચ્ચે એક નાનકડું ઝરણું આવ્યું ત્યાં બેઠાં. વળી આગળ ચાલ્યાં. ઘણું ચાલ્યાં, પણ ગામ હજી ખાસ્સું દૂર જણાતું હતું. એટલે અમે પાછા વળ્યાંં.

ગામના રસ્તે જતાં વચ્ચે
આવતું ઝરણું 

ગામ તરફના રસ્તેય સતત થતા
રહેતા તીર્થનનાં દર્શન 

ગામ તરફનો કાચો, સૂમસામ રસ્તો 

ધીમે ધીમે અંધારું થતું ગયું એમ કહેવાને બદલે અજવાળું આછું થતું ગયું એમ કહી શકાય. સાંજ પડ્યે જાણે કે નદીનું વહેણ વધી જતું હોય એમ લાગતું હતું. અમે નીચે ખુલ્લી જગ્યામાં જ બેઠા. છોકરાઓએ લાકડાનાં નાના નાના ટુકડા શોધીને એને ઊભા ગોઠવ્યા અને સળગાવ્યા. વગર કહ્યે કે જાહેરાત કર્યે, જાણે કે રોજની ક્રિયા હોય એ રીતે તેમણે આ કર્યું. તાપણા ફરતે અમે સૌ ગોઠવાયાં. ઘઉંના લોટનું 'સિદ્દુ' જેવું બનાવેલું. ઊપરાંત રાજમા, દાલ તડકા, ભાત, રોટી અને સલાડ. સ્વાદ એકદમ મીઠો અને હળવો. સૌએ ધરાઈને ખાધું. જગીતાએ પણ અમારી સાથે જ ભોજન લીધું. ભોજન પછી સૌ બેઠા જ રહ્યાં. ઠંડી ખાસ નહોતી. એ પછી વાતમાંથી વાત નીકળતાં હાર્મોનિકા વિશે વાત નીકળી. એટલે જગીતાએ ઈશાનને અને મલકને હાર્મોનિકા વગાડવા આગ્રહ કર્યો. બન્નેએ એની પર બે-ત્રણ ગીત વગાડ્યાં.અહીં કુલ ચાર રૂમો હતી, જે પૈકીની ત્રણમાં અમે હતા. ચોથી રૂમમાં છત્તીસગઢનો એક છોકરો ઊતરેલો, જે ઈન્‍ફ્લુઅન્સર હતો. પોતાની સાથે એ બ્લૂ ટૂથથી ચાલતું સ્પીકર લઈ આવેલો. હાર્મોનિકા પર વગાડાયેલાં ગીત એણે પોતાના ફોન દ્વારા સ્પીકરમાં સંભળાવ્યાં. જો કે, સૌથી ઊત્તમ પાર્શ્વસંગીત હતું નદીના વહેણનું. આપણા પ્રદેશમાં વરસાદ પડે ત્યારે જેવો જોશભેર અવાજ સંભળાય એવો જ અવાજ આ વહેણનો હતો. આથી વગર વરસાદે જાણે કે વરસાદ વરસી રહ્યો હોય એમ લાગતું હતું.ઘણી વાર બેઠા પછી સૌ પોતપોતાની રૂમમાં ગયાં. પછીના દિવસે અમારે અહીંથી ફરવા માટે નીકળવાનું હતું.

(ક્રમશ:‌)

હૈયે હેમાળો (5): રખડપટ્ટીનો આનંદ

લાયડા આવ્યાનો આજે અમારો ચોથો દિવસ હતો. એટલે કે આખરી દિવસ. પછીના દિવસે અમારે બીજા મુકામે જવાનું હતું. એટલે કે આજનું અમારું ટ્રેકિંગ અહીં પૂરતું આખરી હતું. તાજગીભરી સવાર અને એમાં ઘઉંના ચિલ્લા (પૂડા) તેમજ આ વિસ્તારમાં થતી બિચ્છુગુટી નામની વનસ્પતિની મસ્ત ચટણી. આ વનસ્પતિ અહીંનાં જંગલોમાં ઘણી જોવા મળતી. પરેશ એને બરાબર ઓળખતો હતો, એટલે અમે ફરવા જઈએ ત્યારે એ બતાવતો. એનાં પાન એવાં હતાં કે ડંખની જેમ કાંટો વાગે. પણ એના ઔષધિય ગુણો પુષ્કળ. યાદ છે ત્યાં સુધી એની ચટણીની ફરમાઈશ પરેશે જ કરેલી. એને ખ્યાલ હતો કે આની ચટણી બનતી હોય છે. બહુ સ્વાદિષ્ટ હતી. ચા-નાસ્તો કરીને હવે અમારે રખડવા નીકળવાનું હતું. આજનો અમારો કાર્યક્રમ હતો 'તુંગડુ (રુ) ધાર' જવાનો.

બારીમાંથી સામે દેખાતા પર્વત તરફ ચીંધીને કનુએ કહ્યું કે એની ટોચે જવાનું છે.

બારીમાંથી ડાબે દેખાતા પહાડની
ટોચે જવાનું હતું

અડધો રસ્તો તો ગઈ કાલવાળો જ હતો. આથી પરિચીત હતો. અમે ગામ વટાવીને બહાર નીકળ્યા.

લાયડા ગામની એક ઝલક

ગઈ કાલવાળું ઝરણું આવ્યું. એના વહેણથી ઊંધી દિશામાં આગળ વધતા ગયા. ત્યાંથી પાછો કાચો રસ્તો આવ્યો અને દેવદારનું ગીચ જંગલ. સહેજ આગળ ગયા પછી અમારે હવે વહેણને ઓળંગીને સામેના પહાડ્ડ પર દેખાતી કેડીએ આગળ વધવાનું હતું. વહેણ ઓછું હતું, અને પથ્થરો વધુ હતા. એટલે અમે સહેલાઈથી સામે ગયા. સહેજ ચઢાણ પછી કેડી ચાલુ થઈ ગઈ. ત્રાંસવાળું ચઢાણ હતું, એટલે સરળતાથી આગળ વધી શકાતું હતું. રસ્તામાં ગામની એક મહિલા મળી, જે ઘાસ કાપવા માટે થોડે સુધી અમારી સાથે થઈ ગઈ. કનુ તેમને 'બુઆજી' કહીને સંબોધતા હતા. બુઆજી સાથે હસીમજાક કર્યા પછી તેઓ ફંટાયાં અને ઊપર ગયાં. કનુએ 'ફેસબુક લાઈવ' કરીને સૌની સાથે વાત કરી. (એની એક ઝલક અહીં જોઈ શકાશે.)

આજનો રસ્તો પ્રમાણમાં સરળ હતો, અલબત્ત, ગઈ કાલની સરખામણીએ. ધીમે ધીમે કરતાં અમે ઊપર પહોંચ્યાં. અહીં પર્વતની ટોચે થોડી સપાટ જગ્યા હતી, અને એનું જ માહાત્મ્ય હતું. 'તુંગડુ ધાર'નો અર્થ શો થાય એ જાણવા-સમજવાનો પ્રયાસ અમે કર્યો, પણ સફળતા ન મળી. અમે ઊપર સુધી પહોંચવામાં હતા કે પાછળથી ત્રણ-ચાર લોકો આવ્યા.

દેવદારનાં જંગલમાંથી પસાર થતી કેડી

કનુએ તેમની સાથે વાતો કરી. તેઓ અમારાથી આગળ નીકળ્યા. ટોચે જઈને આસપાસ નિરીક્ષણ કરવા લાગ્યા . પૂછતાં ખબર પડી કે તેઓ વનવિભાગવાળા છે અને 'રાઉન્ડ'માં નીકળ્યા છે. તેમણે અમને જણાવ્યું કે આજના દિવસમાં તેઓ કેટલો ભાગ 'કવર' કરવાના હતા. અધિકારીઓ સાથે સ્થાનિક 'વનમિત્રો' પણ હતા. અહીંથી નીચે ખીણનો નજારો ગજબ દેખાતો હતો. અમે ઊતરેલાં એ હોમસ્ટે પણ નજરે પડતો હતો.

ટોચેથી દેખાતું લાયડા ગામ અને
જમણી તરફ ગામથી સહેજ
ઊપરની દિશામાં એકલોઅટૂલો
દેખાતો અમારો ઊતારો

કંઈક અજબ દૃશ્ય હતું. આ સપાટ ટોચ પર ઘાસ ઊગેલું હતું. અહીં અમે બેઠાં. સાથે થોડો નાસ્તો લાવેલા એ કર્યો. ખરી મઝા તો આ સ્થળને, અહીંના વાતાવરણને માણવાની હતી. વાતવાતમાં જાણવા મળ્યું કે અહીં હવે 'પેરાગ્લાઈડિંગ'વાળા આવીને 'સર્વે' કરી ગયા છે. અને કદાચ થોડા સમયમાં એનું કામ ચાલુ થશે. આ સાંભળીને અમે દુ:ખી થઈ ગયા એક વાર એવું બધું ચાલુ થાય તો પછી આ સ્થળનું સૌંદર્ય ખેદાનમેદાન થઈ જાય. ખેર! કશું આપણા હાથમાં નહોતું.

'તુંગડુ ધાર'- પર્વતની ટોચે આવેલી સપાટ જગ્યા

ઘણી વાર બેઠા પછી અમે વળતી મુસાફરી આરંભી, જે હંમેશાં સરળતર લાગતી હોય છે. ઝડપભેર ગઈ કાલવાળા અસલ રસ્તે આવી ગયા પછી એક સ્થળે બેઠાં. ઈશાને અને મલકે પોતપોતાનાં હાર્મોનિકા કાઢ્યાં અને ગીત વગાડ્યાં. થોડી વારે અમે આગળ વધ્યાં. રસ્તો ખાસ્સો પરિચીત થઈ ગયેલો, તેથી જોતજોતાંમાં ગામમાં આવી પહોંચ્યાં. પણ ગામ સુધી આવ્યા પછીય સિમેન્ટની પગદંડી પરથી કાચા રસ્તે ચઢાણ બાકી રહેતું હતું. હવે અમે એનાથી ટેવાવા લાગ્યા હતા. સાડા ત્રણ આસપાસ અમે હોમસ્ટે આવી પહોંચ્યાં.

આજે ચા સાથે 'બબરૂ'નો નાસ્તો હતો. બબરૂ'ને ગળ્યાં ભજીયા સાથે સરખાવી શકાય. ઘઉંના લોટની વાનગી, સ્વાદમાં માલપૂઆ જેવી, પણ સહેજ ક્રન્ચી. એની પરથી કામિનીએ રીનુને ભજીયાં બનાવતાં શીખવ્યાં. એમને એ બહુ ભાવ્યાં.

સહેજ આરામ કરીને સાંજે અમે પાંચેક જણ 'વ્યૂ પોઈન્ટ' પર જવા નીકળ્યા. આજે ત્યાં વાતાવરણ ખુલ્લું હતું. અહીં બેસવાની, બેઠા રહેવાની બહુ મજા હતી. વારાફરતી સૌ હીંચકે પણ બેઠાં. એ પછી ધીમે ધીમે પાછા ઊતારે આવી પહોંચ્યાં.

સાંજના ભોજનનો સમય થયેલો. અહીંના વાતાવરણમાં, અહીંના પાણીને કારણે એવું થતું કે ભૂખ સખત લાગતી, એમ ખાવાનું પચી પણ જલ્દી જતું. ગમે એટલું ખાવા છતાં પેટ ભારે ન લાગતું. સાંજના ભોજનમાં કઢી, આલૂચના, રોટી, દાળ, ભાત અને ચોખાની ખીર હતી. અતિ સ્વાદિષ્ટ. ભરપેટ જમીને અમે સૌ રૂમમાં જ બેઠાં. આગલી સાંજનો માહોલ ઊભો કરવા અમે ગીતો ગાવાનું શરૂ કર્યું, પણ બહુ જામ્યું નહીં. આજની રાત લાયડા ખાતેની અમારી છેલ્લી રાત હતી. બીજા દિવસે જવા માટેની વ્યવસ્થા કનુએ કરી રાખી હતી. અમારે હવે બંજાર ખીણમાં થઈને બીજા પ્રદેશ તરફ જવાનું હતું.

હૈયે હેમાળો (4): ભ્રમણ, ભોજન અને ગાયનવાદન

અગાઉ પરેશે ફોન પર વાત કરી ત્યારે, તેમજ અમે લાયડા આવ્યા પછી પણ કનુ નેગીએ જણાવેલું કે એક સાંજે તેઓ 'સાંસ્કૃતિક સંધ્યા'નું આયોજન કરવાના છે. ખરું કહું તો અમને ખાસ ઉત્સાહ નહોતો. અમારો મુખ્ય રસ રખડી રખડીને થાકવાનો, અને થાકીને સૂઈ જવાનો હતો. પહોંચ્યાના ત્રીજા દિવસે કનુએ જણાવ્યું કે આજે સાંજે સંગીત સંધ્યાનું આયોજન છે. પણ એ તો સાંજની વાત. આજનો રખડવાનો કાર્યક્રમ એટલે 'કેલો તાંડી' સુધીનું ટ્રેકિંગ. અને એ માટેની તૈયારી એટલે બ્રેકફાસ્ટ. કનુએ કહેલું કે સ્થળે આપણે 'મેગી' (નૂડલ્સ) બનાવીશું. એ માટે જરૂરી સામાન તેઓ લઈ લેવાના હતા.

બ્રેકફાસ્ટ હજી તૈયાર થઈ રહ્યો હતો. એવે વખતે પરસાળમાં એક મસ્ત દૃશ્ય જોવા મળ્યું. અમે આઠ સભ્યોમાંથી છ સભ્યો પહાડ તરફ મોં કરીને બેઠેલા હતા. છમાંથી પાંચ(સુજાત, પરેશ, ઈશાન, કામિની અને બીરેન)ના હાથમાં સ્કેચબુક હતી અને સામે દેખાતા દૃશ્યનો આવડે એવો સ્કેચ તેઓ બનાવી રહ્યા હતા, જ્યારે છઠ્ઠી શૈલી દોરામાંથી એરિંગ્સ બનાવી રહી હતી. આ દૃશ્ય જોતાં જ મજા પડી જાય એમ હતી. પોતાને ચિત્ર ફાવે છે કે નહીં, એની પરવા કર્યા વિના આવડે એવું દોરવા પ્રયત્ન કરવાના મૂડમાં સૌ હતાં.

સવારની પ્રવૃત્તિમાં સૌ વ્યસ્ત (સ્કેચિંગ અને એરિંગ્સ બનાવવાં)

બ્રેકફાસ્ટ તૈયાર થયો એટલે સૌ એ ખંડમાં ગયાં. બ્રેકફાસ્ટમાં આલૂ પરાઠાની સાથે કઠોળનું સલાડ, ચટણી અને ચા હતાં. કઠોળનું સલાડ એવું અદ્‍ભુત હતું કે ઘડીભર મન થઈ આવે કે આલૂ પરાઠાને કોરાણે રાખીને સલાડ જ ઝાપટી જઈએ. અલબત્ત, એકે 'મેડિટેશન ક્લાસ' કે 'મોટિવેશનલ સ્પીચ' યા 'સ્પિરિચ્યુઅલ ગાઈડન્સ' વિના પણ અમે મનને નિયંત્રણમાં રાખ્યું, અને સલાડને સલાડની જેમ જ ટ્રીટ કર્યું. એટલે કે જેટલું હતું એટલું પૂરું કરી દીધું.

દસેક વાગ્યે અમે સૌ નીકળ્યા. અગાઉ કહેલું છે એમ, પહેલાં તો સિમેન્ટની પગદંડી સુધી પહોંચવા માટે જ આડાતેડા, કાચા રસ્તે ઊતરવું પડે. એ પછી ગામ વટાવીને એક રસ્તો લીધો. ટ્રેક એટલે કે કેડી હતી, જેની બીજી તરફ ખીણ હતી. રસ્તો પથરાળ, નાના ઊતારચઢાવ વાળો હતો. એ પછી અમે એક ઝરણા નજીક આવી પહોંચ્યાં, જ્યાં ધીમી ધારે, પથ્થરો વચ્ચેથી પાણી વહીને અમારી તરફ આવી રહ્યું હતું. અમારે વહેણથી ઊંધી દિશામાં જવાનું હતું. અહીં પથ્થરો વધુ હતા. સાચવી સાચવીને ચડતાં ચડતાં અમે આગળ વધી રહ્યા હતા. ઝરણાના માર્ગની બહાર નીકળીને અમે એક કેડી પર આવ્યા. દેવદારનાં વૃક્ષોનું ગીચ જંગલ હતું. ગજબની ઠંડક. ખુલ્લું આકાશ. એમ થાય કે બસ, આ રસ્તો કદી ન ખૂટે. કનુ પોતે સામાજિક નેટવર્કિંગનાં માધ્યમ પર ખાસ્સા સક્રિય છે. એટલે તેમણે 'ફેસબુક લાઈવ' કરીને અમારા આ પર્યટનનું વૃતાંત શરૂ કર્યું. (તેમના ફેસબુક પેજ પર અહીં ક્લિક કરીને જોઈ શકાશે.

ધીમે ધીમે સૌ આગળ વધી રહ્યાં હતાં. બિલકુલ સ્વપ્નની દુનિયામાં હોઈ શકે એવું દૃશ્ય હતું. ચઢાણ હતું, પણ એટલું સીધું નહોતું. અમે અટકતાં અટકતાં આગળ વધ્યા. એક ઠેકાણે ઝાડનાં થડ કાપીને ગોઠવેલાં. બેઠક બનાવેલી. ત્યાં અમે સૌ ગોઠવાયાંં. લાગ્યું કે અહીં સહેજ વધુ વાર બેસીએ. કશું બોલવાની ઈચ્છા થાય એમ નહોતું, કેમ કે, જંગલનો અવાજ સાંભળવાની મજા ઓર હતી. થોડી વાર પછી ઈશાને એની બેગમાંથી હાર્મોનિકા કાઢ્યું અને વગાડવાનું શરૂ કર્યું. એકાદ ગીત વાગ્યું કે મલકે પણ એની બેગમાંથી હાર્મોનિકા કાઢ્યું અને તે પણ વગાડવામાં જોડાઈ. (એની એક ઝલક અહીં જોઈ શકાશે. )

દેવદારનાં ગાઢ જંગલમાંથી
પસાર થતી કેડી

આવા વાતાવરણમાં કદાચ આવું ફૂંકવાદ્ય એકદમ યોગ્ય હતું. થોડો વિસામો લઈને અમે આગળ ચાલ્યા.

આગળ વધ્યા એમ ચઢાણનો ઢાળ તીવ્ર થવા લાગ્યો અને ઊંચાઈ પણ પકડાવા લાગી. હવે ટોચ નજીક જણાતી હતી. ઊપર પહોંચવા આવ્યા ત્યારે સામા એક બે કૂતરા મળ્યા. એક કૂતરાના ગળે લોખંડનો કોલર બાંધેલો હતો. કામિનીએ કહ્યું કે દીપડાના હુમલાથી બચવા માટે એ બાંધેલો હતો, કેમ કે, દીપડા સીધા ગળા પર હુમલો કરતા હોય છે. આ વિસ્તારમાં દીપડા? આવું વિચારતા હતા કે એનો જવાબ પણ થોડી મિનીટોમાં મળી ગયો. સહેજ ઊપર પહોંચ્યા કે એક ગાયનું હાડપિંજર પડેલું હતું અને એક કૂતરો એની મિજબાની ઊડાવી રહ્યું હતું. સ્પષ્ટ હતું કે ગાયનો શિકાર દીપડાએ કર્યો હતો.

એ કમકમાટીભર્યું દૃશ્ય કેમે કરીને ટાળી શકાય એવું નહોતું. એને વટાવીને આગળ વધ્યા અને ટોચે આવી પહોંચ્યા. અહીં એક ઘર દેખાતું હતું, જે કનુનાં ફોઈનું ઘર હતું.

પ્રવેશ આગળ આડશો મૂકી હતી. એની પાછળ સફરજનનાં ઝાડ હતાં. અમે સૌ અંદર પ્રવેશ્યાં અને લીલાછમ ઘાસ પર ગોઠવાયાં. મેં સફરજનના એક ઝાડના છાંયે લંબાવી. બીજા સૌ ફોટા પાડવાના અને આમતેમ ફરવાના કામમાં લાગ્યા. કનુએ નાનાં લાકડાં ભેગાં કરીને આગ સળગાવવાની તૈયારી કરી. દરમિયાન તેમના ફોઈની દીકરો પણ આવી પહોંચ્યો.

આખું દૃશ્ય કોઈ પોસ્ટરનું હોય એમ જ લાગતું હતું. લીલાછમ ઘાસ વચ્ચેથી નીકળતી કેડી, દૂર દેખાતું લાકડાનું મકાન, મકાનની આડશે ગોઠવેલાં લાકડાં, સફરજનનાં ઝાડ....કેમ જાણે વાન ગોગે ચીતરેલા કોઈ ચિત્રમાં પ્રવેશી ગયા ન હોઈએ એમ જ લાગતું હતું.

વાન ગોગના કોઈ ચિત્ર જેવું દૃશ્ય

નવાઈ એ વાતની હતી કે આ પર્વતની ટોચે માત્ર એક જ ઘર હતું, છતાં અહીં વિજળીની સુવિધા હતી. એક જૂથ ઘરની સામેના છેડે હતું, તો અમે બે-ત્રણ જણા ઘરની બહાર મૂકેલી ખુરશીઓમાં ગોઠવાયાં. અમને આવેલાં જોઈને કનુનાં ફોઈ અને પુત્રવધૂએ અમારી સાથે વાતો શરૂ કરી. મેદાનોમાં કેટલી ગરમી પડે છે એની વાતો તેમણે સાંભળેલી, અમે એનું વધુ વર્ણન કર્યું. એ બહેન ઊભાં ઊભાં, વાતો કરતાં કરતાં પણ ક્રોશેથી ભરતકામ કરી રહ્યાં હતાં. અહીં રહેવાની મઝા આવે કે કંટાળો? એમ પૂછતાં તેમણે કહ્યું કે અમુક વાર તકલીફ પડે, બાકી તો મઝા જ આવે. બીજે છેડે, ફોઈનો દીકરો કહેતો હતો કે પોતે આ જગ્યા છોડીને નોકરી કરવા ઈચ્છે છે. ખરેખર, આ સાંભળીને થયું કે પારકે ભાણે મોટો લાડુ! 'કેલો તાંડી' (કે 'કેળ તાંડી')નો અર્થ પૂછતાં ફોઈએ જણાવ્યું કે 'કેળો' એટલે દેવદાર અને 'તાંડી' એટલે ટોચ. એટલે કે ટોચે ઊગેલાં દેવદાર.

નૂડલ્સ તૈયાર થઈ ગયાં હોવાની બૂમ પડી એટલે ફોઈની અને એમની પુત્રવધૂની રજા લઈને અમે નીકળ્યાં. કનુએ પોતે તૈયાર કરેલી 'પહાડી મેગી' સૌને બાઉલમાં પીરસી. સૌએ આનંદપૂર્વક એ પૂરી કરી. અહીં ટોચ હોવાને કારણે નીચે ખીણપ્રદેશ દેખાતો હતો. ઊપરના ભાગે એક મોટી લોઢાની ગરગડી અને તેની પર ગોઠવેલી બાસ્કેટ ('સ્પેન') હતી. તેનો ઊપયોગ તૈયાર થયેલાં સફરજનને નીચેના ગામે અને ત્યાંથી મોટા શહેરના બજારમાં મોકલવા માટે થતો હતો.

'નીચે' માલ મોકલવા માટેની લોઢાની ગરગડી- બાસ્કેટ (સ્પેન)

અહીં થોડો સમય ગાળીને અમે વળતી મુસાફરી શરૂ કરી. ઊતરતાં ઝડપ વધુ હતી. જોતજોતાંમાં અમે ઝરણાના માર્ગ સુધી આવી પહોંચ્યા. એવામાં વાદળોની ગડગડાટી શરૂ થઈ. ઝીણો વરસાદ પણ શરૂ થયો. નજીકમાં એક સ્થળે મકાનમાં બાંધકામ ચાલી રહ્યું હતું. અમે ત્યાં પહોંચી ગયા. એ એક હોમસ્ટે બની રહ્યો હતો. ત્યાં ઊભા રહ્યા. વરસાદ બંધ થતાં અમે અહીંથી નીકળ્યા. જો કે, ગામ સુધી આવી પહોંચ્યા કે ફરી વરસાદ શરૂ થયો. ચાલતાં ચાલતાં સુજાત- શૈલી અને ઈશાન આગળ નીકળી ગયા હતા અને હોમસ્ટે સુધી પહોંચી ગયા હતા. અમે પાછળ રહેલા. આથી વરસાદ શરૂ થતાં અમે એક ઘરની ઓથે ઊભા રહ્યા. ખબર હતી કે વરસાદ બહુ નહીં ચાલે. છતાં અમે રેઈનકોટ પહેરી લીધો. અડધો કલાક વરસ્યા પછી વરસાદ અટક્યો અને અમે હોમસ્ટે તરફ જવા નીકળ્યા. સિમેન્‍ટની પગદંડીએથી ચઢાણ આવ્યું, પણ હવે અમે એનાથી ટેવાઈ રહ્યા હતા.

પહોંચીને પોરો ખાધો. એ પછી કનુએ ચા સાથે પકોડા તૈયાર કરેલાં. એ લિજ્જતથી ખાધાં. સાથે ચા. 

સાંજે અમે પેલા 'વ્યૂ પોઈન્ટ' પર ગયાં. ત્યાંનો નજારો માણ્યો. થોડી વારે પાછા આવ્યાં.

હોમસ્ટે પાસેના 'વ્યૂ પોઈન્ટ' પરથી દેખાતો હીમશિખરોનો નજારો

દરમિયાન રસોઈ તૈયાર થઈ રહી હતી. રાત પડી અને ઠંડી વધી એટલે અમે તંદૂરવાળા રૂમમાં ગોઠવાયાં. જોતજોતાંમાં ગરમાગરમ ભોજન પીરસાયું. આજે મટર- પનીરનું શાક હતું. અહીં જ ઊગાડેલા વટાણાની ગજબ મિઠાશ અને ઘરની ગાયના દૂધમાંથી બનાવેલા પનીરની નરમાશ શાકના સ્વાદને ગજબ રીતે વધારી આપતી હતી. આજે ચણાની દાળ હતી. આ ઊપરાંત ભાત, રોટી અને...મિષ્ટાન્નમાં હલવો. કનુએ પૂછ્યું કે શેનો હલવો છે એ કહો. હલવો એટલો નરમ અને મસ્ત હતો કે એ ચાખવા જઈએ કે જવાબ વિચારીએ! કામિનીએ ઓળખી કાઢ્યો અને કહ્યું, 'આ બ્રેડનો બનેલો છે?' કનુ સાચો જવાબ સાંભળીને ખુશ થઈ ગયા. બ્રેડ અહીં મળે નહીં, પણ વિશેષ પ્રકારની બ્રેડ તેમણે લાવી રાખી હતી. ભરપેટ ભોજન પછી અમે એ જ ખંડમાં બેઠા રહ્યા. કનુએ જણાવ્યું કે થોડા વખતમાં તેમના મિત્રો આવશે. એ પછી 'સંગીતસંધ્યા' કરીશું.

અમને એમ કે એમાં ભજનો ગવાશે, અને થોડાં ગીતો. અમારાથી પરિચીત ન હોય એવાં ગીતોમાં અમે કેમનો તાલ પુરાવીશું? હજી તેમના આવવાની વાર હતી, એટલે અમે પૂછ્યું, 'અહીં કયાં વાદ્યો છે?' કનુ ઉપર જઈને હાર્મોનિયમ અને ઢોલક લઈ આવ્યા. કાંસીજોડાની એક જોડ પણ હતી, અને એક નાનકડું કી બોર્ડ પણ તેમણે કાઢ્યું. દરમિયાન તેમણે અને રીનુએ જમી લીધું હતું.

કનુએ એકાદ બે ભજનથી શરૂ કરી. એઓ ગાતા અને ઢોલક વગાડતા. મેં હાર્મોનિયમ સંભાળ્યું અને એ ભજનની ધૂન બેસાડવા પ્રયત્ન કર્યો. કાંસીજોડાં વારાફરતી સૌના હાથમાં ફરતાં રહ્યાં. ધીમે ધીમે માહોલ જામવા લાગ્યો. (આની એક ઝલક અહીં જોઈ શકાશે.) એવામાં બારણું ખૂલ્યું અને બે સજ્જનો પ્રવેશ્યા. કનુએ એમનો પરિચય કરાવ્યો. એક હતા મહેન્દ્ર નેગી અને બીજા ભાઈ હતા બીજય. મહેન્દ્રભાઈએ હાર્મોનિયમ સંભાળ્યું અને બીજયે ઢોલક.

મહેન્દ્રભાઈએ પહેલી એક કડી લલકારી. 'શાયદ ઊનકા આખરી હો યે સિતમ'. અમને એમ કે, આ કોઈક ભજનની પંક્તિ હશે, પણ તેમણે પંક્તિ આગળ વધારી. 'હર સિતમ યે સોચકર હમ સહ ગયે.' હવે અમેય રંગમાં આવી ગયા અને 'નિકાહ'નું ગીત અમે સૌએ ઝીલ્યું. મહેન્દ્રભાઈનો સ્વર બહુ મીઠો અને બુલંદ હતો. હાર્મોનિયમ પર આંગળીઓ ઝડપભેર ફરતી હતી. સાથે બીજય પણ ઢોલકની સંગત કરતો હતો. એકાદ પહાડી ગીત, એકાદું પંજાબી ગીત, થોડાં હિન્‍દી ગીતો થયાં એટલે એ લોકો અમને કહે કે, 'હવે ગુજરાતી ગીત થવા દો.' અમે સૌ એકમેકનાં મોં જોવા લાગ્યાં. આખું ગુજરાતી ગીત કોઈને યાદ નહોતું આવતું. પેલા લોકો અમારી સામું જોઈ રહ્યા હતા. છેવટે મેં બીજયને કહ્યું કે 'તમે 'ધીન તકડ, તીન તકડ' આ રીતનો તાલ વગાડો.' બીજયને ગરબાનો તાલ ખ્યાલ નહોતો, પણ તેણે આ રીતે એ તરત પકડી લીધો અને વગાડવાનું શરૂ કર્યું. છતાં કોઈને ગુજરાતી ગીત યાદ ન આવ્યું. આખરે અમે સી.રામચંદ્રનાં ગીતો શરૂ કર્યાં, કેમ કે, એમનો આ પ્રિય તાલ હતો. 'આધા હૈ ચંદ્રમા, રાત આધી', 'અરે જારે હટ નટખટ', 'રાધા ના બોલે, ના બોલે', 'ભોલી સૂરત દિલ કે ખોટે', 'શામ ઢલે, ખીડકી તલે' જેવાં ગીતો શરૂ થયાં એટલે અમારી મંડળી રંગમાં આવી ગઈ. પછી બે-ચાર ગુજરાતી ગરબા પણ યાદ આવ્યા. સરવાળે એવી રમઝટ જામી કે જોતજોતાંમાં અગિયાર વાગી ગયા. હવે પેલા લોકોએ ગામમાં પણ ભજનના કાર્યક્રમમાં જવાનું હતું. એટલે તેઓ નીકળ્યા. અને અમેય ઊઠ્યા. અત્યાર સુધીના અમારા પ્રવાસોમાં અમે ગીતો ગાતા, પણ આ રીતે નહીં. એ રીતે આ એક જુદો જ અનુભવ બની રહ્યો.

મઝા એ હતી કે આ રૂમમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી હવે ઠંડી લાગતી નહોતી. અમે ટેવાતા જતા હતા? કે પછી આ ગાયનવાદને અમારામાં ઉષ્માનો સંચાર કરી દીધો હતો? કોને ખબર.

સાડા અગિયાર આસપાસ સૌ સૂવા ગયાં.

(ક્રમશ:) 

હૈયે હેમાળો (3): ગુપ્ત ગંગા નહીં, 'ગુપ્ત' ધોધ

મસ્ત ભોજન લીધા પછી લાગતી ઠંડી પથારીમાં પડ્યા પછી ઓર લાગવા માંડી. એમાં ને એમાં આંખ ક્યારે મિંચાઈ ગઈ એનો ખ્યાલ જ ન આવ્યો. સવારે આંખ ખૂલી ત્યારે આપણે અહીં સવારના આઠેક વાગ્યે હોય એવું અજવાળું જણાતું હતું. પણ વાગ્યા હતા માંડ સવા છ- સાડા છ. સામેનો ઊંચો પહાડ હતો એની પાછળ સૂર્યોદય થઈ ગયો હતો, પણ હજી સૂરજ એ પહાડની પાછળ જ હતો. આખી રાતની સળંગ ઊંઘથી, એમ આવા ખુશનુમા વાતાવરણને લઈને સ્ફૂર્તિ જણાતી હતી. પરસાળની બહારનું દૃશ્ય એવું હતું કે ત્યાં બેસીને જોતા જ રહીએ એમ થાય. ધીમે ધીમે સહુ પોતાના રૂમમાંથી બહાર આવવા લાગ્યા અને અહીં ગોઠવાતા ગયા. યજમાન કનુ નેગી શૈલી સિવાયનાં સૌ માટે મધની ચા અને બિસ્કીટો લઈ આવ્યાં. એને કારણે ઓર સ્ફૂર્તિ આવી ગઈ, પણ પછી અમે એમને કહ્યું કે કાલથી સવારે મધની ચા ન બનાવે. આ નવી આદત પડે તો ઘેર આવીને મધપૂડો ઉછેરવાનો થાય! બીજી એક સ્પષ્ટતા અમે લંચ બાબતે કરી લીધી. તે એ કે અહીંના રોકાણ દરમિયાન અમે સવારે ભારે નાસ્તો કરીશું, પણ બપોરે જમીશું નહીં. ફરીને આવ્યા પછી જરૂર હશે તો ચા પીશું. એટલે કે ભોજન ફક્ત સાંજનું જ.

કનુ નેગીની મઝા એ હતી કે એ અમને પહેલાં વાનગીનું વર્ણન કરે. એ શેની બને છે, શી રીતે બને છે એ વિસ્તારથી જણાવે. આને કારણે એ ખાવાની અમારી ઉત્સુકતા વધી જતી. એમણે જાહેર કર્યું કે એ દિવસે બ્રેકફાસ્ટમાં 'બેહુડી' બનશે- સાથે 'મલૌરી'ની ચટણી. એમના વર્ણન પરથી અમે એટલું સમજ્યા કે એ 'પૂડા' જેવી કોઈક ચીજ હશે. એક પછી એક ગરમ ઉતરતા ગયા એમ તે અમને પીરસતા ગયા. ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે આ ચીજ પૂડા અને પરાઠાના મિશ્રણ જેવી છે. બનાવટ ઘઉંના લોટની, પણ નીચેનું પડ આપણે જેને (પંજાબી નહીં, ગુજરાતી) પરાઠા કહીએ એના જેવું, જ્યારે ઊપલો ભાગ પૂડા જેવો. સ્વાદ એકદમ મસ્ત. 'મલોરી'ની ચટણીનો રંગ આછો કથ્થાઈ હતો, જેમાં ફૂદીનો અને અન્ય વનસ્પતિઓ પણ ઊમેરેલી હતી. બેહુડી તો ખરી જ, અમને સૌને ચટણી પણ ભાવી. એકદમ તાજી ચટણી. સાથે ચા. ચા-નાસ્તા દરમિયાન અમને જણાવાયું કે આજે અમારે પાણીના ધોધની મુલાકાત લેવાની છે, પણ આ ધોધ એકદમ 'સિક્રેટ' છે, એટલે કે પ્રવાસીઓ હજી ત્યાં પહોંચ્યા નથી.

હિમાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા પછી નાનામોટા ધોધ એ હદે જોવા મળે કે એની નવાઈ ન રહે. આમ છતાં, અમારા ખરા પ્રવાસનો આરંભ આજથી થતો હતો, એટલે અમે સૌ ઉત્સાહમાં હતા.

કનુને એમના કામ બાબતે બીજે જવાનું હોવાથી અમારી સાથે તેમના નાના ભાઈ જોડાયા. અમે સૌએ સફર આરંભી. 'ખુશ્મિતા હોમસ્ટે'નું સ્થાન એવું હતું કે ક્યાંય જવું હોય કે જઈને પાછા આવવું હોય તો અમુક અંતર ઊતરવું કે ચડવું જ પડે. એ રીતે તે ખરા અર્થમાં 'ઊંચા' સ્થાને હતું. અમે હોંશે હોંશે ઊતરવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે, સાચવી સાચવીને ઊતરતાં ગયાં, સિમેન્ટની પગદંડી સુધી પહોંચીને હાશકારો અનુભવ્યો. પણ આ તો અમે હજી 'રસ્તે' ચડ્યા હતા.

ગામના કાચાપાકા રસ્તે ધોધ તરફ

સફર અહીંથી આરંભ થતી હતી. ગામ વટાવીને અમે નીચે ઊતરતા ગયા. એ પછી ટ્રેક શરૂ થયો. આમ તો, પર્વતની ધારે ધારે ચાલતા જવાનું હતું. એક ત્તરાફ પર્વત હતો અને બીજી તરફ ખીણ. છતાં બીક લાગે એમ નહોતું. કનુના નાના ભાઈ પણ વાતોડિયા હતા. વિવિધ વનસ્પતિઓની, પહાડી પરંપરાઓની વાત તેઓ કરતા જતા હતા. અમે જે રસ્ત્તે આગળ વધી રહ્યા હતા, ત્યાં પહાડ પર છૂટાછવાયાં ઝાડ હતાં. પણ ઘાસને લીધે એકંદરે લીલોતરી જણાતી હતી. ખીણ તરફ નીચે જોતાં એનાકોન્ડાના દાદા જેવા બે- ચાર અજગર પડ્યા હોય એવા રસ્તા દેખાતા હતા.

અજગરની જેમ પથરાયેલા રસ્તા

ઢોળાવો પર છૂટાંછવાયાં મકાનો. આ રસ્તાની મઝા એ હતી કે અમુક ઠેકાણે લાગે કે બસ, રસ્તો પૂરો થઈ ગયો. પણ અંતિમ બિંદુ પર પહોંચતાં જ વળાંક આવે અને નવો રસ્તો ખૂલે. નાનું ચઢાણ- ઊતરાણ પણ આવતું. 'હજી કેટલે?' એમ પૂછતાં જવાબ મળતો, 'બસ, આ હી ગયે, સમઝો.' અમને એટલી ખબર હતી કે પાણીનો ધોધ હોય તો દૂરથી પાણીના પડવાનો અવાજ સંભળાવા લાગે. પણ એ હજી કાને પડતો નહોતો. શું 'ગુપ્ત' ધોધ એ હદે ગુપ્તતા રાખતો હશે? તડકો હતો, પણ ઘડીકમાં વાદળ છવાઈ જતાં. વળી પાછાં હટી જતાં. એમ ને એમ, આખરે લીલોતરી વચ્ચે પાણીની ધારાની ઝલક દેખાઈ. હજી દૂર હતી, પણ એ સમજાયું કે ધોધ નજીક અમે આવી પહોંચ્યા છીએ. આખરે એનો અવાજ પણ સંભળાયો. કંઈ ખાસ ઊંચેથી પાણી પડતું ન હતું. પણ સ્થળ બહુ આકર્ષક હતું. પાણીના ખાબોચિયા વચ્ચેના લપસણા પથ્થર પર પગ મૂકી મૂકીને અમે સામે દેખાતા મોટા પથ્થર તરફ ગયા, જ્યાંથી ધોધ સુધી જઈ શકાય એમ હતું. ધોધ પડતો હતો, ત્યાં નાનકડું ખાબોચિયું હતું, અને તેમાંથી છલકાઈને પાણી નીચે પડતું હતું.

'ગુપ્ત' ધોધ

આ ખાબોચિયાની ફરતે પથ્થર પણ ગામલોકોએ ગોઠવ્યા હોય એમ લાગતું હતું. એક સ્થળે અમે સૌ ઊભા રહ્યા. ખરેખર 'ગુપ્ત' કહી શકાય એવા સ્થાને આ ધોધ હતો. ગામલોકોને આના વિશે જાણ હોય એ સ્વાભાવિક છે, પણ હજી પ્રવાસીઓ અહીં સુધી પહોંચ્યા ન હતા એમ લાગ્યું, કેમ કે, અહીં પ્લાસ્ટિક્નો કચરો નજરે ન પડ્યો. પાણી અતિશય ઠંડુ હશે એની ખબર હતી, પણ આટલે સુધી આવ્યા પછી એનું આચમન ન કરીએ તો કેમ ચાલે? પરેશ અને ઈશાન આગળ વધ્યા અને નાનું એવું ચઢાણ ચડીને ધોધ સુધી પહોંચ્યા. અમેય હિંમત કરી. પગરખાં ઊતાર્યાં અને ડગુમગુ કરતાં ત્યાં સુધી પહોંંચ્યા. પાણી ઠંડું તો હતું જ, પણ સહ્ય હતું. થોડી વાર એની મજા લીધી એવામાં વાદળોની ગડગડાટી શરૂ થઈ. કનુના ભાઈએ કહ્યું, 'બારીશ આયેગી.' ધીમો વરસાદ શરૂ પણ થઈ ગયો. અમે સૌ એક મોટા પથ્થરની નીચે ઊભા રહ્યા. અહીં પલળાય એમ નહોતું. કનુના ભાઈ ક્યારના સાંઠીઓ એકઠી કરી રહ્યા હતા. એમણે તોડી તોડીને એ ગોઠવી અને ખિસ્સામાંથી લાઈટર કાઢીને એ સળગાવી. આમ, વરસતા વરસાદે તાપણું થયું. એવી ઠંડી નહોતી, એમ તાપણું પણ એટલું ગરમ નહોતું, એટલે અમે એની ફરતે ઊભા રહ્યા. અડધા કલાક પછી વરસાદ અટક્યો. અમે હવે પાછા વળવાની તૈયારી શરૂ કરી. એવી ફિકર હતી કે વરસાદને લીધે માટીવાળા રસ્તા લપસણા થઈ ગયા હશે તો? માટીવાળા રસ્તા ભીના થયેલા, પણ માટી ચીકણી ન હોવાથી એ લપસણા નહોતા. ઊલટાનું અમારા પગલાંની પકડ મજબૂત બનતી હતી. ધીમે ધીમે અમે એ જ રસ્તે ચાલવા લાગ્યા. હવે આકાશ ખુલી ગયું હતું. અમસ્તુંય કોઈ અજાણી જગ્યાએ પહોંચતાં જે લાંબું અંતર અનુભવાય છે, એ સ્થળેથી પાછા વળતાં ઓછું લાગતું હોય છે. એ ન્યાયે અમે ઝડપભેર પાછા ગામ સુધી આવી પહોંચ્યા. બપોરનો દોઢેક થયો હતો.

આંખ સામે હોવા છતાં ઓઝલ થયેલો પર્વત

સિમેન્ટની પગદંડીએથી ફરી અમારે કાચા અને વાંકાચૂકા રસ્તે ચઢવાનું હતું. એ ચઢીને અમે હોમસ્ટે સુધી પહોંચ્યાં કે તરત જ વરસાદ શરૂ થયો. જોતજોતાંમાં ધુમ્મસ એવું છવાયું કે સામે દેખાતો આખો પર્વત અદૃશ્ય! જાણે કે ત્યાં કશું હતું જ નહીં. નજર સામે દેખાતી વસ્તુને આંખના પલકારામાં ઓઝલ કરી દેતી જાદુગરોની ટ્રીક જોયેલી, પણ જાદુગરોની પ્રેરણા શી હોઈ શકે એનો અંદાજ કુદરતની આ પ્રયુક્તિ જોઈને આવી જાય. ધુમ્મસ ઘડીકમાં પર્વતની ટોચ દેખાડે, અને પછી એને સાવ ઢાંકી દે. આ બધું જોતા જ રહેવાનું મન થાય.

આટલું ચાલ્યા એટલે બેહુડી પચી ગઈ હતી. આથી ચા પીધી અને નૂડલ્સ ખાધાં. વચગાળાની રાહતનું આ પેકેજ મળ્યું એટલે પેટમાં નિરાંત થઈ. કલાકેક આરામ કર્યો.

દરમિયાન પોતાના કામે ગયેલા કનુ નેગી આવી ગયા. સાંજે અમારે તેમના એક 'વ્યૂ પોઈન્‍ટ' પર જવાનું હતું. શું હતો એ 'વ્યૂ પોઈન્ટ'?

'વ્યૂ પોઈન્ટ' પરથી દેખાતો
ખીણનો નજારો

તેમના સફરજનના બગીચામાં થઈને એક કેડી જતી હતી, જે પર્વતની ધાર સુધી પહોંચતી હતી. બસ, અહીંથી બધી બાજુ ખીણનાં જ દર્શન થતાં હતાં. દૂર ક્યાંક હીમશીખરો નજરે પડ્યાં. કનુ અમને એ અમુક શીખરોની ઓળખ કરાવતા હતા. આ આમ તો તેમની વાડીમાં આવેલી, પોતાની જ જગ્યા છે. પણ અહીં તેમણે એક હીંચકો મૂક્યો છે. બેઠક બનાવી છે. અને ધારે ફેન્સિંગ છે, જેથી એ 'વ્યૂ પોઈન્ટ' જેવું લાગે. અન્ય પ્રવાસીઓ પણ અહીં આવતા હોય છે. ધીમે ધીમે ઠંડી વધી રહી હતી. થાકને કારણે અમને એ વધુ જણાતી હતી. એટલે અમે પાછા વળ્યા.

સાડા આઠ આસપાસ ભોજન પીરસાયું. અમારી સંમતિથી આજે તેમણે મશરૂમ વટાણાનું શાક બનાવેલું. મશરૂમ મેં જીવનમાં પહેલી વાર ચાખ્યાં. અને વટાણાની મિઠાશ કેવી અદ્‍ભુત! તંદૂરવાળા રૂમમાં તાપણા ફરતે પલાંઠી વાળીને સૌ ગોઠવાયા. કાંસાની થાળીવાટકીમાં મશરૂમ-મટરનું શાક, રાજમા, ભાત, રોટી અને ખીર પીરસાયાં. આજે તેમણે મખાણાની ખીર બનાવી હતી. તેઓ ખીર, દાળ વગેરેમાં છૂટથી ઘીનો 'અભિષેક' કરતા હતા. રાજમાની મિઠાશ ગજબની હતી. ખીર પણ માફકસરનું ગળપણ ધરાવતી. બે-ચાર વાટકી પી જઈએ તો પી શકાય. પણ અમે એક વાટકીમાં જ ધરાઈ જતા. ભોજન પછી બહાર નીકળીએ તો ઠંડી વધુ લાગે. એટલે ભોજન પતાવીને, એ રૂમમાં જ બેસીને અમે ગપાટા માર્યા.

પછીના દિવસે અમારે 'કેલો તાંડી' જવાનું હતું એમ જણાવાયું. વાતોથી ભોજન પચાવીને સૌ પોતપોતાના રૂમ તરફ ચાલવા લાગ્યા, પણ પરસાળમાં એ ઠંડી લાગી કે ઝડપભેર રૂમમાં ભરાઈ ગયા. આમ, લાયડા ગામમાં અમારો સૌ પ્રથમ દિવસ બહુ મઝાનો રહ્યો હતો. અને લાગતું હતું કે બાકીના દિવસોપણ એવા જ જશે. પેલા ડ્રાઈવરે પૂછેલા સવાલ 'આપ યહાં આયે કિસલીયે?'ના જવાબમાં અમે કહી શકીએ એમ હતા કે 'લાયડા ને બુલાયા ઈસલિયે.'

(ક્રમશ:) 

(આ પ્રવાસવર્ણનની પહેલી કડી અહીં અને બીજી કડી અહીં ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે.‌) 

હૈયે હેમાળો (2): આઈયે, પધારીયે...

તૂટ્યાફૂટ્યા રસ્તે આગળ વધ્યા પછી કાર આગળ જઈ જ ન શકે એ હદે તૂટેલો રોડ આવ્યો અને અમે નીચે ઊતર્યા. સામે ખીણ દેખાતી હતી, બીજી તરફ પહાડ હતો. સહેજ ઊંચે નજર કરતાં છૂટાંછવાયાં મકાન દેખાયાં. ‘જાયેંગે કહાં, સૂઝતા નહીં, ચલ પડે મગર, રાસ્તા નહીં’ જેવી સ્થિતિમાં અમારે જવું ક્યાં? પણ અમારી એ મૂંઝવણ તરત જ ટળી ગઈ. પહાડના રસ્તે અમારા યજમાન કનુ નેગી અને તેમના ત્રણ-ચાર સાથીદારો 'નમસ્કાર, સર!', 'આઈયે, સર!', 'વેલકમ, સર!' કહેતાં કહેતાં આવી પહોંચ્યાં. ટેક્સીના ડ્રાઈવરે પૂછેલું કે 'આપ યહાં રિશ્તેદારી મેં આયે હૈ?'. કનુભાઈ અને સાથીદારો જે રીતે અમને લેવા આવી પહોંચ્યા અને અમને આવકાર્યા એ જોતાં એમ જ લાગ્યું કે એમને ઘેર કોઈક પ્રસંગે અમે આવ્યા હોઈએ.

અહીંથી દૃશ્ય સુંદર દેખાતું હતું, પણ અત્યારે અમારે અમારા આવાસે પહોંચવાનું હતું, અને એ ક્યાંય દેખાતો નહોતો. કનુભાઈ અને એમના સાથીદારોએ આગ્રહપૂર્વક અમારી પાસેથી અમારો સામાન લઈ લીધો, અને તેઓ ચાલવા માંડ્યા, એટલે કે ચડવા માંડ્યા. વરસાદ થોડા કલાક પહેલાં જ પડી ગયો હોય એમ લાગતું હતું, કેમ કે, વાતાવરણમાં ભેજ જણાતો હતો, અને ભીની માટી તેમજ વનસ્પતિની મસ્ત સુગંધ આવી રહી હતી. ઊપર ચડવાની કેડી હતી. પાકો રસ્તો નહોતો. એક તો રાતની ટ્રેન મુસાફરી, અને એ પછી સવારથી સાંજની રોડ મુસાફરી. અમે થાકેલા હતા, પણ ધીમે ધીમે ચડવા લાગ્યા. રસ્તે સફરજનનાં ઝાડ દેખાયાં. ક્યાંક ડુંગળી, ધાણા, પાલક, બટાકાનું વાવેતર નજરે પડ્યું. પણ અમારો ઊતારો ક્યાં? એક તરફ ખીણના ઢોળાવે વીસ-પચીસ ઘરો જણાતાં હતાં. બસ, એ જ હતો અમારો મુકામ એટલે કે લાયડા ગામ.

પર્વતની ગોદમાં વસેલું લાયડા ગામ

બનજાર ખીણપ્રદેશમાં આવેલી બૂંગા ખીણમાં વસેલું નાનકડું ગામ. 'નાનકડું' શબ્દ પણ મોટો લાગે એટલું નાનું. પણ અમે લોકો ગામની દિશામાં નહોતા જઈ રહ્યા. આખું ગામ જ્યાંથી નજરે પડે એવા બીજી તરફના એક છેડા તરફ અમે ચડી રહ્યા હતા. નાનામોટા ચઢાણ પછી થોડો સિમેન્‍ટનો રસ્તો આવ્યો. પણ હજી અમારો આવાસ નજરે નહોતો પડતો. છેવટે સહેજ આગળ વધીને ઊંચે નજર કરતાં એક ટેકરે ઊભેલું એકલુંઅટૂલું મકાન દેખાયું. એ હતું 'ખુશ્મિતા હોમ સ્ટે' એટલે કે આગામી ચાર દિવસ માટેનું અમારું રોકાણ.

આડાતેડા રસ્તે ચડતા, હાંફતા, રોકાતા અમે આગળ વધ્યા. છેલ્લા ઢોળાવ પરથી હવે મકાન આખું દેખાયું. પણ એ છેલ્લો ઢોળાવ અત્યારે અમને બહુ ભારે લાગ્યો. માંડ અમે પહોંચ્યા અને તેના ઓટલે બેસી પડ્યા. હાશ! આખરે અમે આવી પહોંચ્યા હતા.

અહીંથી પહેલી નજરે જે દેખાયું એ દૃશ્ય કંઈક આવું હતું.

લાકડાની લાંબી પરસાળ ધરાવતી બેમજલી આ ઈમારત ગામથી સહેજ દૂર એક ઊંચે ટેકરે બનાવાયેલી. બિલકુલ સામે એક મોટો પહાડ. ડાબે પણ એવું. જમણે દેખાતા પહાડ સહેજ દૂર હતા. આ ઈમારત આટલે ઊંચે હોવા છતાં, તેની આસપાસ ઊભેલા પહાડોની સરખામણીએ નીચી જણાતી હતી. સહેજ નીચે નજર કરતાં સફરજનનાં ઝાડ, ગુલાબથી લચી પડતા છોડ, જે વધીને વેલ જેવા થઈ ગયેલા. અને આ બધાથી ઊપર ખુશનુમા, ના, ઠંડું વાતાવરણ.

આ બધું જોઈને હાશકારો પ્રગટ્યો અને થયું કે વાહ! અહીં આપણે ચાર દિવસ ગાળવાના છે!

પહેલાં તો અમે નીચેના મજલે પરસાળમાં મૂકેલી ખુરશીઓ પર ગોઠવાયા. એવામાં એક નાનકડી, ચારેક વર્ષની છોકરી આવી અને બે હાથ જોડીને લહેકાથી કહ્યું, 'નમસ્તે જી!' એ સાંભળીને અમને સૌને મજા આવી ગઈ.

હવે કશી ઉતાવળ નહોતી. એટલે સામેના અને આસપાસના દૃશ્યોને બરાબર માણ્યા. એ પછી અમારો જ્યાં ઊતારો હતો ત્યાં ઊપલા મજલે ગયા.

બારીમાંથી બરાબર સામે દેખાતું દૃશ્ય

ઊપર કુલ ચાર રૂમ હતા. અમે પહેલાં તો સામાન રૂમમાં ખડક્યો. દરમિયાન કનુભાઈનાં પત્ની રીનૂ નેગી આવી પહોંચ્યાં. પેલી નાનકડી છોકરી જે અમને નીચે મળેલી એનું નામ 'ખુશ્મિતા'. આ હોમસ્ટેનું નામ તેના નામ પરથી રખાયેલું. બીજી દીકરી એક-સવા વરસની હતી. એનું નામ વામિકા.

બારીની બીજી બાજુથી દેખાતું દૃશ્ય

પરસ્પર પરિચય થયા પછી કનુભાઈ કહે, 'તમે બધું ગોઠવી લો, એડજસ્ટ થઈ જાવ. પછી મને ફક્ત પાંચ મિનીટ આપજો.' અમને કંઈ સમજાયું નહીં કે એમને શા માટે પાંચ મિનીટ જોઈએ છે. પણ અમે સૌ સામાન મૂકીને 'સેટ' થઈ ગયા એટલે શ્રીમતી અને શ્રી નેગી આવ્યાં. તેમના હાથમાં એક થાળ હતો, જેમાં 'કુલ્લુ કેપ' તરીકે ઓળખાતી ટોપીઓ હતી. આ ટોપી પહેરાવીને તેઓ અમારું સ્વાગત કરવાના હતા. સૌ પુરુષ સભ્યોને કનુભાઈએ ટોપી પહેરાવીને ઔપચારિક સ્વાગત કર્યું, તો મહિલા સભ્યોને રીનૂએ ટોપી પહેરાવીને આવકાર્યા. ખરેખર, જાણે કે કોઈક પ્રસંગે આવ્યાં હોઈએ એવો જ માહોલ બની ગયો.

કનુ અને રીનૂ બન્નેએ અમને સૌને પ્રેમથી આવકાર્યા અને કહ્યું, 'આજથી તમે અમારા મહેમાન છો. અમારી પહાડી સંસ્કૃતિનો પરિચય મેળવવા તમે અમારા લાયડા ગામમાં આવ્યાં એના માટે આભાર. અમે તમને બધે ફેરવીશું અને અમારી સંસ્કૃતિથી પરિચીત કરાવીશું.'

એમણે અમને જણાવ્યું કે પહેલાં સૌ મધની ચા પીવો, જેથી શક્તિનો સંચાર થઈ જાય અને તાજગી આવી જાય. થોડી જ વારમાં તે મધની ચા લઈ આવ્યા. એ પીધા પછી ખરેખર તાજગી આવી ગઈ. દરમિયાન પરેશે કનુભાઈ સમક્ષ એક અગત્યની ચોખવટ કરી દીધી હતી. તે એ કે, અમારા સ્વાદ મુજબ કશું ન બનાવતા. તમે તમારી જ વાનગીઓ, તમારા સ્વાદ અનુસાર બનાવજો. અમે કહીશું પણ નહીં કે મીઠું આપો કે મરચું નાખો. આ જાણીને કનુભાઈ બહુ રાજી થઈ ગયા.

સાંજે તેમને રસોડે જ જમવાનું હતું. અંદર રસોડું હતું. અને બહાર જે નાનકડો ખંડ હતો તેની વચ્ચોવચ્ચ એક સગડી (તંદૂર) હતી, જે સળગાવતાં આખા ખંડમાં ગરમાવો લાગતો હતો. કાંસાની થાળીવાટકીમાં ભોજન પીરસાયું. ઘેરે ઊગાડેલાં શાકભાજીનું બનાવેલું મિક્સ વેજ,દાળ ભાત, સાબુદાણાની ખીર અને સલાડ. અમારી ભૂખ બરાબર ઊઘડી હતી. ગરમાગરમ ભોજન પીરસાતું હતું અને વાતો પણ થતી રહેતી હતી.

કનુભાઈ ઈલેક્ટ્રિશ્યનનું ભણેલા, પણ હવે નોકરી છોડીને પૂર્ણ સમય માટે ઓર્ગેનિક ફાર્મિંગ કરતા હતા. સાથોસાથ હોમસ્ટેનો વ્યવસાય શરૂ કરેલો. બધું પોતાને ત્યાં જ તૈયાર થતું. વાતવાતમાં તેમનાં પત્નીએ કહ્યું કે તમે બુક કરાવેલું, પણ મને લાગતું નહોતું કે તમે આવશો. એટલે કનુએ કહ્યું, ‘હું ઊભો ઊભો દૂરથી તમારી કાર જોઈ રહ્યો હતો અને મને ખ્યાલ આવી ગયો કે એ તમે જ છો.’ જમીને રૂમની બહાર નીકળ્યા એટલે સખત ઠંડી લાગવા માંડી. આજે રાત્રે આરામ જ કરવાનો હતો.

કાલ સવારથી અમારે આ વિસ્તારમાં રખડવાનું શરૂ કરવાનું હતું.

(ક્રમશ:) 

હૈયે હેમાળો (1) : આપ યહાં આયે કિસલીયે?

હેમાળો એટલે કે હિમાલયનાં દર્શન એક વાર કર્યાં કે બસ! એનું આકર્ષણ એવું ઘર કરી બેસે કે એ તમને સતત આકર્ષ્યા કરે. ત્યાં જવાનું નક્કી થાય એટલે સપનામાં તેનાં હિમશીખરો બોલાવતાં હોય એમ લાગે, અને ત્યાં જઈને આવ્યા પછી પણ સપનામાં એ હિમશીખરો પીછો ન છોડે. 'ડુંગરા દૂરથી રળિયામણા' ઊક્તિ હિમાલય બાબતે સદંતર ખોટી પડતી લાગે. એનું કારણ? મુખ્ય કારણ તો જાણે કે અહીં પ્રકૃતિએ વેરેલું અઢળક સૌંદર્ય, અને એની સાથોસાથ અહીં વસતા સરળહૃદયી લોકો. કોઈ એક પ્રદેશના લોકોની પ્રકૃતિ વિશે આવું સામાન્યીકરણ કરી ન શકાય, પણ હિમાચલ પ્રદેશના લોકો માટે આવું ચોક્કસપણે કહી શકાય. કદાચ પહાડોમાં વસતા અન્ય પ્રદેશના લોકો માટે પણ આમ કહી શકાતું હશે, કેમ કે, તેઓ પ્રકૃતિના સાન્નિધ્યમાં સતત રહેતા હોય છે, અને પ્રકૃતિના રુદ્રરમ્ય રંગ બહુ નજદીકથી જોતા હોય છે.

આ વર્ષે પણ અમે હેમાળે જવાનું વિચાર્યું ત્યારે નક્કી નહોતું કે ચોક્કસ કયા સ્થળે જવું. પણ ઊનાળે રેલવેની ટિકિટો માટે ભારે ધસારો રહેતો હોવાથી જતાંઆવતાંની ચંડીગઢની ટિકિટો વેળાસર કરાવી લીધેલી. પરેશ પ્રજાપતિ પરિવારનાં કુલ પાંચ સભ્યો (પરેશ-પ્રતિક્ષા, સુજાત- શૈલી અને મલક) તેમજ મારા પરિવારનાં ત્રણ સભ્યો (કામિની-બીરેન અને ઈશાન) એમ કુલ આઠ જણ હતાં.

એ પછી શરૂ થઈ સ્થળની શોધ. પરેશે જાતજાતનાં ઠેકાણાં તપાસ્યાં, એના વિશે વાંચ્યું, વિડીયો જોયા, જે તે સ્થળના માલિકો સાથે વાત કરી અને આખરે બે ઠેકાણાં નક્કી કર્યાં. અગાઉ બે વખત અમે જે પ્રવાસ કરેલો એ લદાખ અને સ્પિતિ ખીણનો હતો, જેમાં આ સ્થળોની જરૂરિયાત અનુસાર અમારે સતત પ્રવાસ કરતા રહેવાનું હતું. અલબત્ત, મૂળભૂત રીતે અમારા સૌની પસંદગી એકાદ બે સ્થળે જઈને ત્યાં જ સમય ગાળવાની. આથી આ વખતે એ રીતની ગોઠવણ થઈ એનો આનંદ હતો.

હિમાચલ પ્રદેશના પ્રવાસે જતાં એ ખ્યાલ આવે છે કે હવે ત્યાં વરસોવરસ સુવિધાઓ ઊમેરાઈ રહી છે, વધી રહી છે. આ એક રીતે ધીમા ખતરાનો સંકેત કહી શકાય. અલબત્ત, આ ખતરામાં આપણો પણ ભાગ છે એ શી રીતે અવગણી શકાય?

ચંડીગઢ સવારે સાડા સાત આસપાસ પહોંચીએ એના કલાક પછી અમે બુક કરાવી રાખેલી બે કાર આવી પહોંચવાની હતી. તેઓ સમયસર આવી ગયા અને અમે ચાર ચારના જૂથમાં વહેંચાઈને મુસાફરી આરંભી. સવારના સાડા નવ આસપાસ શરૂ કરેલી આ મુસાફરી આશરે 230 કિ.મી.ની હોવાથી પહોંચતાં સાંજના પાંચ- સાડા પાંચ થવાના હતા એ અંદાજ હતો. ચંડીગઢથી સહેજ બહાર નીકળતાં જ પહાડ શરૂ થઈ ગયા. ડ્રાઈવરે પોતાની બાજુની બારી ખુલ્લી રાખી હોવાથી ઠંડો પવન સૌને લાગતો હતો. બન્ને કારના ડ્રાઈવર એકમેકથી પરિચીત હશે, એટલે તેઓ ચાલુ કારે ફોન પર (ઈઅરફોન વડે‌) ધીમા અવાજે, સતત વાત કરતા રહેતા હતા. આથી તેમની સાથે સંવાદ સાધવાની તક અમને મળી નહીં.

ચંડીગઢ- મનાલી હાઈવે પર

કાર ચંડીગઢ-મનાલી હાઈવે પર સરકતી જતી હતી. વચ્ચે ટનલ આવતી હતી. આખી રાતની ટ્રેન મુસાફરીનો થાક હતો, પણ અહીંની તાજગીભરી હવામાં એ વરતાતો નહોતો. એક વાગ્યાની આસપાસ એક હોટેલ પર ભોજન માટે થોભ્યા. ખપ પૂરતું જમીને વળી પાછી મુસાફરી આગળ વધારી. આખે રસ્તે બિયાસ નદીનું વહેણ સાથે હતું. અમારે આ હાઈવે પરની અતિ જાણીતી ઓટ ટનલ પહેલાં વળી જવાનું હતું, અને એ રીતે મનાલીના રસ્તેથી ફંટાવાનું હતું. પંડોહ બંધ અને એ પછી લારજી ડેમ વટાવ્યા પછી ઓટ ટનલ આવી. અમારે એ ટનલમાં પ્રવેશવાનું નહોતું.

અહીંથી અમારો રસ્તો ફંટાયો અને અમે તીર્થન તેમજ સૈંજ ખીણ તરફ વળ્યા. હવે પેલો ફોર લેન હાઈવે નહોતો. ભૂગોળ ધીમે ધીમે બદલાતી જતી હતી. વચ્ચે નાનાં નાનાં ગામ આવતાં જતાં હતાં. એ વટાવતાં વટાવતાં અમે આગળ વધતા જતા હતા.

રસ્તે દેખાતાં દૃશ્યો

ગૂગલ મેપમાં હવે કેટલું અંતર બાકી છે એ પણ જોતા રહેતા હતા. આખરે બંજાર નગર આવ્યું. ઘણું મોટું અને ગીચ આ નગર વટાવીને અમે બંજાર ખીણપ્રદેશ તરફ આગળ વધતા ચાલ્યા. અહીં વચ્ચે આવતાં ગામના રસ્તે કીચડ હતો. રસ્તા સાંકડા હતા. આથી સામે મળતી ઘણી કાર કાદવથી ખરડાયેલી જોવા મળતી હતી.

બંજાર વટાવતાં અમને લાગ્યું કે હવે અમે નજીક આવી પહોંચ્યાં છીએ, પણ હજી ગીચતા ઘણી છે. અમારું સ્થળ કેટલુંક દૂર હશે? ગૂગલ જવાબ આપતું હતું, અને એ સાચોય હતો, પણ એ માત્ર માહિતી હતી. અનુભૂતિ નહોતી.

પહાડોની વચ્ચે છૂટાંછવાયાં મકાન

ધીમે ધીમે આગળ વધતા ગયા એમ રસ્તા તૂટેલા આવવા લાગ્યા. તીવ્ર વળાંક અને ચઢાણની સાથોસાથ રસ્તા તૂટેલા. ડ્રાઈવરે પહેલવહેલી વાર અમને પૂછ્યું, 'અભી કિતના દૂર દિખાતા હૈ?' ચઢાણ જે રીતનાં સીધા હતાં અને રસ્તા તૂટેલા, એટલે એવે સ્થળે અમે એમને પૂછતા, 'અમે ઊતરી જઈએ?' કેમ કે, એકાદ ચઢાણે કાર રેતીમાં એવી ફસાઈ કે પૈડું ત્યાં જ ગોળગોળ ફરતું હતું. ડ્રાઈવરે મોટે ભાગે અમારી ઓફરનો અસ્વીકાર કર્યો. એકાદ સ્થળે અમારે ઊતરવું પડ્યું, પણ એ સિવાય તેમણે કાર ચઢાવી દીધી. ધીમે ધીમે અમારું સ્થળ નજીક આવવા લાગ્યું. આસપાસ સુંદર પહાડો દેખાવા લાગ્યા. વસતિ ઘટવા લાગી. છેલ્લા બે-પાંચ કિલોમીટર બહુ આકરા ચઢાણવાળા હતા. એ ચડાવ્યા પછી ડ્રાઈવરથી પૂછ્યા વિના રહેવાયું નહીં. કહે, 'વૈસે આપ યહાં આયે કિસલીયે હો? કોઈ રિશ્તેદારી મેં...યા...?' તેની બાજુમાં ઈશાન બેઠો હતો. એટલે તેણે જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરતાં કહ્યું, 'યહાં યે સીન અચ્છા હૈ. પહાડ હૈ. તો રહેંગે.' આ સાંભળીને ડ્રાઈવરે કશું કહેવાને બદલે આશ્ચર્યસૂચક ઉદગાર જ કાઢ્યો, જેનો અર્થ થતો હતો, 'બસ, ફક્ત આટલા માટે તમે અહીં સુધી ખેતી કરી (અને મને કરાવી)?'

આખરે અમે એવા સ્થળે આવી પહોંચ્યાં, જ્યાં રોડ સાવ તૂટી ગયેલો હતો. કેમે કરીને અહીંથી આગળ વાહન જઈ શકે એમ નહોતું. બાજુની સહેજ ખાલી જગ્યામાં કાળા રંગની એક કાર એ રીતે ઊભી રહી હતી જાણે કે ફસાઈ ગઈ ન હોય! બસ, અમારું ઠેકાણું આવી ગયું હતું.

(ક્રમશ:)