જબ હવાલોં કી જરૂરત હો, હમેં પઢ લેના

રજનીકુમાર પંડ્યાનો આજે જન્મદિવસ છે. તેઓ હતા ત્યાં સુધી, લગભગ રાતે બાર-સાડા બારે જ ફોન દ્વારા શુભેચ્છાઓ અપાતી. કેમ કે, અમે બન્ને રાત્રે મોડા સુધી જાગીને કામ કરતા. ઘણી બધી વખત એક જ પુસ્તકપ્રકલ્પ પર કામ કરતા હોઈએ. ફિલ્મસંગીત અને ફિલ્મોની સૃષ્ટિ રજનીભાઈને બહુ પ્રિય. એટલે વાતવાતમાં તેઓ ફિલ્મની 'જાર્ગન'નો ઊપયોગ કરતા. ઘણી વખત તેઓ પૂછે, 'આજકાલ તારે ફ્લોર પર શેનો સેટ છે?' એટલે કે કયા પુસ્તકનું કામ ચાલે છે? ઘણી વાર મારે દિવસના સમયે એક કામ ચાલતું હોય, અને રાત્રે બીજું કોઈ. એટલે હું કહું, 'ડે શિફ્ટમાં માયથોલોજીનો સેટ લાગેલો છે, અને નાઈટ શિફ્ટમાં સોશ્યલ ડ્રામાનો. તમારે કેમનું છે?' એટલે તેઓ પણ એ જ 'જાર્ગન'માં જવાબ આપે. અમારા દ્વારા લખાતાં જીવનકથાનાં પુસ્તકોને અમે સ્ટન્ટ, કોસ્ચ્યુમ ડ્રામા, થ્રીલર વગેરે જેવા ફિલ્મોના પ્રકાર મુજબ વિભાજીત કરવાની મજા લેતા. કેમ જાણે વાડિયા, પ્રકાશ પિક્ચર્સ કે રાજકમલની ફિલ્મોના ડાયરેક્ટર ન હોઈએ!

એક વખત અમે તેમને ઘેર બેઠેલા અને (તેમનાં પત્ની) તરુબહેને એક કથાકારનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે પોતાને એમની શૈલી બહુ ગમે છે. એટલે રજનીભાઈએ તત્ક્ષણ કહ્યું, 'એ કથાકાર તલત મહેમૂદ છે. અને પેલા (અન્ય એક કથાકાર) મહમ્મદ રફી છે.' આમ બોલીને તેમણે પોતાની સરખામણી વધુ સ્પષ્ટ કરી: 'પેલા કથાકાર કથા કહે ત્યારે શ્રોતાઓને રડવું આવે, તલત મહેમૂદનાં ગીતોની જેમ. અને આ કથાકાર તો કથા કહેતાં કહેતાં પોતે જ રડવા લાગે, મહમ્મદ રફીની જેમ.' તેમની સાવી સચોટ સરખામણી સાંભળીને અમે સ્તબ્ધ થઈ ગયા. (ઉર્વીશ પણ ત્યારે સાથે હતો) જો કે, તરુબહેને સહેજ નારાજગીના સૂરે કહેલું, 'તમને બધી વાતમાં ફિલમ જ દેખાય છે.'

રજનીભાઈ સાથે મારે ક્યારેક કોઈ સંસ્થાની ડોક્યુમેન્ટરી બનાવવા માટે જવાનું બનતું. તેમની શૈલી સાવ નિરાળી. પહેલાં તેઓ શૂટ કરાવતા. પછી અમે બન્ને સાથે બેસીને એકે એક દૃશ્યના કાઉન્ટર નંબર અને વર્ણન લખતા. અને એના પરથી છેલ્લે હું સ્ક્રિપ્ટ લખતો. ('હેલ્લારો', 'ઊંબરો, 'ધબકારો' ફેઈમ) અભિષેક સાથે પરિચય થયો એ પછીના ગાળામાં મેં તેને આ પદ્ધતિ વિશે વાત કરી તો એનું હસવું કેમે કરીને માય નહીં. મને કહે, 'તમે ઊંધું કરો છો. પહેલાં સ્ક્રિપ્ટ લખવાની હોય.' મૂળ મુદ્દો એ નથી. સ્ક્રિપ્ટ પછી લખાતી હોવાને કારણે શૂટ વેળા રજનીભાઈના મનમાં એમને ગમતા ઘણા બધા ફિલ્મદિગ્દર્શકો ઉભરતા. તેઓ કામનાં, નકામાં એવાં અનેક દૃશ્યો શૂટ કરાવતા. અને કહેતા, 'રાજ કપૂર કેટલાં બધાં દૃશ્યો કેમેરામાં લઈ લેતા. પછી એમાંથી અમુક જ પસંદ કરતા.' ડોક્યુમેન્ટરીના કામમાં બહુ સમય જતો, અને છેવટે ફાઈનલ એડિટીંગ વખતે રજનીભાઈ સુકાન પોતાના હાથમાં લઈ લેતા. આ બાબતે પછી અમને જ્ઞાન લાધતાં ઉર્વીશે અને મેં એમને સમજાવ્યું કે રાજ કપૂર, બીમલ રોય વગેરે કંઈ ડોક્યુમેન્ટરી નહોતા બનાવતા. તમે એમના વાદે ન ચડો. એમની પાછળ તો મોટા ફા‍ઈનેન્સર હતા. તેમણે હસતાં હસતાં અમારી વાત સ્વીકારી. પણ ડોક્યુમેન્ટરીના એડિટિંગમાં તેમનાં સૂચનોમાંય એમનો ફિલ્મપ્રેમ ઝળકે. એવાં નાના નાના ગ્રાફિક મૂકાવે, અમુકમાં તો એ કેટલીક ફિલ્મોના શોટ મૂકાવે.

સારી યા ખરાબ કે મધ્યમ, કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં તેમને કશા આયાસ વિના જ જે તે પરિસ્થિતિને અનુરૂપ ગીતની પંક્તિ યાદ આવી જતી. અને એ ગીતનું મુખડું ન પણ હોય, બલ્કે એના અંતરામાંથી કોઈક લીટીય હોય. અને એવું નહીં કે એમને પોતાના પ્રિય ગાયક કે પ્રિય ગીતની જ પંક્તિ યાદ આવે. પોતે સાંભળેલા કોઈ પણ ગીતની પંક્તિ તેમને સૂઝી જતી. તેમના અનન્ય પુસ્તક 'શબ્દઠઠ્ઠા'માં મોટા ભાગની વાર્તાઓમાં તેમણે કોઈ ને કોઈ ગીતની પંક્તિ કે તેની પેરડી મૂકી છે. જેમ કે, 'મેરી કહાની સુનનેવાલે, તેરા ટી.વી.આબાદ રહે', 'હમેં ઈન રાહોં પે ચલના હૈ, જહાં ઉલ્ટે સબક સિખાના હૈ', 'પ્યાર બાંટતે ચલો, એવોર્ડ બાંટતે ચલો' વગેરે.

તેમની આવી ક્ષમતાથી પરિચીત એવા સલીલ દલાલ પોતાના કોઈ પારિવારિક મુદ્દે કશુંક લખવા માગતા હતા ત્યારે એમણે રજનીભાઈને ટૂંકમાં પરિસ્થિતિ જણાવીને યોગ્ય પંક્તિ સૂચવવા જણાવેલું. સલીલભાઈ ખુદ ફિલ્મી ગીતોના ઘાયલ, છતાં એમને આ કામ માટે રજનીભાઈ વધુ યોગ્ય લાગેલા.

પ્રિય વ્યક્તિની વિદાય પછી સર્જાયેલો ખાલીપો ભાગ્યે જ ભરી શકાતો હોય છે, આપણે અન્ય કામ કે પ્રવૃત્તિમાં ડૂબી જઈને આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરતા રહીએ છીએ, પણ એ ખાલી સ્થાન વખતોવખત પોકારીને પોતાની ઉપસ્થિતિની જાણ કરતું રહે છે.

'શબ્દઠઠ્ઠા' પુસ્તક તેમણે ઉર્વીશને અને મને કરેલું છે. અમારા નામની નીચે તેમણે જહીર ગાજીપુરનો એક શેર ટાંક્યો છે:

જબ હવાલોં કી જરૂરત હો, હમેં પઢ લેના,

વાસી અખબારોં કે અનમોલ તરાશે હૈં હમ.

2003માં પ્રકાશિત થયેલા આ પુસ્તકમાં તેમણે ટાંકેલો આ શેર આજે, તેવીસ વર્ષ પછી કેટલો બંધબેસતો લાગે છે!

MAD પુરાણ (22): આંકડા

આંકડા કદી અસત્ય ન બોલે. વાત તો સાચી. અને આ કારણથી જ વિવિધ જાહેરખબરો એક યા બીજી રીતે આંકડાઓનો આશરો લઈને પોતાનું મહત્ત્વ પ્રસ્થાપિત કરે છે. પણ આ આંકડા પાછળનું સત્ય સમજવા જેવું છે, જે અહીંં 'મેડ' સમજાવવા પ્રયત્ન કરે છે. સર્વેક્ષણના આંકડા સાચા તો હોય, પણ તે કઈ પરિસ્થિતિમાં લેવાયેલા હોય છે એ જાણવાની મઝા આવે એવું છે. મઝા તો ખરી જ, સાથે આપણે જે આંકડાઓ પર ભરોસો મૂકીને અમુક વસ્તુઓ ખરીદતા હોઈએ ત્યારે કેવા મૂર્ખ બનીએ એ પણ ખ્યાલ આવે છે.

'મેડ'ના લેખક ડીક ડીબાર્તોલો/Dick De Bartolo અને કલાકાર પૉલ કોકર/Paul Coker દ્વારા તૈયાર કરાયેલો આ વિભાગ જુઓ. આ વિભાગનું નામ Poll-ish Jokes Dept. રાખ્યું છે, જે 'Polish Jokes'ને મરડીને રાખવામાં આવ્યું છે. આપણે જેમ સરદારજી કે મારવાડીઓના લક્ષણગત ટુચકાઓ કહેતા ફરીએ છીએ એમ પૉલેન્ડના પૉલીશ લોકોના લક્ષણગત ટુચકા બહુ ચલણી છે. પૉલીશને બદલે અહીં સર્વેક્ષણ/Poll શબ્દ મૂકીને શ્લેષ તરીકે Pollish લખવામાં આવ્યો છે.

(Mad, Fall 1988, Super Special)

MAD પુરાણ (21): ડેથ ઓન અરાઈવલ

 D.O.A. એટલે કે Dead On Arrival શબ્દાર્થમાં કહીએ તો- આગમન વેળા જ મૃત્યુ પામેલું. એટલે કે દવાખાને આગમન થયું ત્યારે જ તેનું મૃત્યુ થઈ ચૂકેલું. કોઈ ચીજ આપણને મળે એ વખતે નકામી સ્થિતિમાં હોય ત્યારે પણ રૂઢ અર્થમાં તે વપરાય છે. પણ 'મેડ'ના આ વિભાગમાં તેનો ઉપયોગ એકદમ શબ્દાર્થમાં કરાયો છે. વાત છે 'મોર્ગ'ની, કે જ્યાં નવાગંતુક તરીકે માત્ર ને માત્ર શબનું જ આગમન થાય છે. 'એકથી બે ભલા' સાથે સામ્ય ધરાવતી અંગ્રેજી કહેવત 'The more the merrier'ને મરડીને આ વિભાગનું નામ 'The Morgue the merrier' રાખવામાં આવ્યું છે. આ વિભાગના સર્જક છે ડક એડવિંગ, જેમની સહી તરીકે અલગ અલગ મુદ્રાઓ ધરાવતા બતક (ડક)નું ચિત્ર હોય છે.

સામાન્ય સંજોગોમાં શબ એટલે કરુણતા, ગમગીની, શોક, ઉદાસી, સંવેદના જેવા ઘેરા ભાવ. પણ શબ સાથે જેને રોજેરોજ નિપટવાનું બનતું હોય, શબ જેની રોજિંદી નોકરીનો જ એક ભાગ હોય એ લોકો આ બાબતને શી રીતે જુએ છે?

દેખીતી રીતે 'ડાર્ક હ્યુમર'નો આ પ્રકાર છે, જેમાં ક્યારેક જુગુપ્સા પણ ભળેલી જણાય, છતાં તેમાં રહેલું હાસ્ય અને તેનો આંતરપ્રવાહ માણવા જેવાં છે.

(Mad, April, 1991, issue no. 302)

MAD પુરાણ (20): કાસ્ટ અવે

કાસ્ટ અવે/Cast away એટલે એવી પરિસ્થિતિ, જેમાં જહાજભંગ થવાને કારણે વિખૂટો પડી ગયેલો કોઈ મુસાફર કોઈ નિર્જન ટાપુ પર આવી ચડે, અને કોઈક મદદની આશાએ દિવસો વ્યતિત કરે. દરિયાઈ મુસાફરીઓ સામાન્ય હતી ત્યારે કદાચ આવું બનતું હશે. આ કથાવસ્તુને કેન્દ્રમાં રાખીને અનેક સાહસકથાઓ લખાઈ છે, ફિલ્માવાઈ છે. પણ આ પરિસ્થિતિને 'મેડ' અલગ અલગ રીતે દર્શાવે છે.

ટાપુ દરિયાની વચ્ચેનો છે એ દર્શાવવા મોટે ભાગે એકાદું નાળિયેરીનું ઝાડ બતાવવામાં આવે છે. ટાપુ એટલો મોટો નથી કે તેની પર ટહેલી શકાય. બલ્કે દરિયાના પાણીનાં મોજાં આસાનીથી એ માણસને ભીંજવી શકે. ખોરાક? નહીંવત. અન્ય કોઈ સરંજામ? ધ્યાન દોરવા માટેનાં રોકેટ હોય તો હોય, જે કેવળ રોશની ફેલાવે.

આ ટાપુ એવા સ્થાને હોય કે જ્યાં અન્ય જહાજોની અવરજવર નહીંવત હોય. જે પસાર થતાં હોય તે પણ ઘણે દૂરથી. ક્યારેક કોઈ રડ્યુંખડ્યું વિમાન ત્યાંથી પસાર થાય તો થાય.

અહીં છાંયો આવે એવી કોઈ જગ્યા નથી. પહેરેલા ખમીસને ઝાડ સાથે બાંધીને ધ્યાન દોરતી ધજાની જેમ ટીંગાડવું પડે એમ બને. પાટલૂન પણ તારતાર થવા આવ્યું હોય. દાઢી બનાવવાનું કે વાળ ઓળવાનું ઠેકાણું ન હોય. આખી પરિસ્થિતિ જીવન-મરણ વચ્ચેની હોય.

આવી વિપરીત, હાસ્ય માટે અત્યંત મર્યાદિત અવકાશવાળી પરિસ્થિતિમાં 'મેડ'ના કલાકારો કેવી કેવી રીતે હાસ્ય પેદા કરે છે એ જોવા જેવું છે.

આમાંના ચાર ચિત્રો ડોન માર્ટિનનાં છે, અને રંગીન ચિત્ર ડક એડવીંગનું છે. 'મેડ'ના અનેક અંકમાં આ પરિસ્થિતિ અને તેમાંથી નીપજતું હાસ્ય બતાવવામાં આવે છે. દરેકના શિર્ષકમાં સ્થળ અને ક્યારેક સમય પણ લખવામાં આવે છે.

રાબેતા મુજબ, 'મેડ'ના સચિત્ર હાસ્યની બારીકીઓને માણવાની છે.

MAD પુરાણ (19): ડક એડવિંગ

 'મેડ'ના બીજા ડોન તે ડોન 'ડક' એડવિંગ/Don 'Duck' Edwing, જે ડક એડવિંગના નામે ચિત્રો બનાવે છે. અગાઉ ડોન માર્ટિનની એક એક પાનની ચિત્રકથાઓ જોઈ, એવી જ ડક પણ બનાવે છે. તેમની ચિત્રકથાના વિભાગનું નામ Tales from the Duckside Dept. છે. ચિત્રકથાઓનાં શિર્ષક જે તે સ્થળ કે ઘટના પર આધાર રાખે.

ડકની શૈલીમાં માનવાકૃતિઓનાં નાક રીંગણ આકારનાં, જે પાછલા ભાગે સાંકડા અને આગળના ભાગે પહોળા, ગોળ હોય. અમુક અંશે મારીઓ મિરાન્ડા દ્વારા બનાવાતાં નાકની યાદ અપાવે એવાં. આંખો પણ નાની, ગોળ, જેની વચ્ચેથી નાક નીકળતું બનાવ્યું હોય.

પોતાની સહી તરીકે આ કલાકાર અલગ અલગ મુદ્રાઓવાળું બતક ચીતરે છે, તો ક્યાંક 'Duck' પણ લખે છે. આ પાંચે ચિત્રકથાઓમાં ડકની સહી બતકરૂપે યા અક્ષરાંકનથી જોવા મળશે, જરૂરી નથી કે એ છેલ્લે જ હોય.

અહીં બતાવેલી ચિત્રકથાઓ 'બ્લેક હ્યુમર'નું તાદૃશ્ય ઉદાહરણ છે. તેને સમજાવવાને બદલે સૌ પોતપોતાનાં અર્થઘટન કરે તો વધુ મઝા આવે.

ઈતિશ્રી કાર્ટૂનકથા

'નવનીત સમર્પણ'નો જુલાઈ, 2026નો અંક પ્રકાશિત થઈ ગયો છે. આ અંકમાં મારી શ્રેણી 'કાર્ટૂનકથા'નો 36મો હપતો રજૂઆત પામ્યો. ઓગષ્ટ, 2023થી આરંભાયેલી આ શ્રેણીએ ત્રણ વર્ષ સંપન્ન કર્યાં, અને આ હપતો એમાંનો અંતિમ છે. 'નવનીત સમર્પણ'ના સંપાદક દીપકભાઈ દોશીએ આવી શ્રેણી શરુ કરવાનું સૂચન કર્યું ત્યારે અમારા બેમાંથી કોઈના મનમાં એના સ્વરૂપ વિશે સ્પષ્ટ ખ્યાલ નહોતો. જો કે, એટલું મેં નક્કી કરેલું કે આમાં કાર્ટૂનિસ્ટોનો પરિચય ન જ આપવો, કેમ કે, એ સૌથી સહેલું અને હાથવગું કામ છે, અને એને કરવું હોય તો પણ પછીના તબક્કામાં કરી શકાય. તો પછી શું? પહેલાં એમ વિચાર્યું કે દેશના સ્વાતંત્ર્યોત્તર ઈતિહાસને વિવિધ વડાપ્રધાનના કાળખંડ મુજબ વિભાજીત કરીને એને કાર્ટૂન દ્વારા જોવાનો પ્રયાસ કરવો. એ વિચાર પણ મનોમન હડસેલી દીધો, કેમ કે, એમાં મુખ્યત્વે રાજકીય સંદર્ભ વધુ હોય, અને કાર્ટૂનની કળા વિશે વાત કરવાનો અવકાશ ઓછો રહે. એટલે એમ નક્કી થયું કે કાર્ટૂનની કળા વિશે વાત કરવી. શી વાત કરવી એ ખૂલતું જશે એમ વિચારીને શ્રેણીનો આરંભ કર્યો.

દર મહિને તેમાં કાર્ટૂનકળાનો પોતાનો કે પછી તેના ઈતિહાસના કોઈક પાસાંનો આયામ લઈને તેના વિશે વાત થતી. આ લેખશ્રેણીને 'એકેડેમિક' બનાવવી નહોતી, કેમ કે, એ મને આવડતું નથી, અને એની જરૂર પણ નથી. કોઈ વસ્તુ એકેડેમિક બને એનો વાંંધો નથી, પણ નકરી એકેડેમિક બની રહે એ ન ગમે. એટલે સહુ કોઈને રસ પડે એ રીતે એનું આલેખન થતું ગયું. દર મહિને એવા એવા વિષય સૂઝતા ગયા અને આલેખાતા ગયા કે જે ધાર્યા પણ નહોતા.

'નવનીત'માં આ શ્રેણી આરંભાઈ એ જ અરસામાં અમદાવાદના સ્ક્રેપયાર્ડ ખાતે પણ 'કહત કાર્ટૂન' શ્રેણીનો આરંભ થયો, જેમાં દર મહિને કોઈ એક વિષય પર વિવિધ કાર્ટૂનોનો આસ્વાદ કરાવાતો. કબીરભાઈ અને નેહાબહેનની ઉલટને કારણે આ શ્રેણી પણ સાવ જુદી બની રહી.

દીપકભાઈએ જણાવેલું કે દસેક ચિત્રો દરેક હપતામાં સમાવી શકાશે. 'નવનીત'નું કદ અને તેમાં આવતી અન્ય સામગ્રીની સરખામણીએ આ ઘણું કહેવાય, પણ વિષયને ન્યાય તો જ મળી શકે. દીપકભાઈએ એ માટે મોકળું મેદાન પૂરું પાડ્યું.

કાર્ટૂનકળાની બારીકીઓ ઊપરાંત તેના ઈતિહાસ અને વર્તમાનની અનેક બાબતો આ શ્રેણીમાં આવરી શકાઈ. જરૂર પડી ત્યાં મેં પણ કેટલાંક કેરિકેચર ચીતર્યાં. સળંગ ત્રણ વર્ષ ચાલ્યા પછી એને વિરામ આપવાનું નક્કી કર્યું.

કાર્ટૂન વિશે હજી ઘણું લખી કહી શકાય એમ છે. આ પહેલું પગથિયું છે. આગળઉપર કંઈક ને કંઈક થતું રહેશે.

મઝાની વાત એ થઈ કે મૂળ તો મારી કાર્ટૂનપ્રીતિ અખબારોમાંથી ફાડીને સંઘરવાથી શરૂ થયેલી. એ પછી 'વ્યંગ્યચિત્રોમાં ગાંધી' કાર્યક્રમની રજૂઆત કરવાનું સૂઝ્યું, જેણે આગળ જતાં બીજા અનેક વિષયમાં પ્રવેશ કર્યો. નડિયાદની કોલેજમાં તેમજ નવજીવનમાં ચાલતા પત્રકારત્વના અભ્યાસક્રમમાં એક વિષય તરીકે કાર્ટૂનને ભણાવવાનું થયું. એ પછી રાજુ પટેલના આગ્રહથી 'વારેવા'માં કાર્ટૂન ચીતરવાનું શરૂ થયું. અને હવે આ લેખન. ગમતા શોખના વિવિધ આયામોમાં આ રીતે પ્રવેશ કરવા મળે એથી વધુ આનંદ શો!

હવે આ શ્રેણી પુસ્તકરૂપે પ્રકાશિત થશે, પણ એમાં માત્ર પૂંઠું નહીં બદલાય. એકે એક હપ્તાનું પુન:આયોજન અને પુનર્લેખન તેમજ ઊમેરા થઈ રહ્યા છે. આ વર્ષમાં પુસ્તક પ્રકાશિત કરવાની ધારણા છે.

બસ ત્યારે, વધુ એ પુસ્તકના પ્રકાશન સમયે.

MAD પુરાણ (18): બ્લેક હ્યુમર

 'બ્લેક હ્યુમર' હાસ્યનો એવો પ્રકાર છે કે જેમાં સામાન્યત: ગંભીર, અસ્પૃશ્ય ગણાતા વિષયોને લગતું હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય. મૃત્યુ, વંશીય ભેદભાવ, જાતીયતા વગેરે વિષયો આમાં આવી શકે. દેખીતી રીતે ગંભીર ગણાતા વિષયને લક્ષ્યમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવાનો હેતુ જે તે ક્ષેત્રે વ્યાપી રહેલા કેટલાક મુદ્દાઓની ગંભીરતા બાબતે વિચારતા કરવાનો હોય છે.

સંવેદના કેટલાક વ્યવસાયનું અનિવાર્ય અંગ છે. જેમ કે, તબીબી ક્ષેત્ર. પણ આ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારાઓ માટે એ બાબત નિત્યક્રમ બની જાય ત્યારે શું?

'મેડ'માં અવારનવાર એવા વિભાગો આવતા કે જેમાં ક્રૂરતા, ઘાતકીપણું, મૃત્યુ જેવા વિષયોને કેન્દ્રમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય.

અહીં આવા પાંચ નમૂના આપવામાં આવ્યા છે. એક પાનામાં એક આખી કથા છે. સંવાદ છે, પણ ખપ પૂરતા, અને ક્યાંક તો એ પણ નહીં. આ પાંચમાના ચાર ડોન માર્ટિનનું સર્જન છે, જ્યારે એક ડક એડવીંગનું.

તમામ વિભાગના શિર્ષક જોવા જેવા છે, જેમાં 'કોઈ એક દિવસે, અમુક સ્થળે' એવો ઉલ્લેખ છે. ડોન માર્ટિનનાં ચિત્રાંકનો ખાસ જોવા જેવા છે. તેમાં ખાસ કરીને હાથ અને પગનું કદ પાવડા જેવું, અને એકે એક આંગળીઓ બરાબર ચીતરાયેલી જોવા મળે છે.

ડક એડવીંગ પણ 'મેડ'ના કાયમી 'ઈડિયટ' છે. તેમની શૈલીમાં જાણે કોઈ ચિત્રમાં રંગ પૂરતા હોય એ રીતે ડીટેઈલિંગ કરેલું જણાશે.

(Mad, Super special, summer 1984)