Monday, September 5, 2022

વાચક તરીકે મળ્યાં, વિશેષ બની રહ્યાં

(આલેખન: બીરેન કોઠારી) 

આજે રંજનબહેન શાહનો જન્મદિવસ છે. 

તેમની સાથેનો પરિચય પ્રમાણમાં ઘણો નવો- સાત-આઠ વરસ જેટલો, પણ એવો સઘન છે કે તેઓ મને બાળપણથી ઓળખતાં હોય એમ લાગે. અલબત્ત, એમ લાગવાનું ચોક્કસ કારણ છે, જેની વાત આગળ ઉપર. એ પરિચય શી રીતે થયો અને પછી કેટલી ઝડપથી આત્મીયતામાં પરિણમ્યો એ યાદ કરવાનો અમને બન્નેને હજી રોમાંચ થાય છે. 

રંજનમાસી 

આઠેક વરસ અગાઉ મારા પર એક અજાણ્યા નંબર પરથી ફોન આવ્યો. ફોન કરનારે પોતાની ઓળખ 'રંજનબહેન શાહ' તરીકે આપી. તેમણે મારા પુસ્તક 'સાગર મુવીટોન' વિશે પૂછપરછ કરી અને એ મંગાવવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી. રજનીકુમાર પંડ્યાએ 'જન્મભૂમિ- પ્રવાસી'ની તેમની કટાર 'શબ્દવેધ'માં અને એ પછી 'ચિત્રલેખા'માં આ પુસ્તક વિશે લખ્યું હતું, જેમાં ચીમનલાલ દેસાઈ વિશેની જરૂર પૂરતી માહિતી પણ હતી. ચીમનલાલ દેસાઈ આમોદના હતા એમ તેમાં જણાવાયું હતું. લેખના અંતે પોતાની શૈલી મુજબ રજનીભાઈએ પ્રકાશકનો અને લેખક તરીકે મારો સંપર્ક નમ્બર લખ્યો હતો. ઘરેડ વાંચનપ્રેમી રંજનબહેન નવાં નવાં પુસ્તકો ખરીદવાની તક શોધતાં જ હોય એટલે એમના ધ્યાનમાં આ પુસ્તક વિશેના બબ્બે લેખ આવ્યા. પછી એ બેઠા રહે? એમણે તરત જ મને ફોન લગાવ્યો. મેં પુસ્તક મંગાવવા વિશેની જરૂરી વિગતો આપી અને તેમનો વધુ પરિચય પૂછ્યો. એટલી ખબર પડી કે તેઓ પણ વડોદરામાં જ રહે છે, અને મારા ઘરથી નજીકમાં જ છે. એ અગાઉ તેઓ મુમ્બઈ હતાં અને ઘણા વખતથી વડોદરામાં સ્થાયી છે. 'ક્યારેક મળીએ' કહીને અમે વાત પૂરી કરી. 

એ પછી તેમણે પુસ્તક મંગાવ્યું હશે અને આવી ગયું હશે એટલે એની જાણ કરવા મને ફોન કર્યો ત્યારે પણ 'ક્યારેક મળીએ'ની વાત દોહરાવાઈ. એ પછી પણ તેમનો ફોન ક્યારેક આવતો, અને અમે વાત કરતાં, પણ મળવાનો યોગ ગોઠવાતો નહોતો. 

એક વખત અમે મહેમદાવાદથી વડોદરા આવી રહ્યા હતા. રસ્તામાં હતાં અને તેમનો ફોન આવ્યો. આ વખતે તેમણે સીધું જ પૂછ્યું, 'ક્યારે મળવું છે?' મેં તરત જ કહી દીધું, 'આજે સાંજે. હું આવું છું તમારે ઘેર.' આમ, ખાસ કશા આયોજન વિના એ સાંજે એમને ઘેર જવાનું ગોઠવાઈ ગયું. 

એમને ઘેર હું અને કામિની પહોંચ્યાં. પંચોતેર-એંસીની આસપાસનાં રંજનબહેન અને તેમના પતિ ઘેર હતા. નાનકડા ફ્લેટના દીવાનખાનામાં પુસ્તકનાં ત્રણેક કબાટ અને તેમાં સુઘડ રીતે ગોઠવાયેલાં ગમતાં પુસ્તકો તેમના વાંચનપ્રેમની સાખ પૂરતા હતા. થોડી આડીઅવળી વાત થયા પછી અચાનક મેં પૂછ્યું, 'મુમ્બઈથી તમે આવ્યાં એ તો બરાબર, પણ એ પહેલાં ક્યાં હતાં? એટલે કે તમે મૂળ ક્યાંના?' એમના વતનનું નામ કદાચ મને ખબર ન પણ હોય એમ ધારીને તેમણે હળવેકથી કહ્યું, 'ડેરોલ.' મેં આગળ પૂછતાં કહ્યું, 'સ્ટેશન કે ગામ?' જાણનારા જાણતા હશે કે ડેરોલ ગામ અને સ્ટેશન વચ્ચે ખાસ્સું અંતર છે અને એ બન્ને વિસ્તાર અલગ અલગ છે. આથી તેમને લાગ્યું કે મને ડેરોલ વિશે ખબર છે. તેમણે કહ્યું, 'ડેરોલ સ્ટેશન.' સામાન્ય રીતે મને સગાંવહાલાંની વગર કામની ઓળખાણ કાઢવી ગમે નહીં, પણ આટલી પરિચીતતા જાણ્યા પછી મેં કહ્યું, 'તમે ફલાણાને ઓળખો?' બસ! એ સંવાદ પછી અમારો સંબંધ વાચક-લેખકનો મટી ગયો અને અંતરંગ સ્નેહીનો થઈ ગયો. કારણ મારા કિસ્સામાં બંધ ન બેસે એવું છે. મારું મોસાળ સાંઢાસાલ, અને મારા નાના ચંદુલાલ કેશવલાલ દેસાઈ તેમજ તેમના ભાઈઓનો  એક સમયે સાંઢાસાલમાં જ કાપડનો વ્યાપાર હતો. ડેરોલ સાથે પણ રોજિંદો કહી શકાય એવો વ્યવહાર, અને એ વ્યવહારે નાનપણમાં- કિશોરાવસ્થામાં હું પણ કદીક ડેરોલ ગયેલો. રંજનબહેન મારાં માતૃપક્ષનાં લગભગ તમામ વડીલોને ઓળખતાં હતાં. અમારી એ મુલાકાત આમ તો પહેલી હતી, છતાં અમે જાણે કે વરસોથી એકમેકના પરિચયમાં હોઈએ એમ લાગ્યું. એ પછી સંપર્કમાં રહેવાનું જણાવી અમે વિદાય લીધી. 

એ પહેલી મુલાકાત પછી અમારો મળવાનો સિલસિલો એવો આરંભાયો કે હવે તેની ગણતરી જ છોડી દીધી છે. સામાન્ય રીતે વડીલમિત્રોને નામથી જ બોલાવવાનું મને ગમે, પણ સહજપણે જ રંજનબહેનમાંથી હું ક્યારે એમને 'રંજનમાસી' તરીકે સંબોધતો થઈ ગયો એ સરત જ ન રહી. રંજનમાસીનો પરિચય વધતો ગયો એમ તેમની પ્રકૃતિની પિછાણ પણ થતી ગઈ. 

વાંચનમાં તેઓ જેટલાં ખૂંપેલાં, એટલાં જ સર્જનાત્મક પણ ખરાં. સિવણ અને ભરતગૂંથણમાં તેઓ નિષ્ણાત. બહુ પ્રેમપૂર્વક તેમણે મારી દીકરી શચિ, દીકરા ઈશાન અને પત્ની કામિની માટે સ્વેટર, થર્મલ વગેરે ગૂંથીને ભેટ આપ્યાં. આ ભેટ એકદમ વ્યક્તિગત અને ખાસ એ વ્યક્તિ માટે જ તૈયાર કરાયેલી હોવાથી તેનું મૂલ્ય અનોખું છે. તેઓ ગૂંથવાનું શરૂ કરતાં પહેલાં જણાવે કે હવે પોતે કોના માટે સ્વેટર શરૂ કરી રહ્યાં છે. તેમના ગૂંથણમાં રંગ અને ફેશનનો સમન્‍વય જોવા મળે અને માપમાં પણ ચોકસાઈ. આથી એ વારેવારે પહેરવું ગમે. અમારા પરિવારનાં ત્રણ લોકો માટે કંઈક ને કંઈક ગૂંથીને ભેટ આપ્યા પછી તેમણે મને કહ્યું, 'બધાને હું આપું અને મારા દીકરાને (મને) કશું ન આપું એ કેમ ચાલે?' તેમણે કાપડના વિવિધ રંગના ટુકડાને સુંદર રીતે જોડીને રજાઈનું કવર તૈયાર કર્યું અને ખાસ મને ભેટ આપ્યું. ખરેખરી ઠંડીમાં એ રજાઈ ઘરનું કોઈ સભ્ય ઓઢે તો હું એ વ્યક્તિને જણાવું છું કે ભલે, તમે એનો ઉપયોગ કરો, પણ આ રજાઈ 'મારી' છે. 

મારા ઘરની એક મુલાકાત દરમિયાન કામિની સાથે 
મારાં મમ્મી સાથે એમની મુલાકાત થઈ અને એમના પરિચયનું પણ અનુસંધાન નીકળ્યું. આમ, અનાયાસે અમને વાચકમાંથી એક આત્મીય જનની પ્રાપ્તિ થઈ. રંજનમાસીનો મિજાજ કામની બાબતે એવો કે કામમાં ઢીલાશ ચલાવી ન લે, અને જે હાથમાં લે એને યોગ્ય રીતે જ પૂરું કરે. નાની નાની ચીજવસ્તુઓનો સુંદર રીતે ઉપયોગ શી રીતે કરવો એ તેઓ બરાબર જાણે. વયને કારણે હરવાફરવા પર મર્યાદા આવે, તો પણ આનુષંગિક વ્યવસ્થા તેમણે યોગ્ય રીતે રાખેલી હોય. તેમના પતિ કેસરીકાકા એટલા જ પ્રેમાળ, પણ તેમની પ્રકૃતિ સાવ વિપરીત. તેઓ સહેલાઈથી કોઈ પર ભરોસો મૂકી દે, જ્યારે રંજનમાસીમાં સહજપણે જ સારુંનરસું પામી લેવાની વૃત્તિ. 

મારી દીકરી શચિ અને કામિની સાથે રંજનમાસી 
થોડો સમય થાય એટલે તેઓ એવી અનુકૂળતા ગોઠવીને આવે કે મારે ત્યાં ત્રણ-ચાર કલાક રોકાઈ શકાય. સામાન્ય રીતે તેઓ બપોરે આવે ત્યારે હું સૂઈ ગયો હોઉં કે સૂવાનો હોઉં એટલે તેઓ કામિની સાથે વિવિધ કામ વિશે વાતો કરે અને બે-ચાર વસ્તુ શીખવે પણ ખરાં. હું જાગું એટલે અમે વાતો કરીએ. વાતોમાં હસીમજાક તો ખરી જ, અને એ ઉપરાંત પણ નવાં પુસ્તકોની કે કોઈક વાંચનને લગતી વાત હોય. 'સાર્થક જલસો'ના તેઓ નિયમીત વાચક અને એ વાંચી લીધા પછી તેના લેખો વિશે ચર્ચા પણ કરે. 

એ જ મુલાકાત દરમિયાન મારી અને કામિની સાથે 
ઉપરાંત પંદરવીસ દિવસે રંજનમાસીનો ફોન હોય જ. ફોનમાં પણ વિવિધ વાતો થતી રહે, જેમાં વાંચનની વાત અવશ્ય હોય. હજી પણ તેઓ પુસ્તક ખરીદતાં રહે, અમદાવાદના વિક્રેતાઓ પાસેથી ફોન દ્વારા એ મંગાવતાં રહે. આ વાંચનપ્રેમ તેમને પોતાના પિતાજી (હીરાકાકા) પાસેથી મળ્યો. હીરાકાકા કેરોસીનના દીવાને અજવાળે વાંચતા. ઘરમાં પુસ્તકો ખરીદાતા અને બાળકોને એ વાંચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરાતા. વિવિધ સામયિકો પણ આવતાં. આ રીતે સહજપણે વિકસતો રહેલો વાંચનરસ કોઈ વ્યક્તિના જીવનને કેટલું સભર કરી શકે છે એ રંજનમાસીને મળીને અનુભવાય. તેમણે જીવનમાં અનેક સંઘર્ષ વેઠ્યા છે, કેટલીક વિપરીતતાઓનો સામનો હજી કરી રહ્યાં છે, છતાં તેમનો લડાયક મિજાજ અને એ બધા વચ્ચે રહેલી જીવંતતા તેમને બીજા અનેકથી અલગ શ્રેણીમાં મૂકે છે. જીવનના આઠમા દાયકામાં આવું રહી શકવું એ કોઈ સિદ્ધિથી કમ નથી. 

તેમના ઘેર ઉર્વીશ સાથે લીધેલી મુલાકાત 
તેમને મળીને છૂટા પડતાં જાણે કે પોતાના કોઈ મોસાળિયાને મળ્યા હોઈએ એવો આત્મીયભાવ અનુભવાય. વડોદરા રહેતાં તેમનાં દીકરી ભાવનાબહેન જેલવાલા પણ અમારાં મિલનથી વાકેફ હોય. તેમને મળવાનું ઓછું બને, છતાં ફોન કે વૉટ્સેપ દ્વારા સતત સંપર્ક હોવાને કારણે આત્મીયતા અનુભવાય. તેઓ પણ પુસ્તકાલયનું સંચાલન કરી રહ્યાં છે. 

પુસ્તકોને ખરીદીને વાંચનાર પ્રજાતિ આમેય જોખમગ્રસ્ત હતી, પણ હવે તો વાંચનાર પ્રજાતિ જ સમૂળગી લુપ્ત થવાને આરે છે. આવા સમયમાં રંજનમાસી નિ:શંકપણે મિસાલરૂપ કહી શકાય. તેઓ મળ્યા વાચક તરીકે, પણ હવે તો અમારા સૌનાં પ્રિય સ્નેહીજન બની રહ્યાં છે. મને ઘણી વાર થાય છે કે લેખનના ક્ષેત્રમાં ન આવ્યો હોત તો આવા પરિચય કદી થાત ખરા? સાચેસાચા વાંચનપ્રેમી અને અમારા સૌના સ્નેહીજન એવાં રંજનમાસીને જન્મદિવસની અનેકાનેક શુભેચ્છાઓ. 

Monday, August 29, 2022

દોસ્તીનું ખાતર, પ્રેમ અને નિસ્બતનું બિયારણ

 આજે મિત્ર પૈલેશ શાહનો જન્મદિવસ છે. તેના વિશે વાત કરતાં છગનનું સ્મરણ થયા વિના રહે નહીં. 

વિનોદ ભટ્ટના પુસ્તક વિનોદની નજરેમાં શેખાદમ આબુવાલાના પરિચયલેખના આરંભે છગનનું કાલ્પનિક પાત્ર આલેખવામાં આવ્યું છે. રાજ્યના મુખ્યમંત્રીથી લઈને વિવિધ દેશના વડાપ્રધાન છગનને ઓળખે અને બહુ દિવસે દેખાયા કહીને ખબરઅંતર પૂછે છે. છેક છેલ્લે વેટિકન સીટીમાં પોપ છગનના ખભે હાથ મૂકીને જાહેરમાં દર્શનાર્થે આવે છે ત્યારે નીચે ઉભેલા હજારો લોકો પૈકી એક જણ પૂછે છે, આ છગનને ખભે કોણે હાથ મૂક્યો છે?’ વિનોદભાઈએ છગનનું પાત્ર શેખાદમમાં સાકાર થતું અનુભવ્યું હોવાનું જણાવ્યું છે. મારા જેવા અનેક માટે છગનનો પર્યાય એટલે પૈલેશ. તેના પરિચય ક્યાંથી ક્યાં વિસ્તરેલા નીકળે એ કહેવાય નહીં, અને માનો કે પરિચય ન હોય તો કેળવી દેતાં એને વાર નહીં. એનો અર્થ એવો નહીં કે પૈલેશ બોલકો, મળતાવડો અને હસમુખો છે. એ મોટે ભાગે બોલવાનું ઓછું રાખે છે, તેથી તેના દેખાવ પરથી એ કડક હોવાની છાપ ઉપસે. ભલું હોય તો પૈલેશ એને સાચી પણ ઠેરવી બતાવે. હવે તો તેણે વધારેલી દાઢી પણ કડકાઈમાં ઊમેરો કરતી હોય એમ લાગે. એ મળતાવડો પણ ખાસ નહીં, એટલે કે નવા લોકોને મળવું એને ગમે, પણ ગમે એની સાથે પરિચય કેળવવા ન માંડે, અને હસમુખો? અગાઉ જણાવ્યું એમ એ કડક હોવાની પ્રાથમિક છાપ ઉપસે.

પૈલેશ શાહ 

હવે તો તે નડિયાદ રહે છે, પણ તેનો ઉછેર ખેડામાં થયેલો, અને ખેડામાં તેનો વ્યવસાય હજી ચાલે છે એટલે એ નડિયાદથી ખેડા આવ-જા કરે છે. અમારી મિત્રમંડળી આઈ.વાય.સી. (ઈન્‍ટેલિજન્‍ટ યુથ ક્લબ)માં તેનો પ્રવેશ પ્રમાણમાં મોડો થયેલો, કેમ કે, અસલમાં તેના પપ્પા સુમનકાકા અને વિપુલ રાવલના પપ્પા હર્ષદકાકા મિત્રો હતા. આથી તેનો પહેલો પરિચય વિપુલ સાથે થયેલો. પણ તેની પ્રકૃતિને કારણે એ ધીમે ધીમે સૌનો મિત્ર બની ગયો. તેની પ્રકૃતિ ખરા અર્થમાં વડનાં વાંદરા પાડે એવી હતી. અહેતુક તોફાન, અવળચંડાઈ, અલ્લડપણું તેની ઓળખ હતી. અમુક અંશે માથાભારેપણુંય ખરું. સાથોસાથ તે કોઈને મદદ કરવા પણ એટલો જ તત્પર રહેતો. ખેડામાં દર વરસે દિવાળી ટાણે યોજાતી દારૂખાના વડે થતી સામસામી લડાઈમાં તે સ્વયંસેવક તરીકે સેવા આપતો. ધીમે ધીમે તે જવાબદારી લઈને બીજાં અનેક સામાજિક કામો સાથે સંકળાતો ગયો, પણ તેનું તોફાનીપણું એમનું એમ રહ્યું.

અમારો પરિચય થયો એ વખતે અમારા સૌ પર તેની આવી જ છાપ પડેલી, જે ઘણી હદે સાચી હતી. થોડો સમય તે આણંદ નોકરી કરતો અને ટ્રેનમાં અપડાઉન કરતો. એ જ અરસામાં તેનો પરિચય વિપુલ સાથે થયો. અગાઉ જણાવ્યું એમ તેમના પિતા મિત્રો હતા, પણ સંતાનોનો પરિચય નવેસરથી થયો. પૈલેશની પ્રકૃતિમાં એ પછી જે પરિવર્તન આવતું ગયું એ સમયાંતરે તેની તમામ ખાસિયતોને યોગ્ય દિશામાં ચેનલાઈઝ કરનારું બની રહ્યું. એમાં વિપુલનો યશ દિશાસૂચન પૂરતો ખરો, પણ પૈલેશની ગુણગ્રાહિતા પૂરેપૂરી.

પૈલેશે ધીમે ધીમે, પણ એકનિષ્ઠા વડે વ્યાવસાયિક આવડત વિકસાવી. તેનો વ્યવસાય ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓનો, એટલે ખેતીને લગતો અનુભવ તેણે પ્રત્યક્ષ, ખેતરોમાં જઈ જઈને પ્રાપ્ત કરવા માંડ્યો. કાદવવાળી માટી ખૂંદતાં ખૂંદતાં તે જે શીખતો ગયો એની સુયોગ્ય નોંધ કરતા જઈને તેનો અભ્યાસ કરતો ગયો. સમય વીતતાં આ ક્ષેત્રમાં તેણે એવો અનુભવ અને તેને લઈને તેના ગ્રાહકોનો જે વિશ્વાસ પ્રાપ્ત કર્યો એ તેની અસલી મૂડી બની રહ્યો. હવે તો ખેડાની આસપાસના ગામના ખેડૂતો તેમના પૈલેશભાઈને વૉટ્સેપ પર જ પોતાના પાકનો ફોટો મોકલે એટલે પૈલેશભાઈ તેની બિમારીનું નિદાન કરી દે અને તેને અનુરૂપ દવા સૂચવે. ગુજરાત સિવાયના અન્ય રાજ્યોમાં પણ તેની શાખ ઘણી છે, અને ક્ષેત્રીય મુલાકાત માટે તેને બોલાવવાનો આગ્રહ ઘણા લોકો રાખતા હોય છે. જો કે, આ બધી વાતો પૈલેશે કદી અમને જણાવી નથી, પણ વાતવાતમાં અમને જાણવા મળતી રહી છે. ભણતર છોડ્યા પછી, ક્ષેત્રીય અનુભવ પણ પ્રાપ્ત કર્યા પછી વ્યાવસાયિક જરૂર ઊભી થતાં તેણે ઘણા વરસોના ખાડા પછી કૃષિની કૉલેજમાં અભ્યાસ કર્યો. તેણે પોતાનું મહોરું તો એ જ, તોફાનીવાળું રાખ્યું છે. કારણ કે, મૈત્રીમાં આવી બાહ્ય સિદ્ધિઓનું ખાસ વજૂદ નથી હોતું. આને કારણે અમારા મિત્રવર્તુળમાં પૈલેશની સામાન્ય છબિ એવી કે એ ફોનમાં આવું છું કહે, પણ વાસ્તવમાં આવે ત્યારે સાચો. જો કે, એના કારણમાં જવાનો કોઈ ખાસ પ્રયત્ન ન કરે, અને પૂછ્યા વિના પૈલેશ જણાવે પણ નહીં. બાકી એવી પૂરેપૂરી શક્યતા કે એ કોઈક ગંભીર વ્યાવસાયિક કામમાં રોકાયેલો હોય. એ પછી તે આવે ત્યારેય જણાવે નહીં કે તેને મોડું કયા કારણે થયું. આને કારણે તેની અન્ય વાતને ગંભીરતાથી લેનારા ઓછા. એ ઘણી વાર કરે પણ એવું કે ક્યારેક કોઈ એક મુદ્દે કશી ગંભીર વાત ચાલી રહી હોય તો એને આસાનીથી એ બીજા પાટે ચડાવી દે. આને કારણે ઘડીભર અકળામણ થાય. એ જ પૈલેશનું તોફાનીપણું જીવંત રહ્યું હોવાનો પુરાવો. અલબત્ત, બધા એ બાબતે એકમત કે પૈલેશને ગમે એ કામ સોંપો તો એ થયે જ પાર હોય. કામનો પ્રકાર ભલે ને ગમે એવો હોય! પૈલેશના પોતાના સંપર્કો એટલા, એથીય આગળ કામ કરવાની તેની સજ્જતા એટલી કે તેને સામેની વ્યક્તિ અનુસાર સામ,દામ કે દંડ અજમાવતાં આવડે. 

મારા પપ્પાની છેલ્લી બિમારી વખતે તેમને નડિયાદ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરેલા અને તેમને ચોક્કસ પ્રકારના ડાયપરની જરૂર પડતી. આ ડાયપર બૉક્સમાં ખરીદીએ તો એ મોંઘા પડતા. પૈલેશ ખેડાથી આવીને રોજ સાંજે હોસ્પિટલની મુલાકાતે આવતો. તેના ધ્યાનમાં આ બાબત આવી એટલે એ વગર કહ્યે એ પ્રકારનું મટીરીયલ લઈને આવ્યો કે જેના ટુકડા કરીને વાપરી શકાય. પોતાનાઓનું કામ કરવા માટે કદી તે સૂચનાની રાહ ન જુએ. મારી દીકરી શચિના લગ્ન વખતે આયોજનના પહેલવહેલા ચરણનો અમલ પૈલેશની સાથે બેસીને કરેલી ચર્ચાથી જ શરૂ થયેલો. તેને કશું કામ સોંપ્યું એટલે એ થાય જ. એમાં ગમે એવી અડચણ આવે તો પૈલેશ એનો ઊકેલ લાવી દે, અને કામ સોંપનારને એની ગંધ સુદ્ધાં ન આવવા દે. કોઈ પણ પ્રસંગે પૈલેશ હાજર હોય એટલે એની નજરબહાર કશું જ ન હોય, અને એ પ્રસંગ દરમિયાન કશું કાબૂ બહારનું બને તો કોઈને કહ્યા વિના પૈલેશ પરિસ્થિતિને પોતાના હાથમાં લઈ લે અને તેનો યોગ્ય નિકાલ લાવી દે. ઘણાખરા કિસ્સામાં યજમાનને એની જાણ પણ ન થાય, અથવા તો પ્રસંગ પૂરો થયા પછી થાય. 

પોતાની આવી પ્રકૃતિને કારણે સામાજિક સેવાનાં વિવિધ કાર્યો સાથે સંકળાયેલો હોવાને લઈને તેના સંપર્કો એટલા વિકસ્યા કે એક તબક્કે રાજકારણમાં પ્રવેશવાનું તેણે લગભગ નક્કી કરી લીધેલું. પણ એક હિતેચ્છુએ તેને આ ક્ષેત્રની વરવી વાસ્તવિકતા સાફ શબ્દોમાં જણાવી. રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો ન હોવાને કારણે પૈલેશમાં સંવેદનશીલતા પૂરેપૂરી હતી. તેણે રાજકારણમાં પ્રવેશવાનું માંડી વાળ્યું, નહીંતર તે એક સફળ રાજકારણી હોત એની અમને ખાત્રી છે. અલબત્ત, પોતાનામાં રહેલી સેવાભાવના અને સહાયરૂપ થવાની વૃત્તિને તેણે બરકરાર રાખી. એ જ રીતે તેણે ધાર્યું હોત તો કોઈક સંપ્રદાયમાં જોડાઈ ગયો હોત, કેમ કે, તેના અંગત કહી શકાય એવા મિત્રો વિવિધ સંપ્રદાયમાં સારી એવી વગ ધરાવે છે. પણ પૈલેશે પોતાની સમજણ સ્પષ્ટ અને સ્વસ્થ રાખી. સંપ્રદાયના બાહ્યાચારમાં તેને રસ ન હતો. દોસ્તીદાવે યા અન્ય કોઈ એવા સંબંધે કોઈ સંપ્રદાય સાથે સંકળાવું જ પડે એમ હોય તો એ સમાજસેવાના કોઈ કાર્ય માટે થઈને, એટલા પૂરતો જ સંકળાયો અને હજી સંકળાય છે. 

પૈલેશની પત્ની ફાલ્ગુની પણ એવી જ પ્રેમાળ. તેનાં સંતાનો આકાશ અને કવન અમારી નજર સામે જ ઉછર્યાં છે એમ કહી શકાય. આકાશે પણ પિતાનું ક્ષેત્ર પસંદ કરીને એમાં આગવી રીતે કામ શરૂ કર્યું છે અને એમાં તે ઘણો સફળ છે. આકાશ અને કવન પણ ખૂબ જ સ્નેહાળ. અમારાં સૌ મિત્રોનાં સંતાનોની આપમેળે, અનાયાસે વિસ્તરેલી મૈત્રી અને આત્મીયતા આંખ ઠારે એવી છે. આકાશ અને કવન એમાં એટલા જ સક્રિય. એ બન્ને અલબત્ત, પૈલેશની સરખામણીએ ઘણા ડાહ્યા છે, અને ખાસ કરીને કવન ઘણી વાર તેના પપ્પાના પરાક્રમ વિશે જાણવાની જિજ્ઞાસા અમારા થકી સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરતો રહે છે.

પરિવારજનો સાથે (ડાબેથી): કવન, પૈલેશ, ફાલ્ગુની અને આકાશ 

દોસ્તીનાં સમીકરણોમાં કશા નિયમ લાગુ નથી પડતા એનું ઉદાહરણ એટલે પૈલેશ સાથેની અમારા સૌની દોસ્તી. એ ખેડાનો વતની, અમારી સાથે તે ભણ્યો નથી, અને તેનો અમને પરિચય પણ વિપુલ થકી થયો. છતાં એ દોસ્તી પર સાડા ત્રણ દાયકાનો માંજો ચડતો રહ્યો છે, અને અમે જાણે કે બાળગોઠિયા હોઈએ એમ જ લાગે છે. તેની ખાસિયત એ છે કે તેની સાથે સંપર્ક ધરાવતા સહુ કોઈને એ એટલો જ આત્મીય જણાય છે. જેમ કે, હું તો પૈલેશ સાથે ફોનથી સીધી વાત કરું એ સ્વાભાવિક છે, પણ કામિની કે ઈશાન યા શચિ સીધો જ તેને ફોન કરી શકે અને તેમને એકસરખો જ પ્રતિભાવ મળે. આવું જ બીજા મિત્રોને પણ એની બાબતે! મને ઘણી વાર થાય કે તેના મહિમાનું અમારી મંડળીમાં પૂરતું સ્થાપન થયું નથી. પૈલેશને એની જરાય અપેક્ષા નથી, કે નથી એણે કદી એવી ખેવના રાખી. મૈત્રીની મઝા જ એ હોય છે!

એક સમયે વડના વાંદરા પાડતા પૈલેશની તોફાની વૃત્તિ એવી જ રહી છે, પણ હવે એમાં વયસહજ સમજણ અને અનુભવ ભળતાં એ ધારે તો પોતે પાડેલાં વડના વાંદરાને પાછા વડ પર ગોઠવી દે એ માર્ગે વળી છે. એણે ધારવાની વાર છે, બાકી એ આ કરી શકે એ બાબતે અમને સૌને ખાત્રી જ છે. તેના જન્મદિવસે તેને સ્વસ્થ જીવનની દિલી શુભેચ્છાઓ. 

Friday, August 19, 2022

જન્માષ્ટમી અને સાહિત્યિક પ્રદાન

 "સર, આજે જન્માષ્ટમી છે. એ નિમિત્તે મારે આપને એક સવાલ પૂછવો છે. મે આઈ?"

"બ્રો, ધીસ ઈઝ ઑગષ્ટ. ઈઝન્ટ ઈટ?"
"ઓહ નો, સર! યસ, આઈ મીન..આપે લેખનનાં આટઆટલાં સ્વરૂપોમાં ખેડાણ કર્યું છે, તો મને પૂછવાનું મન થાય કે..."
"હા, ભઈ! ખેડાણ જ કર્યું છે. કશું ઉગ્યું ક્યાં છે?"
"એમ નહીં, સર! વ્હૉટ આઈ વોન્ટ ટુ નો ઈઝ કે- આપે આજ સુધી કૃષ્ણ વિશે એકે કાવ્ય લખ્યું નથી, નિબંધ લખ્યો નથી, હાસ્યલેખ સુદ્ધાં લખ્યો નથી...."
"....કૃષ્ણલીલા અને મેનેજમેન્ટના સિદ્ધાંતો વિશે લખ્યું નથી, કૃષ્ણ એઝ અ માર્કેટિંગ પર્સન બાબતે નથી લખ્યું, જરાસંધનું એન્કાઉન્ટર અને શ્રીકૃષ્ણની ભૂમિકા વિષેય કશું લખ્યું નથી.."
"વાઉ સર! એક્ઝેક્ટલી! તો મારે એ જાણવું છે કે આપે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ વિશેના ગુજરાતી સાહિત્યમાં હજી સુધી કેમ કશું પ્રદાન નથી આપ્યું? આઈ જસ્ટ વોન્ટ ટુ નો...ઈન ફેક્ટ, ધ હોલ ગુજરાત વોન્ટ્સ ટુ નો."
"ભઈ જો. આ આપણે ભેગા મળીને જે નથી લખ્યાનું ગણાવ્યું ને, એને જ મારું પ્રદાન ગણ. સમજ્યો?"

Monday, August 15, 2022

બુરા ક્યા હૈ અગર, યે દુ:ખ યે હૈરાની મુઝે દે દો...

ગાયિકા જગજીત કૌરનું 15 ઑગષ્ટ, 2021ની સવારે અવસાન થયું. તેમના અવાજમાં એક કશિશ હતી. સંગીતકાર ખય્યામનાં પત્ની તરીકે એમની એક ઓળખ ખરી, અને ખય્યામના સંગીત નિર્દેશન સિવાય ભાગ્યે જ તેમણે ગાયું.
'તુમ અપના રંજ-ઓ- ગમ, અપની પરેશાની મુઝે દે દો' (શગુન), 'ગોરી સસુરાલ ચલી' (શગુન), 'લડી રે લડી તુઝ સે આંખ જો લડી' (શોલા ઔર શબનમ), 'ફિર વો હી સાવન આયા' (શોલા ઔર શબનમ), 'પહલે તો આંખ મિલાના' (મ.રફી સાથે/શોલા ઔર શબનમ), 'કાહે કો બ્યાહી બિદેસ' (ઉમરાવજાન), 'સુનો ના ભાભી' (સુલક્ષણા પંડિત સાથે/થોડી સી બેવફાઈ), 'દેખ લો આજ હમકો જી ભરકે' (બાઝાર), 'ચલે આઓ સૈયાં' (બાઝાર), 'હરિયાલા બન્ના આયા રે' (રઝિયા સુલતાન) જેવાં ગીતો તેમણે ગાયાં હતાં.
સાવ શરૂઆતના ગાળામાં 'ખામોશ જિંદગી કો એક અફસાના મિલ ગયા' (દિલ-એ-નાદાન/સં.ગુલામ મોહમ્મદ), 'ચન્દા ગાયે રાગની' (દિલ-એ-નાદાન/સં.ગુલામ મોહમ્મદ), 'મેરે ચંદા, મૈં તેરી ચાંદની' (ખોજ/નિસાર બઝમી) જેવાં ગીતો તેમણે અન્ય સંગીતકારોના નિર્દેશનમાં ગાયાં હતાં. જો કે, તેમની ઓળખ સમું ગીત 'તુમ અપના રંજ-ઓ-ગમ, અપની પરેશાની મુઝે દે દો' બની રહ્યું. તેમનો અવાજ કદાચ લોકગીત પ્રકારનાં ગીતો માટે વધુ અનુરૂપ હતો.
1989-90ની અમારી મુંબઈ મુલાકાત દરમિયાન અમે ખય્યામસાહેબને મળવા માટે તેમને ઘેર ફોન કર્યો. એક મહિલાએ ફોન ઉપાડ્યો અને બહુ વિવેકથી જણાવ્યું કે ખય્યામસાહેબની તબિયત સારી નથી, એટલે તેમને મળવું અનુકૂળ નથી. તેમનો આભાર માનીને ફોન મૂકતાં એકદમ જ બત્તી થઈ એટલે મેં પૂછ્યું, 'આપ જગજિત કૌર બોલ રહીં હૈ?' એમણે હસીને હા પાડી. એકાદ વાક્યની આપ-લે થઈ હશે, પણ એમને એ પછી મળવાનું કદી બન્યું નહીં.
93 વર્ષની પાકટ વયે તેમણે વિદાય લીધી. આટલી જૈફ વયે થયેલી વિદાયનું દુ:ખ હોય, પણ શોક ન હોય.
તેમના સ્વરમાં ગવાયેલા, સાહિર દ્વારા લખાયેલા અને ખય્યામ દ્વારા સ્વરબદ્ધ અતિ પ્રિય ગીત 'તુમ અપના રંજ-ઓ-ગમ' સાંભળીને તેમને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા જેવી છે. 


જગજીત કૌર વિશિષ્ટ સ્વર ધરાવતાં ગાયિકા હતાં એ જાણીતી વાત છે. પણ ખય્યામ અને જગજિત કૌરે સાથે કોઈ ફિલ્મમાં ગાયું હોય એમ બન્યું છે ખરું?

ફિલ્મકાર મુઝફ્ફર અલીની ખાસ જાણીતી ન બનેલી ફિલ્મ 'અંજુમન' (1986)નું સંગીત એટલું જાણીતું ન બન્યું, નહીંતર તેમાં પણ ખય્યામ અને શહરયારની જુગલબંદી હતી. આ ફિલ્મનાં કુલ પાંચ ગીતોમાંથી ચાર (ત્રણ એકલ + એક યુગલ) માં અભિનેત્રી શબાના આઝમીનો સ્વર હતો.

આ જ ફિલ્મમાં ફૈઝ અહમદ ફૈઝની એક ગઝલ 'કબ યાદ મેં તેરા સાથ નહીં' ખુદ ખય્યામ અને જગજીત કૌરના સ્વરમાં છે, જેની લીન્ક નીચે આપેલી છે.


(લીન્‍ક સૌજન્ય: યૂ ટ્યૂબ)

Friday, August 12, 2022

'દાદા'ની વિદાયટાણે.....

 અમુક નામો કે અટક સાથે આપણું ગજબ અનુસંધાન હોય છે. ઈન્દીરા ગાંધીયુગમાં તત્કાલીન કૉંગ્રેસપ્રમુખ દેવકાન્ત (ડી.કે.) બરુઆએ 'ઈન્દીરા ઈઝ ઈન્ડીયા, ઈન્ડીયા ઈઝ ઈન્દીરા'નું સૂત્ર આપેલું. આ કારણે બરુઆ અને આસામ બન્નેનો સંબંધ મનમાં છપાઈ ગયેલો. 1984 માં આઈ.પી.સી.એલ.માં હું તાલિમાર્થી તરીકે જોડાયો અને એલ.એ.બી.પ્લાન્ટમાં મને મૂકવામાં આવ્યો. અમારે મળવાનું હતું બી.કે.બરુઆને. આ નામ સાંભળતાં જ મનમાં થયું - બી.કે.બરુઆ પેલા ડી.કે.બરુઆના ભાઈ તો નહીં હોય ને?

પણ ના, એમ નહોતું. આ બી.કે.બરુઆનું આખું નામ હતું બિજોયકુમાર બરુઆ. તેમને જોઈએ એટલે ચરિત્ર અભિનેતા રહેમાનની યાદ આવી જાય. કડપ વિનાનો ચહેરો. એક તો ઉચ્ચાર આસામી, જે આપણને બંગાળી જેવા પહોળા લાગે, અને મોંમાં રહેતી તમાકુને કારણે તેઓ તોતડું બોલતા જણાય. આ કારણે પ્લાન્ટના સહુ કોઈ તેમની મીમીક્રી આસાનીથી કરી લે. તેઓ પ્રોડક્શન મેનેજર હતા. પ્લાન્ટમાં પ્રોસેસ વિભાગમાં જેની નિમણૂક થાય તેણે સૌથી પહેલું રિપોર્ટિંગ બરુઆસાહેબને કરવું પડતું. બરુઆસાહેબ ટેકનીકલ માણસ, પણ તેમને વધુ રસ માણસમાં, તેની કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિમાં, તેના સામાજિક રીતરિવાજોમાં પડતો. આવનારનું નામ વાંચીને તેઓ તેની જ્ઞાતિ-પેટાજ્ઞાતિનું અનુમાન કરતા. આવનારને તેના પરિવાર વિશે પૂછતા. અને માત્ર પૂછવા ખાતર નહીં, તેઓ ખરેખરો રસ દાખવીને પૂછતા તેમ જ યાદ રાખતા. કેમ કે, પછી જ્યારે પણ મળવાનું થાય ત્યારે તેઓ કુટુંબની વ્યક્તિઓની પૃચ્છા કરતા. આવું કરતી વખતે તેઓ કુટુંબના કોઈ વડીલ જેવા લાગતા. એવો જ અન્ય શોખ વિવિધ ભાષાઓ શીખવાનો કે જાણવાનો.
કેટલાક વૃદ્ધો પોતાને 'ચિરયુવાન' દેખાડવા હવાતિયાં મારતા હોય છે. પણ બરુઆસાહેબ પોતાની જાતને ધરાર 'બુઢા' તરીકે ઓળખાવતા. બલ્કે તેઓ પ્લાન્ટની માનવકેન્દ્રી સમસ્યાઓના ઊકેલ માટે આ શબ્દનો ઊપયોગ શસ્ત્રની જેમ કરતા. 'અરે યાર, બુઢે કા કુછ તો ખયાલ કરો! મેરા નૌકરી ચલા જાયેગા તો મૈં કહાં જાઉંગા?' આમ કહીને તેઓ ઊભા રહે એટલે કશી રજૂઆત કરવા માટે માંડ એકત્રિત થયેલા ટોળાનો જુસ્સો શમી જાય. રજા યા કોઈ ફોર્મ પર તેમની સહી કરાવવા જઈએ તો સહી કરી દીધા પછી તેમનો કાયમી સવાલ રહેતો, 'મેરી પગાર તો નહીં કટેગી ન?' તેમના આવા અભિગમને કારણે તે બૉસ જેવા ઓછા અને સ્નેહાળ વડીલ જેવા વધુ લાગતા.(મુંબઈમાં માહીમના જોશી બુઢાકાકા હલવાવાળા પણ ગૌરવભેર 'બુઢા' શબ્દ લગાવે છે.)
રાહુલ ગાંધી વડાપ્રધાન મોદીને ભેટયા અને પછી બીજાની સામે આંખ મારી એમાં તો એ ઘટના બીજા દિવસે હેડલાઈન બની ગઈ. બરુઆસાહેબ તો આ રમતના ચેમ્પિયન હતા. તેઓ કોઈકને સરેઆમ ધમકાવે, ગુસ્સામાં બરાડે અને જુએ કે સામેવાળા પર એની બરાબર અસર થઈ છે, એટલે તેની બાજુમાં ઊભેલી કોઈ વ્યક્તિની સામે આંખ મારી દે. એનો અર્થ એવો કે કામ કરો છો તો ધ્યાન રાખો કે ભૂલ ન થાય. ભૂલ થાય તો મારે ખખડાવવા તો પડે ને? કેમ કે, મને પણ કોઈક મારી ઊપર પૂછનાર છે. એને જવાબ આપવા માટેય મારે તમને ખખડાવવા પડે.
તેમને માણસોથી ઘેરાયેલા રહેવું બહુ ગમતું. તે પોતે તો હોદ્દાની રુએ અલાયદી કેબિનમાં બેસતા. પણ કેબિનમાંથી નીચે આવીને કન્ટ્રોલ રૂમમાં બેસે એટલે પ્લાન્ટ કે પેનલ એને ઠેકાણે રહે અને દરબાર ભરાય. અલકમલકની વાતો નીકળે, ક્યારેક તેઓ પોતે કોઈકની મીમીક્રી કરે, મોર ને કોયલના અવાજ કાઢે. તેમને સહુ 'દાદા'ના સંબોધનથી જ સંબોધતા. આ સંબોધન બંગાળી હશે, પણ પ્લાન્ટમાં તો સૌ તેનો ગુજરાતી અર્થ જ લેતા. કોઈ પણ ખલાસી (સૌથી નીચી પાયરીનો કર્મચારી) હોય, 'દાદા' સાથે તે એટલી જ આત્મીયતાથી વાત કરી શકે. ખલાસીઓ તેમને 'દાદા' ઊપરાંત 'બરુઆસાહેબ' કે 'બડવાસાહેબ' પણ કહેતા. હસમુખ નામનો એક ખલાસી તેમનું નામ એ રીતે ઉચ્ચારતો કે 'બરવાસાહેબ' બોલે છે કે 'ભરવાડસાહેબ' એ જ ન સમજાય. એ વખતે કે.(ખીમજી) કે.ભરવાડ નામનો એક ખલાસી પણ હતો એટલે ગૂંચવણ બહુ થતી.
તેમના અવાજની નકલ કરવી એટલી સહેલી હતી કે ઘણા લોકો ફોન પર તેમના અવાજમાં વાત કરતા અને સામેવાળાને ગૂંચવતા. પછી જો કે, રહસ્ય ખૂલી જતું.
તેમની સાથે સંકળાયેલો એક પ્રસંગ તેમના માટે નહીં, અમારા માટે બહુ રમૂજી બની રહેલો. થયેલું એવું કે તેમના સંતાનનું લગ્ન હતું અને તેમણે સૌને આમંત્રણ આપેલું. આ પ્રસંગે બરુઆસાહેબે ધોતિયું પહેરેલું. હું હાજર નહોતો, પણ કલ્પી શકું છું કે તેમણે આવનારની સામું આંખ મારીને કહ્યું હશે, 'કૈસા, બરાબર લગતા હૈ ન? અબ બુઢા તો ધોતી હી પહનેગા ન?' અમારા કેટલાક સહકાર્યકરો બરુઆસાહેબને ત્યાં ગયા. બરુઆસાહેબે સૌને આવકાર્યા. એ વખતે એક ઓપરેટર જિતેન્દ્ર મોઢને શો ઊમળકો આવી ગયો કે એ બરુઆસાહેબને પગે લાગવા ગયો. બસ, આ વાત પછી એવી ચગી કે દિવસો સુધી એમાંથી જાતજાતના અર્થઘટન નીકળતાં રહ્યાં. એમાંનું સૌથી જાણીતું અર્થઘટન એ કે- મોઢ જેવો પગે પડવા નીચે નમ્યો કે બરુઆસાહેબ ચમક્યા. એમને થયું કે આ કેમ મારું ધોતિયું ખેંચવા આવે છે? બસ, આ અર્થઘટન પર આધારિત કાલ્પનિક સંવાદો અને એ પણ બરુઆસાહેબના અવાજમાં બોલાતા, તેમાં મારા જેવા ભૂતિયાલેખકો પોતાની સર્જકતા દાખવતાં ઈમ્પ્રોવાઈઝેશન કરાવતા. અને એ ઈમ્પ્રોવાઈઝેશન બદલ યશની સહેજ પણ ઈચ્છા નહીં. ઘણાને તે પોતાના નામે ચડાવવાનું મન થઈ જતું, અને એમ થતું ત્યારે એમ થવા બદલ ફરિયાદ નહીં, પોતાની કૃતિ લોકસાહિત્યનો દરજ્જો પામ્યાનો આનંદ થતો. (આ બાબત અને લક્ષણ લેખનને વ્યવસાયલેખે અપનાવ્યા પછી મને ઘણી કામ લાગી છે.) જો કે, આમ કરવાનું કારણ એ હતું કે એવા સંવાદો થકી થનારા સંભવિત સ્ફોટથી આગોતરી સલામતિની જોગવાઈ કરવી. (હવે તો જિતેન્‍દ્ર મોઢ પણ આ દુનિયામાં નથી)
મારા બાવીસ વર્ષના કાર્યકાળ દરમિયાન અમુક અરસાને બાદ કરતાં મોટે ભાગે અમે એક જ પ્લાન્ટમાં રહ્યા. તેમના માટે મને માન હતું, પણ તેમના દરબારમાં બેસવાનું કદી ફાવતું નહીં. આ કારણે હંમેશાં એક સલામત અંતર અમારી વચ્ચે રહેલું. 2007 માં મેં સ્વૈચ્છિક નિવૃત્તિ લીધી ત્યારે નોકરીના છેલ્લા દિવસે તેમને મળવાનું બન્યું નહીં.
એ પછી તો તેઓ પણ નિવૃત્ત થયા હશે. તેઓ વડોદરામાં જ સ્થાયી થયેલા એમ જાણેલું, પણ કદી તેમને મળવાનો યોગ બનેલો નહીં. અખબારમાં જાણ્યું કે 12 ઑગસ્ટ, 2018 ના રોજ તેઓ અવસાન પામ્યા છે. સાથે તેમની તસવીર પણ મૂકાઈ છે. એમાં તેઓ એવા જ ચિરવૃદ્ધ જણાતા હતા, જેવા તેમને પ્લાન્ટમાં જોયેલા.
આજે વિચારતાં એમ લાગે છે કે ઉદ્યોગોમાં માનવીય સંબંધોમાં જે હદે યાંત્રિકતા આવી ગઈ છે, એ જોતાં બરુઆસાહેબ જેવો કોઈ ઊપરી હોય તો કેવો ફેર પડે! એ તમારા કુટુંબ વિશે પૂછે, તમારા પગાર પર બીજા કોણ કોણ નભે છે એ પૂછે, પ્રેમથી ઊંચા અવાજે ધમકાવીને રજા ન પાડવા કહે અને પછી આંખ મારીને ઊમેરે, 'તુમ છુટ્ટી રખેગા તો મેરા નૌકરી ખતરે મેં હૈ. અબ યે બુઢા ઈસ ઉમ્ર મેં કહાં જાયેગા? તુમ્હારા નહીં, મેરા તો ખયાલ કરો!

Tuesday, August 2, 2022

નિવેદન નાગપંચમીનું

 આથી નાગપંચમીના રોજ જાહેર જનતાને જણાવવામાં આવે છે કે-

1.અમો દૂધ પીતા નથી, કે ઝેર પણ પીતા નથી. આથી અમારા નામે કોઈએ ચરી પાળવી નહીં. એટલે કે ચરી ખાવું નહીં.
2. અમારે દાંત છે, પણ કુલેર અમને ભાવતી નથી.
3. અમને બીનમ્યુઝીક કે કોઈ પણ પ્રકારનું સંગીત સંભળાતું નથી, તેથી જેણે નાચવું હોય એ ભલે નાચે, પણ એ ડાન્‍સને 'નાગિન ડાન્સ' ન કહેવો. એમ કરવામાં આવશે તો અમને ફૂંફાડા મારીને વિરોધ વ્યક્ત કરતાં કોઈ રોકી શકશે નહીં.
4. ચોમાસું આવે એ પહેલાં છત્રી ખરીદી લેવી. અમારા સમાજના ભાઈબહેનોને છત્રી તરીકે બોલાવવા નહીં. એકાદ વાર અમારા એક વડીલે 'ભગવાનતા'ના ધોરણે સેવા આપી, એટલે કંઈ અમારે આવવું એવું લખી આપ્યું નથી.
લિ. પ્રમુખશ્રી,
ઑલ ઈન્ડિયા તક્ષક સમાજ

Wednesday, July 27, 2022

હંમેશાં કે લિએ વિસ.........રામ !

 (મલેકસાહેબની વિદાયને આજે સાત વરસ પૂરાં થયાં. તેમના અવસાન ટાણે લખેલો આ લેખ શ્રી વિપુલ કલ્યાણીએ 'ઓપિનીયન'માં પ્રકાશિત કરેલો. આ બ્લૉગ પર લેખ પહેલી વાર મૂકાઈ રહ્યો છે.) 


(૪/૭/૧૯૪૦ થી ૨૭/૭/૨૦૧૫)

‘સેક્યુલર’ શબ્દનો અર્થ તો ઠીક, એ સાંભળ્યો સુદ્ધાં ન હતો એ અરસામાં, અમારા મહેમદાવાદમાં ‘કોમી એખલાસ’, ‘ભાઈચારો’, ‘સહઅસ્તિત્વ’ જેવા શબ્દોનું પણ ચલણ ન હતું. આવા શબ્દોથી અજાણ હોવા છતાં બધા સહજપણે, કશી સભાનતા વગર આ શબ્દો જીવતા હતા. ગામના કેટલા ય હિંદુ-મુસ્લિમ પરિવારોને પારિવારિક સંબંધો હતા. આજે એ સાવ બંધ નથી થયું, પણ ધીમે ધીમે તેનું પ્રમાણ ઘટી રહ્યું છે, એ હકીકત છે.

‘સદરૂચાચા’ તરીકે ઓળખાતા સદરૂદ્દીન મલેક ગામના આદરણીય વડીલ હતા. મધ્યમ કદ, પહોળો લેંઘો, ઉપર ખમીસ અને કોટ, માથે કાળી ટોપી અને હાથમાં છત્રી. આ તેમનો કાયમી પોશાક. મારાં મમ્મી (સ્મિતા કોઠારી) મ્યુિનસિપાલિટીમાં ચૂંટાયાં અને સભ્ય બન્યાં એ અરસામાં સદરૂચાચા પણ ચૂંટાયેલા. તેથી મમ્મી દ્વારા જ મને તેમનો દૂરથી પરિચય થયેલો.

આ સદરૂચાચાના દીકરાનું નામ હાફીઝુદ્દીન મલેક એટલે કે ‘એચ.એસ. મલેક’ હતું, પણ તે ‘મલેકસાહેબ’ના નામે જ ઓળખાતા. સી.પી.એડ. થયા પછી વ્યાયામશિક્ષક તરીકે તે નજીકના કનીજ ગામની શાળામાં જોડાયેલા. પાંચેક વરસ ત્યાં કામ કર્યા પછી મહેમદાવાદની જ શેઠ જે.એચ. સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં તે વ્યાયામશિક્ષક બન્યા. પડછંદ અને સુદૃઢ શરીર ધરાવતા મલેકસાહેબ બધી રીતે વ્યાયામશિક્ષક થવાની લાયકાત ધરાવતા હતા. તે પોતે કસરતના શોખીન હતા, અનેક રમતો તે રમી જાણતા, રેફરી તરીકે ઘણી શાળાકીય સ્પર્ધાઓમાં જતા. ઉનાળાના વેકેશનમાં ‘ગ્રીષ્મ વ્યાયામ વર્ગ’નું સંચાલન પણ કરતા. ગામમાં જ તે ઉછરેલા હોવાથી મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના વાલીઓથી તે પરિચીત હોય એ સ્વાભાવિક છે. તેથી હકપૂર્વક તે વિદ્યાર્થીને વઢતા પણ ખરા.

અમે પાંચમા ધોરણમાં સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં દાખલ થયા ત્યારે મલેકસાહેબને દૂરથી જોવાનું બનતું. મોટે ભાગે છવ્વીસમી જાન્યુઆરી કે પંદરમી ઑગસ્ટના દિવસે સફેદ શર્ટ, સફેદ પેન્ટ અને સફેદ ગાંધીટોપી પહેરીને તે ધ્વજવંદન કરાવતા ત્યારે બહુ પ્રભાવશાળી જણાતા. તેમનો પડછંદ બાંધો, વ્યાયામશિક્ષક તરીકે કાયમ તેમની પાસે રહેતી સિસોટી અને આદેશાત્મક અવાજને કારણે તેમની કડકાઈની મનમાં એક ધાક રહેતી.

જો કે, તેમનો નજીકથી પરિચય થયો અમે માધ્યમિકમાં એટલે કે આઠમા ધોરણમાં આવ્યા ત્યારે (લગભગ ૧૯૭૭માં). એ વરસે કોઈ કારણસર તેમને હિન્દી વિષય સોંપવામાં આવેલો. તે અમને હિન્દી ભણાવવા આવતા. રમતના મેદાનમાં કલાકો સુધી થાક્યા વિના ઊભા રહી શકનાર મલેકસાહેબને ભણાવવા માટે પોણો કલાક પૂરતું ખુરશી પર બેસવું કદાચ ફાવતું નહીં હોય, કે પછી ચોક્કસ માપવાળી લાકડાની ખુરશીમાં તેમનું પડછંદ શરીર સમાઈ શકતું નહીં હોય, પણ તે ખુરશીમાં તદ્દન બેતકલ્લુફીથી બેસતા. મોટે ભાગે એક પગનું ચપ્પલ કાઢેલું હોય અને એ પગ સહેજ લંબાવેલો હોય.

તેમનો દેખાવ આમ કરડો, પણ તે હસે ત્યારે તેમના ઉપલા દાંત દેખાતા અને ગાલમાં ખંજન પણ પડતાં. આ કારણે તે હસે ત્યારે તેમની બીક જરા ય ન લાગતી અને કરડાપણું બતાવવા છતાં તેમનાથી સાચેસાચ હસી પડાતું. અમને તેમની આ પ્રકૃતિનો પરિચય થઈ ગયો એ પછી તેમના આ સ્વભાવનો લાભ લઈને અમે તેમના પીરિયડમાં ઠીક ઠીક મસ્તી પણ કરી લેતા. એ અમને કશું નહીં કહે, એમ માનીને. એક વાર હિન્દીના એક પાઠમાં ‘વન-ઉપવન’ શબ્દ આવ્યો. તેમણે એ શબ્દ સમજાવવાના આશયથી કહ્યું, ‘વન કા મતલબ ક્યા હોતા હૈ?’ તો હું અને પ્રદીપ પંડ્યા કોઈ કશું બોલે એ પહેલાં ઉતાવળે અને મોટા અવાજે બોલી પડ્યા, ‘એક!’ મલેકસાહેબ આ સાંભળીને તરત જ હસી પડ્યા. કદાચ અંદરથી ગુસ્સે થયા હશે, પણ સામાન્ય રીતે શાંત ગણાતા અમારા જેવા છોકરાઓની મસ્તી તેમણે ઉદારતાપૂર્વક ચલાવી લીધી. પ્રદીપ પંડ્યાના મામા ‘બાબુમામા’ મલેકસાહેબના પરમ મિત્ર હોવાથી પ્રદીપ અને તેનાં ભાઈબહેનો તેમને પણ ‘મામા’ જ કહેતા હતા.

દર શનિવારે સવારે ત્રીજો અને ચોથો પીરિયડ ‘એમ.ડી.’(માસ ડ્રીલ)નો રહેતો. મેદાન પર તમામ વર્ગોના વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓએ આવવું ફરજિયાત હતું. પંદર-વીસ વર્ગનાં વિદ્યાર્થી-વિદ્યાર્થિનીઓ મેદાન પર કવાયત કરવા માટે હારબંધ ગોઠવાઈ જાય અને મલેકસાહેબ ખભે લટકાવેલા સ્પીકરનું માઈક હાથમાં લઈને ફરતા અને ‘એકસાથ સા...વધાન!’, ‘વિસ .... રામ’ (વિશ્રામ) જેવી સૂચનાઓ આપતા.

આ માઈક ન હોય ત્યારે તેમના હાથમાં સોટી રહેતી. પણ તેનો ઉપયોગ તે મારવા માટે ભાગ્યે જ કરતા. વ્યાયામશિક્ષકના અભિન્ન અંગ જેવી વાયરવાળી સિસોટી તેમના ગળે લટકાવેલી જ રહેતી. શબ્દોની સાથે સાથે તે સિસોટીથી પણ સૂચના આપતા જતા. માસ ડ્રીલમાં બે પ્રકારના દાવ રહેતા. ઊભા દાવ અને બેઠકના દાવ. બેઠકનો ચોથો દાવ બહુ વિશિષ્ટ હતો. પલાંઠી વાળીને સૌ બેઠા હોય, બન્ને હથેળી માથે અડાડીને પછી માથું ઘૂંટણ સુધી લઈ જવાનું આવતું. એ વખતે તમામ લોકો જોશથી ‘ઉં ... ઉં ... ઉં’ અવાજ કાઢતા. મલેકસાહેબ આ સાંભળીને બહુ ગુસ્સે થતા, પણ બધા અવાજ કાઢે એટલે રોકે કોને? આથી તેઓ પાનો ચડાવતા, “હજી મોટેથી કાઢો. હજી મોટેથી. બધાં શિયાળવાં ભેગાં થયાં છો, સાલાઓ. કોઈ સિંહ નથી.’ આમ ને આમ, એ દાવ પણ પૂરો થતો. ઘણી વાર એમ.ડી.ના પીરિયડમાં તે સૌ વિદ્યાર્થીઓ પાસે મેદાનમાં ઊગી નીકળેલાં ગોખરું પણ વીણાવતાં, જેથી તે કોઈના પગમાં વાગે નહીં.

સોનાવાલા હાઈસ્કૂલનો વિદ્યાર્થી રહી ચૂક્યો હોય તેને ‘રાઉન્ડ મારવા’નો અર્થ સમજાવવો ન પડે. અમારી શાળાના ખાસ્સા મોટા મેદાન ફરતે દોડીને ચક્કર મારવાની ક્રિયા ‘રાઉન્ડ મારવા’ તરીકે ઓળખાતી. મોટે ભાગે કોઈ ને કોઈ સજારૂપે આ લાભ ઘણાને મળતો. અને આ સજાનો અમલ કરાવવાનું કામ મલેકસાહેબનું રહેતું.

એક વખત એમ.ડી.ના પીરિયડમાં કોઈક કારણસર મલેકસાહેબ અકળાયા. તેમણે બધા વિદ્યાર્થીઓને ત્રણ-ચાર રાઉન્ડ મારવાનો આદેશ આપ્યો. આટલા બધા વિદ્યાર્થીઓ રાઉન્ડમાં દોડે ત્યારે એમાં સજા કરતાં મજા વધુ હોય. એ મુજબ સૌ દોડતાં દોડતાં વાતો કરતા હતા. મલેકસાહેબ બધાની પાછળ સોટી લઈને દોડતા હતા અને સૌને દોડાવતા હતા. તેમણે પોતે પણ વિદ્યાર્થીઓ જેટલા જ રાઉન્ડ માર્યા હશે.

તેમનો અવાજ વ્યાયામશિક્ષકને છાજે એવો હતો. એમાં આરોહઅવરોહ નહીં, પણ આદેશાત્મકતા વધુ હોય. ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી પાઉલભાઈ સાહેબના નિવૃત્તિ સમારંભમાં સંચાલન મલેકસાહેબે કર્યું હતું. હું વડોદરા હોવાથી આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહી શક્યો ન હતો, પણ ઉર્વીશે તેમાં હાજરી આપી હતી, અને તેણે બોલવાનું પણ હતું. એ વખતે પી.ટી.ના પીરિયડમાં સૂચના આપતા હોય એવી શૈલીથી મલેકસાહેબે કરેલા સંચાલનના નમૂના ઉર્વીશે મને કહી સંભળાવ્યા હતા, જે હું આસાનીથી કલ્પી શકતો હતો. (‘હવે ..... શ્રી ઉર્વીશભાઈ કોઠારી બોલસે. એમને વિનંતી કે એ મંચ પર આવી જાય.’)

મલેકસાહેબ હોમગાર્ડમાં પણ સેવા આપતા. હોમગાર્ડના ખાખી ગણવેશમાં તે બહુ પ્રભાવશાળી લાગતા. મહેમદાવાદમાં બહુ ઓછા જોવા મળ્યા છે એવા તોફાનોમાં એક વાર પથ્થરમારો થયેલો. કદાચ અનામત આંદોલન વખતે હતો. એ વખતે ગામના હોમગાર્ડ્સ ફરજ બજાવવા નીકળી પડેલા. એમાંના મોટા ભાગના તો ગામના જ હોય એટલે જાણીતા ચહેરા હતા. મલેકસાહેબ પણ ખાખી ગણવેશમાં અમારા ફળિયામાં આવ્યા હતા અને મારા ઘર સામે ઊભા રહી બીજા જવાનો સાથે વાતો કરતા હતા. અમે બહાર છજામાં ઊભેલા. મારી અને તેમની નજર એક થઈ. એટલે મેં હસવાનો પ્રયત્ન કર્યો. હું ઊભો હતો એ તરફ ઈશારો કરીને તેમણે એક હોમગાર્ડને છાજે એમ ગમ્મતમાં, પણ જરાય હસ્યા વિના કહ્યું, ‘બધા પથરા અહીં ઉપરથી આવતા લાગે છે.’

આ સાંભળીને ગમ્મત બહુ પડી, પણ એનો જવાબ શો આપવાનો હોય? રાત્રે મારા પપ્પા (અનિલ કોઠારી) ઘેર આવ્યા અને તેમને મેં આ ‘કમેન્ટ‘ (આ શબ્દ પણ ત્યારે હજી આવડતો ન હતો) કહી સંભળાવી. આ સાંભળીને પપ્પાને ય ગમ્મત પડી. તે બહુ હસ્યા. પપ્પા હંમેશાં તેમનો ઉલ્લેખ ‘સદરૂચાચાનો છોકરો’ તરીકે જ કરતા. ઘણા સમય સુધી પપ્પા મને યાદ કરાવીને પૂછતા, ‘તે દિવસે સદરૂચાચાના છોકરાએ શું કહેલું?’

**** **** ****

સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં એકધારી ત્રીસ વર્ષની નોકરી પછી તે નિવૃત્ત થયા. તે ગામમાં જ રહેતા હોવા છતાં તેમને મળવાનો મોકો બહુ ઓછો મળ્યો. મિત્ર અજય પરીખે જણાવ્યું કે મલેકસાહેબ હજ પઢવા જવાના હતા ત્યારે એ તેમને મળવા ગયેલો. ‘હાજી’ થયા પછી તેમણે દાઢી રાખવાનું ચાલુ કર્યું હતું, એમ મેં સાંભળેલું, પણ તેમને એ રૂપે જોવાનું બન્યું ન હતું. પણ તેમની તસવીર જોતાં તેમની આંખોમાં કંઈ અજબ કરુણા છલકતી જણાઈ. ‘હાજીપણું’ તેમણે બરાબર આત્મસાત્ કર્યું હતું.

સદરૂચાચાનો આ છોકરો, ઉર્ફે એચ.એસ. મલેક એટલે કે મલેકસાહેબ ચીર નિદ્રામાં પોઢી ગયાના સમાચાર અજય પરીખે ફોન દ્વારા આપ્યા એ સાથે જ મારા શાળાજીવનનો આ આખો હિસ્સો સ્મૃિતનાં તમામ આવરણોને ભેદીને બહાર નીકળી આવ્યો. અજય સાથે ફોનમાં આ સંભારણાં યાદ કર્યાં, પણ એટલાથી સંતોષ ન થયો. આ અનોખા ગુરુનું નિ:સ્વાર્થભાવે જે કંઈ પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ પ્રદાન અમારા ઘડતરમાં રહેલું છે, એનું મૂલ્ય કેમનું આંકવું? આવા અનેક ગુરુઓનું ઋણ ચૂકવવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કરવાને બદલે એ ઋણને ગૌરવપૂર્વક માથે રાખીને જીવવાનો જ આનંદ છે.

મલેકસાહેબને આદેશ આપવાનું અમે વિદ્યાર્થીઓ કદી સપનામાં ય ન વિચારી શકીએ, પણ મલેકસાહેબની ચીરવિદાયના સમાચાર જાણીને અમને એમની ચીરપરિચીત સિસોટીનો સૂર સંભળાય છે. ત્યાર પછી મલેકસાહેબ બોલતા સંભળાય છે: ‘હંમેશાં કે લિએ વિસ ...... રામ!’

સદાય માટે ‘વિશ્રામ’ ફરમાવનારા પોતાના આ નેક બંદાની રૂહને અલ્લાહ જન્નત બક્ષે એવી અમારી, તેમના વિદ્યાર્થીઓની દુઆ.