MAD પુરાણ (11): પગ

પગ યાનિ કી ચરણકમળ. પગનો આગવો મહિમા આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. એમાંય 'આપ કે પાંવ દેખે, બહુત હસીન હૈ..' જેવો સંંવાદ અને 'પાંવ છૂ લેને દો ફૂલોં કો ઈનાયત હોગી..' જેવી શાયરી તેમાં અનોખું રોમેન્ટિસીઝમ ઉમેરે છે. પણ 'મેડ' હંમેશાં બીજે જ નિશાન તાકે છે. રોમેન્ટિસીઝમને રીતસર ભડાકે દઈને તે એવું રીએલીઝમ દેખાડે છે કે એ જોયા પછી લાગે કે ખરી મઝા આની જ છે.

ઈતિહાસમાં અનેક હસ્તિઓ થઈ ગઈ. તેમની લાક્ષણિકતાઓ અને પ્રસંગો લોકોના દિલોદિમાગમાં એ રીતે અંકાઈ ગયેલાં હોય છે કે ભવિષ્યમાં કશી સાચી માહિતી મળે તો પણ મન એ માનવાનો ઈન્કાર કરી દે. જગતના એકે એક વિષયને 'સળી' કરનાર 'મેડ' માટે ઈતિહાસ અતિ પ્રિય વિષય બની રહે સ્વાભાવિક જ છે.

ઈતિહાસનાં ચોપડે કેટલાંય feats (પરાક્રમો) નોંધાયેલા છે, પણ 'મેડ' અહીં વાત કરે છે 'feets' (પગ)ની. feet પોતે બહુવચન છે, અને તેને sની જરૂર નથી, એ ભૂલી જવાનું છે. પણ કેટલાંક ઐતિહાસિક પરાક્રમોમાં 'પગ'ની શી સ્થિતિ હતી કે ભૂમિકા હતી એ અહીં જણાવવામાં આવ્યું છે.

અહીં ઉલ્લેખાયેલાં પાત્રો, સ્થળો વિશે પ્રાથમિક જાણકારી ન હોય તો ગૂગલ પરથી મેળવીને પછી આ ચિત્ર જોશો, તો મઝા આવશે.

આ વખતે પૉલ પીટર પોર્જિસના વિચારોને બૉબ જોન્સ દ્વારા ચીતરવામાં આવ્યા છે. રાબેતા મુજબ, ડાબે મથાળે 'Footnotes' ને બદલે 'Foot-nuts' લખવામાં આવ્યું છે. જમણે મથાળે સર્જિયોની હાંસિયાપટ્ટી પણ છે.

(Mad, winter 1984 super special)

કળાને સમર્પિત કળાશિક્ષક, કળાકારની વિદાય

શિલ્પકાર રતિલાલ કાંસોદરીયાના અવસાનના થોડા દિવસ અગાઉ મિત્ર તેજસ વૈદ્ય અને બિનીત મોદી દ્વારા સમાચાર મળ્યા. રતિલાલ સાથેનો સંબંધ વિશિષ્ટ પ્રકારનો રહ્યો.

1991-92માં વડોદરાની ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટ્સમાં મેં પેઈન્ટિંગ વિભાગમાં પ્રવેશ મેળવેલો. એ વખતે બન્ને ટર્મમાં અલગ અલગ વિભાગોમાં એક એક મહિનો (કે પંદર દિવસ- ચોક્કસ યાદ નથી) જવાનું બનતું. એ રીતે શિલ્પ વિભાગમાં બે વખત જવાનું થયું. અમારા અગાઉના વરસે સ્કલ્પચર વિભાગના હેડ રાઘવ કનેરિયાસાહેબ આ રીતે આવનારા પહેલા વર્ષના વિદ્યાર્થીઓને શિલ્પકળાના પ્રાથમિક પાઠ ભણાવતા. અમારી વખતે પહેલી વાર જ શિલ્પકળામાં તાજા જ એમ.એ. થયેલા એક શિક્ષક આવ્યા. તેમણે નવો જ અભિગમ અપનાવ્યો. સામાન્ય રીતે પહેલા વર્ષના પેઈન્ટિંગના વિદ્યાર્થીઓને ક્લે મોડેલિંગ શીખવાડાતું. તેને બદલે આ નવા સાહેબે સૌને 'પેપર સ્કલ્પચર' કરાવવાનું નક્કી કર્યું. પણ એથીય પહેલાં તેમણે સૌને કોઈ ને કોઈ 'ઓબ્જેક્ટ' શોધીને એનું આબેહૂબ ત્રિપરિમાણીય લાગે એવું પેન્‍સિલ ડ્રોઈંગ કરી લાવવાનું સોંપ્યું. તેમણે પોતાની ઓળખ આપતાં નામ જણાવ્યું, પણ તે એવા લહેજામાં બોલતા કે મોટા ભાગના બિનગુજરાતી વિદ્યાર્થીઓને એ ન સમજાયું, ખાસ કરીને એમની અટક. તેઓ પોતાનું નામ 'રતિલાલ કાન્સોદરિયા' તરીકે ઉચ્ચારતા. જો કે, તેમને સૌનાં નામ યાદ રહી ગયેલાં. તેઓ બહુ ધીમેથી બોલતા, ભાગ્યે જ અકળાતા, અને ધીરજપૂર્વક વિવિધ વિદ્યાર્થીઓએ દોરેલાં ડ્રોઈંગને નકારતાં. મેં એક અડધો ખવાયેલો મકાઈડોડો દોરવાનો શરૂ કરેલું. તેમણે એના એકે એક દાણામાં પેન્‍સિલ વડે રે‍ન્ડરીંગ કરવાનો આગ્રહ રાખેલો, અને એમ કરતાં એમાંથી થોડા દાણા પણ છોલીને કાઢી નાખેલા. જેનું ચિત્ર તૈયાર થઈ જાય એને તેઓ બોર્ડ પર ડિસ્પ્લે કરવાનું કહેતા. આ રીતે આખા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓનાં ચિત્રો એક સાથે જોઈ શકાતા.

એ વખતે એમ લાગેલું કે રતિલાલભાઈની આકરી કસોટીમાંથી પસાર થવું 'મુશ્કિલ હી નહીં, નામુમકિન' છે. ડ્રોઈંગ પછી આવ્યો પેપર સ્કલ્પચરનો વારો. તેમણે સૌને પહેલાં ચિત્ર તૈયાર કરવા જણાવ્યું અને એ પછી તેનું કાગળશિલ્પ. સામાન્ય રીતે 'ટીન્ટેડ શીટ' (રંગીન જાડો કાગળ)માંથી તે બનાવાતું. મેં જે ચિત્ર દોર્યું એમાં જાંબલી રંગ પસંદ કરેલો. એ જોઈને રતિલાલભાઈ કહે, 'આ રંગનો કાગળ તમને ભાગ્યે જ મળશે.' મને એવી કશી ખબર નહીં, એટલે મેં નિર્દોષભાવે દુકાનમાં જઈને તપાસ કરી, અને મને એ મળી પણ ગયો એટલે મેં કામ ચાલુ કર્યું. એ જોયું એટલે રતિલાલભાઈ કહે, 'મળી ગયો આ કાગળ? સારું કહેવાય. નહીંતર આ રંગ નથી મળતો.' ખેર! મેં કાગળશિલ્પ બનાવ્યું, જે ઈલસ્ટ્રેશન જેવું વધુ હતું. અમે કામ કરતા ત્યારે જોતા કે તેમના સહાધ્યાયીઓ રહી ચૂકેલા કે તેમનાથી જુનિયર લોકો તેમને મળવા આવતા.

એ જ અરસામાં તેમનાં કાષ્ઠશિલ્પોનું પ્રદર્શન મુંબઈ ખાતે યોજાવાનું હતું. કોલેજની એક લોબીમાં એ શિલ્પો મૂકાયેલાં. જતાંઆવતાં અમે એ જોતા પણ ખરા. એમાંનું એક શિલ્પ બરાબર યાદ છે. તેમણે ચોતરા સહિતનો એક વડ બનાવેલો. વડમાં વિવિધ વસ્તુઓ- ડાળીપાંદડા તો ખરા જ, એ ઉપરાંત ટેટા, પંખીના માળા, ભમરીના ઘર વગેરે...સિમેન્ટના બનેલા ચોતરા પર તોફાની છોકરાં જે 'ગ્રાફિટી' લખી જતાં એ પણ તેમણે લાકડામાંથી કોતરેલા એ ચોતરા પર બનાવેલી, જેમાં લખેલું 'રમલાની મા મરે.' બીજા વિદ્યાર્થીઓ આવું લખાય કે નહીં એની પણ ફાઈન આર્ટ્સ સહજ ચર્ચા કરતા.

પહેલી ટર્મમાં શિલ્પકળા વિભાગમાં અમારો સમય પૂરો થયો એટલે અમે સૌ નીકળ્યા. એ પછી વારો આવ્યો બીજી ટર્મનો. આ વખતે અમારે બે ક્લે મોડેલ બનાવવાનાં હતાં. એટલે પહેલાં તો રતિલાલભાઈએ સૌને શિલ્પ જેવી જણાતી વિવિધ ચીજો શોધી લાવવાની સૂચના આપી. આ જાણીને ઘણા સિનીયર વિદ્યાર્થીઓને નવાઈ લાગી, કેમ કે, આ ચીજોમાં તેમણે 'કોઈ પણ' એટલે કે - કુદરતી કે માનવસર્જિત- ચીજ શોધવા જણાવેલું, જ્યારે અગાઉ કનેરિયાસાહેબ ફક્ત ને ફક્ત કુદરતી ચીજોનો જ આગ્રહ રાખતા.

મેં બે વસ્તુ શોધેલી. એમાંનું એક હતું પોર્સેલિનના બોર્ડનો તૂટેલો ટુકડો. એની અંદરના ભાગ જે રીતે ઊપસાવાયેલા એ મને રસપ્રદ જણાયા. રતિલાલભાઈને બતાવતાં કહ્યું, 'આ શિલ્પ જ છે. બનાવો' બીજી વસ્તુ તે સળીઓનું બંડલ હોય એવો દેખાવ ધરાવતું કશાકનું ફળ. રતિલાલભાઈ પાસે એ લઈ ગયો એટલે તેમણે કહ્યું, 'આ છે સરસ, પણ હજી એને ઈન્ટરેસ્ટિંગ બનાવીએ.' આમ કહીને એમણે એને વચ્ચેથી તોડ્યું અને મરડ્યું. કહે, 'જુઓ, હવે મજાનું થયું. આ બનાવો.' એટલે મેં એને બનાવવા માંડ્યું. કહેવામાં આવેલું કે પ્રમાણમાપ મુજબ બનાવવાનું. એ શું એ સમજતાં વાર લાગી. બન્યા પછી રતિલાલભાઈને જણાવ્યું એટલે તેઓ આવ્યા. હાથમાં પાતળો, મઠિયાં તળવામાં વપરાય એવો સળિયો હતો. પૂછ્યું, 'કેટલા ગણું બનાવ્યું છે?' હું મૌન રહ્યો. તેમણે સળિયા પર અંગૂઠા વડે મૂળ વસ્તુનું માપ લીધું. પછી એના વડે બનાવેલા માટીના શિલ્પનું માપ કાઢ્યું. અને દરેક બાજુએથી એ માપ એટલા ગણું છે કે નહીં એ ચકાસ્યું. મને ખબર નહીં કે શિલ્પમાં આ હદનું પરફેક્શન જોઈએ. એકાદ જગ્યાએ એ માપ ઓછું નીકળ્યું એટલે તેમણે એટલો ભાગ ફરી બનાવવા જણાવ્યો. એ મેં કર્યો. હવે વાત હતી મોડેલને વચ્ચેથી મરડવાની. એ મને ન ફાવ્યું એટલે તેમને બોલાવ્યા. તેમણે એ મરડ્યું તો ખરું,પણ પછી એ મોડેલ સ્વતંત્રપણે ઊભું રહેતું ન હતું, જે શિલ્પ માટેની પ્રાથમિક જરૂરિયાત ગણાય. તેમણે અનેક પ્રયત્નો કર્યા છતાં નિષ્ફળ ગયા એટલે કહે, 'આને હું ભારે હૈયે તોડી કાઢું છું.' એમ કહીને તેમણે એ મોડેલ તોડી નાખ્યું. અલબત્ત, તેમણે એ માન્ય રાખેલું, એટલે મારે નવું બનાવવાનું નહોતું.

બસ, એ પછી અમે પાછા પેઈન્ટિંગ વિભાગમાં આવ્યા. એક વર્ષ પછી મેં અભ્યાસ અધૂરો મૂક્યો. એ પછી એ કોલેજ અને એના અધ્યાપકો સાથેનો સંપર્ક તૂટ્યો. એ પછી સોળ સત્તર વરસે નોકરી છોડીને પૂર્ણ સમયના લેખનક્ષેત્રે પ્રવેશ્યો. રજનીકુમાર પંડ્યા સાથેનો સંપર્ક વધુ ગાઢ બનતો રહેલો અને અમે સંયુક્તપણે કામ કરતા હતા. રજનીભાઈની દીકરી તર્જનીએ અમદાવાદની સી.એન.કોલેજ ઓફ ફાઈન આર્ટ્સમાં શિલ્પકળામાં પ્રવેશ લીધેલો. આથી મેં સહજ પૂછ્યું, 'ત્યાં તને કોણ ભણાવે છે?' તેણે કહ્યું, 'રતિલાલ કાંસોદરિયા.' આથી મેં એમનું મારી સાથેનું કનેક્શન તર્જનીને જણાવ્યું. દરમિયાન તર્જનીની પરીક્ષા આવી. તેને લેવા મૂકવા રજનીભાઈ કોલેજે જતા અને તર્જનીની પરીક્ષા ચાલે ત્યાં લગી એટલામાં બેસીને પોતાનું કામ કરતા. એક વાર તેમનો ફોન આવ્યો અને કહે, 'લે, તારા મિત્ર સાથે વાત કર.' મેં 'મિત્ર'નું નામ પૂછ્યું તો રતિલાલ કાંસોદરિયા. અમે ફોન પર ઔપચારિક વાત કરી. મને ખબર હતી કે આટલાં વરસો પછી હું તેમને યાદ હોઉં એવી શક્યતા જરાય નહોતી. પણ મારા બેચમેટ્સના નામ આપ્યાં, વરસ કહ્યું. મેં એમને 'રમલાની મા મરે' વાળું શિલ્પ યાદ કરાવ્યું એ જાણીને એમને બહુ આશ્ચર્ય થયું. એ બધી વાતોનો આનંદ આવ્યો. પણ પરિચય એકપક્ષી જ રહ્યો એમ કહી શકાય.

પછીના સમયમાં 'અહા!જિંદગી'માં મારી કોલમ 'ગુર્જરરત્ન' શરૂ થઈ, જેમાં હું દર મહિને એક એક વ્યક્તિની દીર્ઘ મુલાકાત લઈને તેના વિશે લેખ લખતો. એ ક્રમમાં એક વાર મેં તસવીરકાર પ્રાણલાલ પટેલ વિશે લખ્યું. ચારેક પાનામાં પથરાયેલો લેખ અને સુયોગ્ય તસવીરો. એ વાંચીને ફોન આવ્યો: 'હું રતિલાલ કાંસોદરિયા બોલું છું.' તેઓ મને ઓળખતા નહોતા, પણ લેખ વાંચીને ફોન કરેલો, કેમ કે, તેઓ પ્રાણલાલના સગા થતા હતા. (તેમના કૌટુંબિક જમાઈ હતા એવો ખ્યાલ છે.) લેખ બદલ તેમણે રાજીપો વ્યક્ત કર્યો ત્યારે મેં ફરી વાર વડોદરાનું જોડાણ યાદ કર્યું. બસ, એ પછીનો અમારો પરિચય દ્વિપક્ષી બની રહ્યો. એક વાર અમદાવાદમાં તેમનાં શિલ્પોનું પ્રદર્શન હતું. અમે સપરિવાર જોવા ગયા ત્યારે રૂબરૂ મુલાકાત થઈ. કોલેજ છોડ્યા પછીની એ પહેલી અને કદાચ છેલ્લી પણ ખરી. કેમ કે, એ પછી ફોન પર નિયમીત વાત થતી, પણ મળવાનું ન બન્યું. 'સાર્થક જલસો' માટે તેઓ લખે એવી મારી બહુ ઈચ્છા. કેમ કે, તેમનાં શિલ્પોમાં ગ્રામ્યજીવન જે રીતે દેખાતું એ તેમનું અસલ જીવન હતું. ઘણીબધી વાતો હતી તેમની સાથે. જેમ કે, તેઓ ભેંસ પર ચોક વડે લખીને કક્કો શીખતા, તેમના કુટુંબના એક વડીલ વસ્ત્રોમાંથી દોરડાં બનાવીને તેનાથી ખાટલાની પાટી ભરતા (એમનું તેમણે શિલ્પ પણ બનાવેલું) વગેરે. જો કે, લખવા બાબતે તેમની ઉદાસીનતા હતી, સાથોસાથ વ્યસ્તતાનો પણ પ્રશ્ન હતો. આમ છતાં, મારો આગ્રહ ચાલુ રહેલો. ઘણી વાર મન થાય ત્યારે અચાનક તેમનો ફોન આવતો કે હું ફોન કરતો. અને વિવિધ વિષય પર વાત થતી. છેલ્લે તેમના સ્ટુડિયો પર આવવાનું કાયમી આમંત્રણ હોય જ. 'આવીશું ક્યારેક' કહીને અમે વાત પૂરી કરતા. અમદાવાદ આવવાનું બને ત્યારે કાર્યક્રમ એટલો સજ્જડ હોય કે એની બહાર જઈને ભાગ્યે જ કશું વિચારી શકાય. આથી તેમના સ્ટુડિયોની મુલાકાત લેવાની રહી જ.

આવામાં અચાનક સીધા તેમના અવસાનના સમાચાર મળ્યા, ત્યારે સમજાયું કે ઘણા વખતથી અમારી વાત થઈ નથી. સંપૂર્ણપણે કળાને સમર્પિત, આવા પ્રેમાળ માણસ ભાગ્યે જ જોવા મળે. અમદાવાદ શહેર તેમને અખા અને દલપતરામની પ્રતિમાઓના શિલ્પકાર તરીકે કદાચ યાદ રાખશે, પણ મને રતિલાલ કાંસોદરિયા એક કળાશિક્ષક તરીકે, તેમજ એક મિત્ર તરીકે- એમ બન્ને ભૂમિકામાં યાદ રહેશે.

(તસવીર સૌજન્ય: Aura Art)

MAD પુરાણ (10) : મૅડ દૃષ્ટિએ

 'મેડ'નો લગભગ નિયમિત વિભાગ એટલે 'A Mad look at......', જેને ''મેડ' દૃષ્ટિ'એ...............' એમ કહી શકાય. કોઈ એક જ વિષય પર એવી એવી અકલ્પ્ય સિચ્યુએશન આમાં દર્શાવવામાં આવે, અને એ પણ ત્રણથી ચાર પાનાંઓમાં! આની વિષય પસંદગી પણ એવી 'ખતરનાક' હોય કે એમ લાગે કે આ વિચાર 'મેડ'ને જ આવી શકે.

કોઈ પણ હોનારત અચાનક નથી બનતી. તેની પહેલાં કશુંક એવું બનતું હોય છે, જે આખરે હોનારત સુધી દોરી જાય છે. આ 'કશુંક' એટલે શું? એને 'મેડ' Moment before the disaster તરીકે ઓળખાવે છે.

અહીં પૉલ પીટર પોર્જિસ/Paul Peter Porges દ્વારા Moment before the disaster અંતર્ગત તેમણે ચીતરેલી પરિસ્થિતિઓ જુઓ. પોર્જિસનાં ચિત્રાંકનો વિશે અગાઉ 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.'માં વિગતે વર્ણન કરેલું છે, તેની પરથી તેમની ચિત્રશૈલીને પણ ઓળખતા જવાનો પ્રયત્ન કરવા જેવો છે.

આ તમામ ચિત્રોમાં ચિત્રાંકન જ માણવાનું છે. 'મેડ' આ રીતે સચિત્ર હાસ્યને માણતાં શિખવે છે. એક ચિત્રને ધ્યાનથી જોવું, અને તેને ઊકેલવું. રાબેતા મુજબ 'Things to come'ને બદલે આ વિભાગને 'Zings to come' તરીકે ઓળખાવાયો છે. ઉપરાંત બીજા પાન પર ઉપલા જમણે ખૂણે સર્જિયોની 'માર્જિનલ થીન્કીંગ'ની પટ્ટી બોનસ તરીકે છે.

'ફૂટપ્રિન્ટ્સ' એટલે કે પદચિહ્નો તરફ વક્ર દૃષ્ટિ. આ શિર્ષક વાંચીને ઘડીક થાય કે 'ફૂટ પ્રિન્‍ટ્સ'માં હોઈ હોઈને કેવીક વક્રતા મૂકી શકાય? પણ એનો નમૂનો તાદૃશ્ય જોયા પછી જ એ સમજાય.

ડીન નોર્મન/Dean Normanના વિચારોને કલાકાર બૉબ ક્લાર્ક/Bob Clarke દ્વારા અહીં ચીતરવામાં આવ્યા છે. આ બન્ને પાનાંમાં માત્ર ને માત્ર દૃશ્યકળાને માણવાની છે.

MAD પુરાણ (9): સ્પીડોમીટર

 'સ્પીડોમીટર' ક્યાં લાગેલું હોય? સ્પીડ (ગતિ) માપવાની હોય ત્યાં. એટલે કે મોટે ભાગે વાહનોમાં. પણ વાહન સિવાયના 'પદાર્થ'ની ગતિ માપવાની હોય તો? એના માટે પ્રસ્તુત છે 'The Mad Speedometer.

આ સ્પીડોમીટર ભલભલી 'ચીજો'ની ગતિ જણાવે છે. સ્થાનિક કે દેશભરમાં ટપાલ પહોંચવાની ગતિ, મોજાં ઊતરીને નીચે આવી જવાની ગતિ, બો ડેરેક ('ટેન' અને 'ટારઝન' ફેમ)ની કપડાં ઊતારવાની ગતિ અને બીજી અનેક...

લેખક જહોન ફીકારા અને ચિત્રકાર બૉબ ક્લાર્કની જુગલબંદીની કમાલ જુઓ. સરકારી સેવાઓ, ગ્રાહક વપરાશની ચીજો, નાગરિકો કે સેવાકર્મીઓની (કુ)ટેવો જેવી અનેક બાબતોને આ સ્પીડોમીટરમાં આડે હાથે લેવામાં આવી છે.

આ વિભાગનું નામ 'સ્માઈલ્સ (માઈલ્સને બદલે) પર અવર' તો જાણે બરાબર, પણ એક લીટીમાં લખેલો ઈન્ટ્રો ખાસ વાંચવા જેવો છે.

MAD પુરાણ (8): ઐતિહાસિક પાત્રોની ઈતિહાસસફર

કેટલીક ક્ષણો, ઘટનાઓ, પાત્રો, સૂત્રો ઐતિહાસિક બની રહ્યાં છે. જેમ કે, 'રોમ ભડકે બળતું હતું ત્યારે નીરો ફીડલ વગાડતો હતો', 'કોલંબસે અમેરિકા શોધ્યું' વગેરે...પણ આ ઐતિહાસિક બાબતની પૃષ્ઠભૂમિ જાણનારા ઓછા હોવાના.

રાજકારણીઓ ઈતિહાસમાં ચેડાં કરે એ બાબત ગંભીર છતાં હાસ્યાસ્પદ હોય છે. પણ 'મેડ' જ્યારે એમ કરવા જાય ત્યારે તે હાસ્યાસ્પદ હોવાની સાથેસાથે પૂરેપૂરી ગંભીરતાથી કરતું હોય છે. ઈતિહાસ 'મેડ'નો પ્રિય વિષય છે. મહાન વ્યક્તિઓનાં અવતરણો અને તેની પાછળની સચ્ચાઈ, મહાન વ્યક્તિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચીજો વગેરે 'મેડ'માં અવારનવાર જોવા મળતાં.

અહીં આવો જ એક વિષય છે: 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.' કેટલાંક ઐતિહાસિક પાત્રો જે લાક્ષણિકતા માટે જાણીતાં છે ત્યાં સુધી તેઓ શી રીતે પહોંચ્યાં?

એક એક ચિત્ર અલગ અલગ કાળખંંડ અને તેનાં પાત્રો દર્શાવે છે. મઝા એ છે કે નીચે સંદર્ભ પૂરતું લખાણ છે, બાકીનું ચિત્ર જોઈને સમજવાનું છે.

થોડી વાત આ લેખક-ચિત્રકાર પૉલ પીટર પોર્જિસ (પોર્ગસ)/Paul Peter Porges વિશે. 2016માં 89 વર્ષની વયે 'ટેં' થઈ ગયેલા આ ચિત્રકારનાં ચિત્રોની શૈલી કાર્ટૂનમાં હોય છે એવાં રેખાંકનોની નહીં, બલ્કે પેઈન્ટિંગમાં હોય છે એ રીતની હતી. તેમનાં મૂળ ચિત્રો રંગીન હશે કે કેમ એ ખ્યાલ નથી, પણ શ્વેતશ્યામ ચિત્રોમાં ત્રણ-ચાર ટોન જોવા મળે. ડિટેઈલીંગ પણ ખાસ્સું કરેલું જણાય. અહીં મૂકેલા ચિત્રમાં ડૉ. લિવિંગ્સ્ટન કે કિંગ ડેવિડવાળું ચિત્ર જોવાથી આ બાબતનો ખ્યાલ આવશે. આગળ ઉપર પોર્જિસનાં અન્ય ચિત્ર જોઈશું તેમાં પણ આ બાબત ધ્યાને પડશે.

બીજી વાત આખી થીમના લે-આઉટની. ઐતિહાસિક પાત્રો હોવથી તેની તસવીરોને કોર્નર વડે ચોંટાડીને તેમાં ભરાવી છે. આજે કમ્પ્યુટર પર ભલભલી કળાઓ કરી શકાય છે, પણ આ કળા 1986ના અંકની છે એ ધ્યાન રાખવું.

Paul Peter Porges (1927-2016)

MAD (7) પુરાણ: એડ પેરડી

લાગણી દુભાવાનો આપણે ત્યાં ગૃહઉદ્યોગ ચાલે છે. ક્યારે, કોની, કયા કારણસર લાગણી દુભાઈ જાય એ કહેવાય નહીં. અને એ દુભાય ત્યારે શું પરિણામ આવે એ પણ નક્કી નહીં. કોના માથા સાટે ઈનામ નીકળી જાય, કોના ઘરની બારીઓના કાચ તૂટે, કોની પર ટોળાનો હુમલો થાય, કોના વિરુદ્ધ હેશટેગ ઝુંબેશ ચાલે, કોનો બહિષ્કાર થાય એ નક્કી ન કહેવાય. આ બધું થયા પછી કોઈ અકળ કારણસર બધું એ રીતે ભૂલાઈ જાય કે જાણે એવું કશું હતું જ નહીં. આ બાબત વ્યક્તિ, સંસ્થા, સમાચારથી લઈને ગાય, બકરી, સિંહ જેવાં પ્રાણીઓ સુધી કોઈ પણને લાગુ પડી શકે.

'મૅડ' જોયા-વાંચ્યા પછી લાગે કે આપણા દેશમાં આવું સામયિક શક્ય જ નથી. અગાઉ જણાવ્યું છે એમ તેના માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે વિષય પવિત્ર ગાય નથી. વ્યક્તિ જીવિત હોય કે મૃત, શાસક હોય કે વિરોધ પક્ષ, આદરણીય હોય કે બદનામ, 'મૅડ' માટે બધા જ સરખા. એ ગમે તેની સળી કરે, ખિંચાઈ કરે. ખરી મઝા એ કે જેની ખિંચાઈ કરવામાં આવી હોય એ પણ મોટે ભાગે તેને માણે.

'મૅડ'નું છેલ્લું જેકેટ અવનવા વિષય લઈને આવે છે. તેમાંનો એક પ્રકાર એટલે કોઈ જાણીતી કંપનીની જાણીતી બ્રાન્ડની 'મૅડ'વિશેષ પેરડી. મૂળ પ્રોડક્ટના નામ અને લોગો જેવી જ શૈલીમાં 'મૅડ' એવી ક્રૂરતાપૂર્વક એ જાહેરખબરની પેરડી બનાવે કે ઋજુહૃદયી વાચકને મૂળ પ્રોડક્ટ કે કંપનીની દયા આવી જાય.

ખરેખર તો મૂળ કંપનીઓ પર્યાવરણની, ગ્રાહકહિતની કે અન્ય એવી બાબતોની જાળવણીના હાસ્યાસ્પદ દાવા કરે એ આપણે સાચા માની લેતા હોઈએ છીએ. 'મેડ'નો આશય કદાચ એ રૂઢિગત માન્યતા પર પ્રહાર કરવાનો છે.

અહીં ચાર નમૂના આવી 'એડ પેરડી'ના આપેલા છે. એ જુઓ, એનું ઝીણામાં ઝીણું લખાણ વાંચશો તો જ 'મેડ'ની કમાલનો ખ્યાલ આવશે.

ખ્યાતનામ Winston બ્રાન્ડની સિગારેટની ખિંચાઈ Winsom ના નામે, અને Crayola ની ખિંચાઈ Grayola ના નામે, તો Reader's Digestની ખિંચાઈ Reader's Disgust તરીકે કરવામાં આવી છે. ટાઈપોગ્રાફી મૂળ પ્રોડક્ટ જેવી જ છે, એટલે પહેલી નજરે મૂળ કંપનીનું નામ જ હોવાનો આભાસ થાય. તેની અંદરનું એકે એક લખાણ વાંચવા જેવું છે.

સૌથી છેલ્લું 'વિડીયોકોન'ની જાહેરખબરવાળું જેકેટ અહીં સહેતુક મૂકવામાં આવ્યું છે. એ અન્ય જાહેરખબર જેવી જ સામાન્ય જાહેરખબર છે. જે 'મૅડ'નાં છેલ્લા પાને ભલભલા ચમરબંધીને ન ગાંઠતી જાહેરખબરની પેરડી જોવા મળતી તેને સ્થાને હવે આવી જાહેરખબર છપાવા લાગી હતી. કોઈ ખુદ્દાર દોસ્ત સમય જતાં ઘૂંટણિયે પડી ગયો હોય એવી લાગણી આ પ્રકારની જાહેરખબરો જોઈને થાય છે.

'વક્ત ને કિયા ક્યા હસીં સિતમ' આને જ કહેતા હશે!

MAD પુરાણ (6): ગ્રાફિટી

ગ્રાફિટીને કળાનો દરજ્જો હજી મળ્યો નથી, પણ ઘણા દેશોમાં સ્પ્રે રંગોનાં કેન વડે શેરી કલાકારોએ ભીંત પર ચીતરેલાં ચિત્રો હોય છે. આપણા દેશમાં મોટે ભાગે જાતીયતા સંબંધી લખાણો ગ્રાફિટી સ્વરૂપે જોવા મળે છે. બીજી તરફ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાંં પ્રતીક (લોગો) તેના આકાર કે ચોક્કસ રંગોને કારણે પણ બહુ જાણીતાં બનેલાં છે.

'મેડ'માં અલ જેફીએ આ બન્નેનો સંગમ કર્યો છે. જે તે કંપનીનો લોગો મૂકાયેલો હોય તેની આસપાસ ગ્રાફિટી બનાવવામાં આવે, અને એક આખું સંપૂર્ણ ચિત્ર બને, એ તો ખરું જ. પણ એ કંપનીની અસલિયત પણ એમાં ઊપસી આવે એ તેનો ખરો હેતુ.

આ વિભાગને અલ જેફીએ 'ટ્રેડમાર્ક ગ્રાફિટી' નામ આપ્યું છે, જેનાં કુલ ત્રણ પાનાં અહીં મૂક્યાં છે.

'મેડ'ની ખરી મઝા કોઈ વિષય પરનાં ચિત્રોના 'ઈન્ટ્રો'માં છે. 'ઈન્ટ્રો'ની ઉપર તે જે તે વિભાગનું નામ લખે એ પણ બહુ ઘાતક હોય છે. અહીં તેનો નમૂનો જુઓ. અંગ્રેજીમાં 'The writing is on the wall' જેવો શબ્દપ્રયોગ છે, જે આવનારી મુસીબતની નિશ્ચિતતા સૂચવે છે. અહીં તેને મરડીને 'The brandwriting is on the wall dept.' લખવામાં આવ્યું છે.

આટલું ઓછું હોય એમ તેના લેખક-ચિત્રકાર અલ જેફીને special Graffiti Rascal થી નવાજવામાંં આવ્યા છે. આ ત્રણે પાનાં માત્ર ચિત્રોનાં જ છે, છતાં અલ જેફીને Artist & writer તરીકેની ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત 'માર્જિનલ' હાસ્ય તરીકે સર્જિયોનાં બે ઊભી પટ્ટીનાં ચિત્રો તો ખરાં જ.

હવે આ ચિત્રો જુઓ, તેમાં રહેલો જે તે કંપનીનો લોગો ઓળખો, અને ફરી એક વાર આખું ચિત્ર નવેસરથી સમજો.

(Mad, winter super special issue, 1989)