ગ્રાફિક નોવેલના અનુવાદની યાદગાર સફર

ઉંમરના એક તબક્કે અમર ચિત્રકથાઓ અને ઈન્દ્રજાલ કૉમિક્સ ભરપૂર વાંચવાને કારણે સંવાદની સાથોસાથ આનુષંગિક ચિત્રોના નિરીક્ષણની પણ આદત વિકસતી ગઈ. આથી 'બુકશેલ્ફ' દ્વારા ગ્રાફિક નોવેલના અનુવાદનો પ્રસ્તાવ મળ્યો ત્યારે જાણે કે એક ચક્ર પૂરું થઈ રહ્યું હોય એમ લાગેલું. સૌ પ્રથમ ડૉ. અબ્દુલ કલામ અને બાબાસાહેબ આંબેડકર વિશેની ગ્રાફિક નોવેલનો અનુવાદ કર્યો ત્યારે આ નવા માધ્યમનો વિશેષ પરિચય થયો. (આ બન્ને ગ્રાફિક નોવેલની અનુવાદપ્રક્રિયા વિશે અહીં વાંચી શકાશે.)

કૉમિક્સ અને ગ્રાફિક નોવેલના મૂળભૂત સ્વરૂપમાં ઘણું સામ્ય છે, પણ ગ્રાફિક નોવેલ સુદીર્ઘ હોય છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય કેવળ બાળકો માટેના વાંચનનો જ નહીં, વયસ્કોના વાંચનનો પણ હોય છે. આ સ્વરૂપમાં હવે તો જબ્બર ખેડાણ થઈ રહ્યું છે, અને અનેક ગ્રાફિક નોવેલ બજારમાં ઉપલબ્ધ બની રહી છે. અલબત્ત, તે મૂળ અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત થાય છે, અને એ પછી અન્ય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થાય છે.

અહીં મૂકેલી ત્રણ ગ્રાફિક નોવેલમાંની એક They changed the world નામની શ્રેણી છે, જેની અંતર્ગત મહાન શોધકોના જીવન વિશે સચિત્ર અને સ-રસ વિગતો હોય છે. આ એક પુસ્તકમાં ત્રણ સમકાલીનો એડિસન, ટેસ્લા અને ગ્રેહામ બેલના જીવનની કથા દર્શાવવામાં આવી છે. બીજા પુસ્તકમાં વિમાનના સફળ શોધક રાઈટ બંધુઓની કથા છે, તો ત્રીજા પુસ્તકમાં સ્ટીવ જોબ્સની કથા છે.

ગ્રાફિક નોવેલ માટે ચીતરનારા ચિત્રકારો શી રીતે કામ કરે છે એ ખ્યાલ નથી, પણ તેઓ લેખક સાથે સંવાદ સાધીને ચીતરતા હશે એમ લાગે છે. આ પુસ્તકમાંનાં ચિત્રો જોતાં જ આપણને કોઈ ફિલ્મ જોઈ રહ્યા હોવાનો અહેસાસ થાય. કેવળ 'આઈ લેવલ'થી સમાંતર ચિત્રો બનાવવાને બદલે તેઓ સિનેમાના કેમેરાના એન્ગલથી ચિત્રો બનાવતાં હોય એમ લાગે.

એમાંય સ્ટીવ જોબ્સના પુસ્તકનું લે-આઉટ ગજબ છે. પ્રથમ નજરે એ આઈ-પેડ જેવું જણાય અને અંદરનાં આરંભિક પૃષ્ઠો પર પણ એ જ લે-આઉટ! આ પુસ્તકમાં કથા કેટલી સચોટ રીતે કહેવાઈ હોય છે એનું એક જ ઉદાહરણ પૂરતું થઈ પડશે. સ્ટીવ જોબ્સની પારિવારિક પૃષ્ઠભૂમિ બહુ સંકુલ અને ઝટ ન સમજાય એવી છે. પણ આ પુસ્તકના અનુવાદ દરમિયાન બહુ સરળતાથી એનો ખ્યાલ આવી ગયો. યોગાનુયોગ એવો બન્યો કે પહેલાં મેં આ અનુવાદ કર્યો અને એ પછી સ્ટીવ જોબ્સ પર બનેલી ફિલ્મ જોવાનું બન્યું એટલે ફિલ્મને બરાબર માણી શકાઈ અને તેના નાનામાં નાના પ્રસંગો સમજી શકાયા.

હજી ગ્રાફિક નોવેલનો આ પ્રકાર ગુજરાતીમાં ધીમે ધીમે પ્રવેશી રહ્યો છે. તેની કિંમત કદાચ સહેજ વધુ જણાય, પણ તેની પૃષ્ઠસંખ્યા અને ઉત્કૃષ્ટ નિર્માણ એને વાજબી ઠેરવે છે. શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે આ અતિ ઉપયોગી પુરવાર થઈ શકે એમ છે, કેમ કે, તેમાં વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવે છે, અને ચિત્રો સાથે હોવાથી તે સહેલાઈથી યાદ રહી જતી હોય છે. તો વયસ્કો માટે આ ગ્રાફિક નોવેલ એક જુદા જ પ્રકારનો વાંચન અનુભવ પૂરો પાડે છે.

મારા દ્વારા આ ત્રણની સાથે કુલ પાંચ ગ્રાફિક નોવેલ અનુવાદિત થઈને પ્રકાશિત થઈ છે. છઠ્ઠીનો અનુવાદ થઈ ગયો છે, પણ એ હજી પ્રકાશિત થઈ નથી. મારા ઉપરાંત બીજા મિત્રો દ્વારા પણ એના અનુવાદ થઈ રહ્યા છે.

આશા રાખીએ કે સચિત્ર માહિતી આપતા આ માધ્યમનો આનંદ વધુ ને વધુ લોકો લઈ શકે.

આ ત્રણે પુસ્તકો બુકશેલ્ફ (અમદાવાદ) પર ઉપલબ્ધ છે અને ઑનલાઈન ઓર્ડર કરી શકાય છે.

ગ્રાફિક નોવેલ વિશે

 ગ્રાફિક નોવેલનું સ્વરૂપ પ્રમાણમાં નવું, અને ગુજરાતીમાં તો સાવ નવું કહી શકાય. કૉમિક્સથી આપણે સૌ પરિચીત છીએ, તેનું જ આ વિસ્તારેલું સ્વરૂપ કહી શકાય. આમ છતાં, કૉમિક્સ કરતાં તે અલગ પડે છે તેમાં આવતા 'નોવેલ' શબ્દને કારણે. કૉમિક્સ કરતાં ઘણી વધુ લંબાઈ ધરાવતા આ સ્વરૂપમાં આખી કથા સંબંધિત ચિત્રો સાથે, સંવાદ સ્વરૂપે આગળ વધે છે.

છેક યુવાવસ્થા સુધી 'અમર ચિત્રકથા'ઓનો આસ્વાદ આકંઠ લીધા પછી મને તેમાં રહેલી કથા જેટલાં જ, અથવા તેના કરતાં વધુ યાદ રહી ગયાં હોય તો એ હતાં તેનાં ચિત્રો.

આથી 'બુકશેલ્ફ' દ્વારા ગ્રાફિક નોવેલના અનુવાદનો પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે કેવળ વ્યાવસાયિક કામ લેખે જ નહીં, પણ એક જુદા જ સ્વરૂપને ગુજરાતીમાં ઉતારવાની કવાયત તરીકે તેને સ્વીકાર્યો. મારા ઉપરાંત ભાઈ રાજ ભાસ્કર પણ આ કામ કરવાના હતા. આરંભે બે ગ્રાફિક નોવેલ મારા ભાગે આવી, જે બન્ને જીવનકથાઓ હતી. 'અમર ચિત્રકથા'ની તરાહ પર, પણ એનાથી સાવ જુદા સ્તરે તેને વાંચવાની ખૂબ મઝા આવી. સાથે સાથે તેનો અનુવાદ શી રીતે કરતા જવો એ પણ મનમાં બેસતું ગયું.

ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર વિષેની ગ્રાફિક નોવેલ Ambedkar: India's Crusader for Human Rights નું સ્વરૂપ આત્મકથાનક હતું, એટલે કે બાબાસાહેબ પોતે જ પોતાની વાત જણાવતા હોય એ પ્રકારનું. આ સ્વરૂપમાં અનુવાદ કરવાનો મારો પહેલવહેલો અનુભવ હતો. આ પ્રકારમાં લેખક/લેખિકા જેટલું જ મહત્ત્વ ચિત્રકારનું છે, કેમ કે, આખી કથા ચિત્રપટ્ટી સ્વરૂપે જ આગળ વધતી જાય છે.

અનુવાદ વેળા એ પણ સમજાયું કે આને માત્ર બાળકો માટેના વાંચન પૂરતું મર્યાદિત હોવાનું સમજવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી. કેમ કે, આશરે 176 પાનામાં પથરાયેલું આ પુસ્તક કથાનાયકના જીવનની મોટા ભાગની મુખ્ય ઘટનાઓને સ્પર્શી લે છે. આથી મોટેરાંઓને પણ તેમાં એટલો જ રસ પડી શકે એમ છે. કથાની સાથોસાથ ચિત્રોને માણતા જવાની મઝા જુદી જ છે. ગયા વરસે પૂર્ણ થયેલા અનુવાદ પછી તેને પ્રકાશિત કરવાનું આયોજન થઈ રહ્યું હતું કે વચ્ચે લૉકડાઉન આવી ગયું. આખરે 2020ના અંતમાં 'બુકશેલ્ફ' દ્વારા ચાર અનુવાદિત ગ્રાફિક નોવેલ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે- ગાંધી, આંબેડકર, અબ્દુલ કલામ અને રાણી લક્ષ્મીબાઈ.

પહેલા તબક્કાના આ પ્રકાશન પછી વધુ ગ્રાફિક નોવેલનું પ્રકાશન કરવાનું આયોજન છે.

ડૉ. આંબેડકરના જીવન વિશેની આ ગ્રાફિક નોવેલના મૂળ લેખક કિરણ મૂર છે, અને ચિત્રકાર છે સચીન નાગર.

આ પુસ્તક મેળવવાની લીન્ક: http://www.gujaratibookshelf.com/AMBEDKAR-BHARATMA-MANAV...

****

અબ્દુલ કલામના જીવન પર આધારિત આ પુસ્તક APJ ABdul Kalam: One Man, Many Missions ના મૂળ લેખિકા નલિની રામચંદ્રન છે, જ્યારે તેના ચિત્રકાર રાજેશ નાગુલકોન્‍ડા છે.

ગ્રાફિક નોવેલમાં કથાનું મુખ્ય સ્વરૂપ સંવાદોનું હોય છે. તેનો અનુવાદ કરવામાં વાંધો ન આવે, પણ ખરી મઝા વિવિધ ધ્વનિ માટેના અંગ્રેજી શબ્દોનું ગુજરાતીકરણ કરવાની છે. અંગ્રેજીમાં એ માટે મોટે ભાગે નિર્ધારીત શબ્દો ચલણમાં છે, જેમાં મોટે ભાગે જે તે ક્રિયાપદને જ લખવામાં આવે છે. ગુજરાતીમાં એ નીપજાવવા પડે એમ છે. જેમ કે, શિક્ષક વિદ્યાર્થીને સોટી મારે છે એવા ચિત્રમાં 'Whip' લખવામાં આવે છે, જેનું ગુજરાતી 'સટાક' કર્યું. વિસ્ફોટ માટે 'Boom' શબ્દ લખાય છે, તેને 'ધડામ' કર્યો. અચાનક ફસડાઈ પડતા હેલીકોપ્ટર માટે 'Crash' શબ્દ લખાયેલો હતો. ગુજરાતીમાં તેને 'ઢર્રર્રર્રર્ર' લખ્યો. અમુક કિસ્સામાં તો આ અવાજ કેવા હશે એ વિચારીને મનોમન બોલવા પડે, ક્યારેક કોઈક મિત્ર સાથે એ વિશે વાત પણ કરવી પડે અને એ યોગ્ય લાગે તો આ રીતે લખાય. કામ કરતાં આવતી આવી નાની નાની મજાઓની વાત જ જુદી.

ગયા વરસે કરેલા અનુવાદ પછી હવે તેનું પ્રકાશન આ વરસે થઈ શક્યું તેનો આનંદ. પ્રથમ તબક્કામાં ચાર ગ્રાફિક નોવેલ પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે- ગાંધી, આંબેડકર, અબ્દુલ કલામ અને રાણી લક્ષ્મીબાઈ.

રસ ધરાવનારા માટે પુસ્તક મંગાવવા માટેની લીન્‍ક:

http://www.gujaratibookshelf.com/A-P-J-ABDUL-KALAM-(BS)