દોસ્તીમાં તને પૈસા શેના ચૂકવવાના? ચાલ, હવે ઉછીના આપ!

 આ સમય એવો હતો કે જ્યારે બાસુ (ભટ્ટાચાર્ય) બીમલદા (બીમલ રોય) સાથે કામ કરી રહ્યો હતો; અને હું જોડાયો નહોતો. એ પછી બીમલદાની સાથે મેં કારકિર્દીનો આરંભ કર્યો ત્યારે બાસુ પોતાની ફિલ્મો બનાવવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયો હતો. બાસુની પહેલવહેલી ફિલ્મ 'ઉસકી કહાની' ઓછા બજેટની ફિલ્મ હતી. એ પછીની તેની ફિલ્મો પણ ઓછા બજેટની, અને અમારા સૌ મિત્રો દ્વારા બનાવાયેલી રહેતી. અમને કોઈને કશા કામ માટે મહેનતાણું ચૂકવવામાં નહોતું આવતું. આ બાબતને બાસુ પોતાનો જન્મસિદ્ધ હક ગણતો. એનો તર્ક એ હતો કે પોતાને ફિલ્મમાં કામ કરનાર મિત્રો અન્ય ક્યાંક કામ કરીને કમાતા હોય તો પછી એમને નાણાં ચૂકવવાની જરૂર નથી. 'આવિષ્કાર' બનાવતી વખતે બાસુએ રાજેશ ખન્નાને કહેલું, 'તારે સારી ફિલ્મની, સારા પાત્રની જરૂર છે. પૈસાની જરૂર નથી. તું સુપરસ્ટાર છે.' સંભવત: રાજેશ ખન્ના આ બાબતે સંમત થઈ ગયા હશે. નાના બજેટની ફિલ્મો બાબતે આ તર્ક સાથે હું પણ સંમતિ ધરાવતો હતો. અમે મિત્રોએ આવી અનેક ફિલ્મો અમારા પોતાના માટે બનાવી. દરેક વખતે પ્રેક્ષકોએ એ કદાચ ન સ્વીકારી, પણ એ ફિલ્મોથી અમને તૃપ્તિનો ઓડકાર આવતો.

શરૂઆતથી જ બાસુનો ઝોક અલગ પ્રકારના સિનેમા તરફનો હતો. એની ફિલ્મો ફિલ્મ ફેસ્ટિવલોમાં મોકલાતી. એક વાર અમે મોસ્કોમાં હતા અને સખત ઠંડી હતી. તેણે મને પોતાનો ઓવરકોટ આપ્યો અને કહ્યું, 'તું આ લઈ લે, અને મને તારી શાલ આપ.' બીજા દિવસે મેં બાસુને કહ્યું, 'આટલો ભારેખમ ઓવરકોટ પહેરવો મને નથી ફાવતો. જાણે કે તને આખેઆખો મારે ખભે ઊંચક્યો હોય એવું લાગે છે.' મેં એને ઓવરકોટ પાછો આપી દીધો, પણ મને મારી શાલ પરત ન મળી. વાસ્તવમાં બાસુને કદી એમ લાગ્યું જ નહોતું કે તેણે મને શાલ પાછી આપવાની છે. અમારી દોસ્તી આવી હતી.

એક સવારે તેનો ફોન આવ્યો. 'આવી જા. આપણે ભેગા જમીએ. હું રાંધવાનો છું.' બંગાળી ભોજન બાબતે અતિ આસક્ત એવો હું તરત સંમત થઈ ગયો. બાસુ એક અદ્‍ભુત રસોઈયો હતો. બાસુની પત્ની રીન્‍કીએ કદી અમારા માટે રાંધ્યું હોવાનું યાદ નથી આવતું. હું એને ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે ખબર પડી એક મુસીબત મારા માટે ટાંપીને બેઠી હતી. બાસુ પોતાની ફિલ્મ 'ગૃહપ્રવેશ'ની અધવચ્ચે હતો. તેણે મને જણાવ્યું કે મારે એમાં 'લોગોં કે ઘર મેં રહતા હૂં' ગીત અને અન્ય એક દૃશ્યમાં એક નાનકડી ભૂમિકા કરવી પડશે. મેં તરત ઈન્કાર કરી દીધો. તેણે ધમકીના સૂરે કહ્યું, 'તો પછી તને આજે કશું ખાવા નહીં મળે.' (બંગાળી ભોજન માટેની) લાલચ અને એવા જ સ્વાદરસિયા સંજીવના દબાણ આગળ હું ઝૂકી ગયો. પરિણામે એ ગીતમાં બેઠેલા અને ચાનો ઘૂંટ ભરતા એક પાત્ર તરીકે મેં દેખા દીધી. બીજું એક દૃશ્ય પણ હતું, પણ ડબિંગ દરમિયાન એમાં મજા ન આવી.

અને અમારી દોસ્તી? એક સવારે એ મારે ઘેર રઘવાટમાં ધસી આવ્યો. ત્યારે હું જુહુ રહેતો હતો. એણે એક વાઉચર ધર્યું અને કહે, 'આમાં સહી કર. મારી ફિલ્મનાં ગીતો લખવા માટે તને પૈસા આપવા માંગું છું.' હું નવાઈ પામી ગયો. આવું કદી થયું નહોતું. વાઉચર પણ કોરું કશા લખાણ વિનાનું હતું. 'આ તો કોરું છે' મેં કહ્યું. 'હા, આ મારે ઈન્કમ ટેક્સ માટે જરૂરી છે. અને સાંભળ, બસો રૂપિયા આપ.' બસ, એણે પૈસા લીધા અને આવ્યો હતો એવો જ ચાલ્યો ગયો.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: - ગુલઝારે પોતે જે ગીતમાં દેખા દીધી હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે એ 'ગૃહપ્રવેશ'નું ગીત અહીં જોઈ શકાશે.

- બાસુ ભટ્ટાચાર્ય અને રીન્કીના છિન્નભિન્ન દામ્પત્યજીવનની અનેક વાતો હવે સૌ જાણે છે, તેથી તેની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે.

https://www.youtube.com/watch?v=DpYwnA0gSTw