દમણપ્રવાસ (4): દમણમાં મારિયો સાથે મુલાકાત

જૂનના ત્રીજા સપ્તાહમાં એક કામ અંગે દમણ જવાનું થયું ત્યારે કામ પત્યા પછી છેલ્લે મારા યજમાન મને સ્ટેશને મૂકવા જતાં અગાઉ દમણમાં એક આંટો મરાવવા લઈ ગયા. દમણના કિલ્લામાં દરિયા તરફના પ્રવેશદ્વારેથી અંદર પ્રવેશીને સામેની તરફના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારમાંથી બહાર નીકળવાનું હતું. કારમાં બેઠાં બેઠાં જ ડાબી તરફ એક દિવાલ પર નજર પડી તો એક મોટી દીવાલ પર મારિયોનાં ચિત્રો જણાયાં. એમની સહી પણ જોવા મળી. પણ એ વિગતે જોઉં, સમજું એ પહેલાં કાર આગળ વધી ગઈ. સમયની અછત હોવાથી પાછા વળવું શક્ય નહોતું. પણ એટલું મારા મનમાં રહી ગયેલું કે મારિયોનું કશુંક છે ખરું.

યોગાનુયોગે તરત બીજી વાર આવવાનું થયું એટલે આ સ્થળ જોવાની ઈચ્છા હતી. ગોવામાં મારિયોનાં ચિત્રો ઠેકઠેકાણે જોવા મળે છે, પણ દમણ સાથે તેમનું કોઈ જોડાણ હોવાનું ધ્યાનમાં નહોતું.

કિલ્લાની એક તરફની રાંગ પર ચાલી ચાલીને અમે દરિયા તરફના પ્રવેશદ્વારેથી પાછા વળ્યાં અને પગપાળા બીજી તરફના પ્રવેશદ્વારા તરફ આગળ વધવા લાગ્યા. વરસાદ ઘડીક આવે, ઘડીક અટકે એટલે મજા આવતી હતી.

આખરે એ સ્થળ આવી પહોંચ્યું. કાટખૂણે આવેલી બે દિવાલો પર મારિયોની આખી સૃષ્ટિ ચીતરાયેલી હતી. એક તરફ મારિયોનું કેરિકેચર, સહી વગેરે પણ હતાં. આગળ ચોક જેવી, નાનકડી ખુલ્લી જગ્યા. હસિત મહેતાએ દમણની સરકારી કૉલેજના બન્ને પ્રાધ્યાપકો પ્રો. ભાવેશ વાલા અને પ્રો. પુખરાજ સાથે નક્કી કર્યું કે વિદ્યાર્થી વિનિમયના આગામી કાર્યક્રમ દરમિયાન છેલ્લે સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમની રજૂઆત હોય છે એ મારિયોની સૃષ્ટિની નિશ્રામાં કરવી. આ વિચાર જ રોમાંચિત કરી મૂકનારો હતો!

અહીં ખબર પડી કે દમણનું પોર્ચુગીઝ નામ 'દમાઉ' (damão) છે, અને મારિયોનો જન્મ અહીં જ થયેલો. બન્ને ઊંચી દિવાલો ઉપરાંત બાજુની લાંબી દિવાલ પર પણ મારિયોની સૃષ્ટિ પથરાયેલી હતી. આ બધું જોઈને અમે રીતસર પાગલ થઈ ગયા. કેમ કે, આ એક સરપ્રાઈઝ હતું.

આ સ્થળની તસવીરો લીધી, અને પછી આગળ ચાલ્યા, જ્યાં સામે પોર્ચુગીઝ કવિ બોકાઝનો આવાસ જોવા મળવાનો હતો, અને વચ્ચે ચર્ચ પણ.

દમણપ્રવાસ (3): તપસ્વીઓ ગમે છે કેવળ વેદી પર

 દમણના કોટવિસ્તારમાં પગપાળા ફરતાં તેના દરિયા તરફના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારને બિલકુલ અડકીને એક નાનકડું, આકર્ષક મકાન નજરે પડે છે. બેઠા ઘાટનું, નળિયાં ધરાવતું આ મકાન પોર્ચુગીઝ શૈલીનું છે એ જણાઈ આવે. મકાન જો કે, બંધ હાલતમાં છે, પણ તેનો જિર્ણોદ્ધાર થયેલો હોવાનો ખ્યાલ આવી જાય. નજીક જઈને જોતાં તેની પર પોર્ચુગીઝમાં લખાયેલી એક તકતી પણ જોવા મળી. તકતીનો ફોટો લઈ લીધો, અને ઘેર આવીને એ વિશે વધુ તપાસ કરતાં જણાયું કે આ મકાનમાં એક સમયે પોર્ચુગીઝ કવિ બોકાઝ/Bocage રહી ચૂકેલા.

તેમનું આખું નામ મનુઅલ મારીઆ બર્બોસા દ બોકાઝ. તેઓ અલ્મેન સડીનોના નામે કવિતા લખતા. ઈ.સ. 1786માં તેઓ પોર્ચુગીઝ નૌકાદળ તરફથી ગોવામાં નિયુક્ત થયા. કહેવાય છે કે એશિયામાં પ્રસરી રહેલા પોર્ચુગીઝ સામ્રાજ્યની ખ્યાતિ સાંભળીને તેઓ નૌકાદળમાં જોડાવા પ્રેરાયેલા. અલબત્ત, ભારત આવ્યા પછી તેમણે અસલિયત જોઈ, અને તત્કાલેન પોર્ચુગીઝ ગવર્નર અને ભારતના પોર્ચુગીઝ વાઈસરોયને તાકીને તેઓ વ્યંગ્યાત્મક સોનેટ લખવા માંડ્યાં. સ્વાભાવિકપણે જ તેમને ગોવા છોડવાની 'સલાહ' આપવામાં આવી. તેઓ 1789ના પૂર્વાર્ધમાં દમણ આવ્યા અને લેફ્ટનન્ટ તરીકે પાયદળમાં જોડાયા. સાવ ઓછા સમય માટે તે દમણમાં રહ્યા અને પછી મકાઉ ભાગી છૂટ્યા.

તેમની ગણના નવશાસ્ત્રીય પોર્ચુગીઝ કવિ તરીકે થાય છે.

સ્વપરિચય આપતી તેમની એક પોર્ચુગીઝ રચનાના એક અંશના અંગ્રેજી ભાષાંતરનો ગુજરાતી મુક્તાનુવાદ.

પાતળો, આંખો માંજરી, તામ્રવર્ણો ચહેરો,

આના પ્રમાણમાં પગ, મધ્યમ ઊંચાઈ,

ચહેરો ઉદાસ, અને એવી જ આકૃતિ,

વચ્ચે ઊભું છે નાનું નહીં, પણ ઊંચું નાક

પગમાં એને છે ભમરો,

નજાકતથી નહીં, પણ આવેશથી યુક્ત,

ફિક્કા હાથમાં પકડેલા ઘેરા રંગના કપમાંથી પીતો એ

જીવલેણ વિષ, નારકીય લિજ્જતથી

અર્પણ કરી છે ધૂપસળીઓ હજારો દેવીઓને

(મતલબ કે હજારો યુવતીઓને) એક ક્ષણમાં,

તપસ્વીઓ ગમે છે કેવળ (બલિદાનની) વેદી પર,

આ છે બોકાઝ, ઝળકે છે જેનામાં પ્રતિભા,

પ્રાપ્ત થયાં છે આ સત્યો ખુદ તેની પાસેથી,

એવા દિવસે, જ્યારે એ અનુભવતો હતો કંટાળો.

દમણમાં સાવ ટૂંકા ગાળા માટે રહેલા આ કવિના આવાસનો સ્કેચ.

દમણપ્રવાસ (2): સદીઓથી ઊભેલો સાક્ષી

કિલ્લા વિશે પાઠ્યપુસ્તકોમાં ભણ્યા હોઈએ એ આખી વાત અલગ, પણ કિલ્લાની રૂબરૂ મુલાકાત લેવાની થાય ત્યારે ખરેખરો રોમાંચ થઈ આવે. દમણના કિલ્લાની મુલાકાત લેતાં પણ આવી જ લાગણી થાય.

આ કિલ્લો પોર્ચુગીઝોએ ઈ.સ.1559માં બંધાવવાનો આરંભ કરેલો, અને ઈ.સ.1581માં તેનું બાંધકામ પૂર્ણ થયેલું. આ અરસો એટલે દેશમાં સમ્રાટ અકબરનો શાસનકાળ. કિલ્લાનો આરંભ મોગલોએ કર્યો હોવાનો ઉલ્લેખ પણ જોવા મળે છે.

ત્રીસેક હજાર ચો.મી.નો વિસ્તાર ધરાવતો આ કિલ્લો આજે પણ અડીખમ ઊભેલો છે. તેની અંદર વિવિધ સરકારી કાર્યાલયો આવેલાં છે. કિલ્લાની રાંગ પર ઠેકઠેકાણે બુરજ ઊભા કરાયેલા છે, જે સંભવિત આક્રમણ સામે વ્યૂહાત્મક રક્ષણ પૂરું પાડે છે. કિલ્લાની બહાર ચોફેર નાનકડી ખાઈ આવેલી છે.

કિલ્લાના બુરજ તેમજ અન્ય બાંધકામોમાં અસલ પોર્ચુગીઝ શૈલી ઝળકે છે. આ શૈલીમાં ગુંબજને બદલે અણિયાળી, શંકુ આકારની ટોચ હોય છે, જે ગોથિક કે રોમન શૈલીને મળતી આવે છે. બારીઓ કે હવાજાળી સિવાય ગોળાકાર ભાગ્યે જોવા મળે.

વરસાદી માહોલમાં અમે લોકો કિલ્લાના મુખ્ય પ્રવેશદ્વારમાં પ્રવેશીને રાંગ પર ચડી ગયા, જ્યાં ઠીક ઠીક પહોળો કહી શકાય એવો રસ્તો હતો. અને કેમ ન હોય? એક સમયે અહીં ઘોડેસવાર સૈનિકોની અવરજવર રહેતી હશે.

કિલ્લા પર આવેલા આવા એક બુરજનો આ સ્કેચ છે.

દમણપ્રવાસ (1): દમણમાં મારિયોને યાદ કરતાં....

 

કાર્ટૂનિસ્ટ મારિયો મીરાન્ડાએ અનેક લેન્‍ડસ્કેપ તેમજ સીટીસ્કેપ દોરેલાં છે, જેની છાપ મનમાં એવી જડાયેલી છે કે ક્યાંક એવું સ્થળ જોવા મળે કે તરત એ યાદ આવી જાય.

દમણના પ્રવાસ દરમિયાન સાંજે અમે દમણના કિલ્લે ગયા. અગાઉ અહીં આવેલો છું, પણ આ વખતે અમારી સાથે દમણની સરકારી કૉલેજના પ્રો. પુખરાજ હતા. અભ્યાસી, અને જાણકાર. પ્રવાસસાહિત્યના વિવેચક. દમણના કિલ્લાના મુખ્ય દરવાજેથી પ્રવેશીને તેમણે અમને જમણી તરફની રાંગ પર ચડાવી દીધા અને એ જ રાંગે રાંગે ચાલીને અમે છેક બીજા છેડાના દરવાજા સુધી પહોંચ્યા. એટલા વખત પૂરતો વરસાદ થંભેલો હતો એટલે ચોફેર લીલોતરી વચ્ચે કિલ્લાના કાળા પથ્થર ધોવાઈને સાફ થયેલા લાગતા હતા.

રાંગ પર ચડીને પાછળ નજર કરતાં જ જે દૃશ્ય દેખાયું એ સાથે યાદ આવી ગયા મારિયો મિરાન્ડા. અહીં પેન વડે એ દેખાતા દૃશ્યનું ચિત્ર મૂકેલું છે, પણ આગળ જતાં મારિયો અને દમણના જોડાણની જાણકારી મળી. એ વિશે પછી વાત.

Daman: that was, this is.

- Ishan Kothari 

As the plan to travel Vapi was made on 24th & 25th Oct, 2015, it was almost sure to visit Daman. We were to be there for one night, so it was to be decided after reaching Vapi to visit Daman. We reached Vapi around 1 pm, leaving Vadodara around 8 am.  After having lunch and some rest, we left for Daman around 4 pm. Daman was only 5 kms from Vapi. Sanjaymama took me and my father on his bike whereas other family members decided to go by car. The ambassadors run here as local mode of transport from Vapi to Daman.

ambassadors: elite but obsolete

Before visiting Daman, my father narrated me in brief about Daman.  He told me that it was a Portuguese colony earlier.  The Portuguese ruled Daman even after the whole country got independence in 1947,  till 1961 . After the Portuguese rule, Daman was made union territory. 

As Daman is a union territory, most of the Gujarati tourists come here for drinking (alcohol), and to rest  but my purpose was totally different. We came here for pure photography.  I was eager to see the fort. We visited  the Jampore beach, too after the fort. There were various government offices in the fort premises.  Actually I felt that we’d a very less time to visit whole daman. But whatever time i got, I utilised it for photography. We had a quality time there. Here  are some of the photographs clicked by me and my father, Biren Kothari.

Entering the Portuguese Age 

somewhere in Daman 

Church is closed but God is open. 

Flag 'March' 

Like father, like son? 

Resting in peace

Maya 'Jaal' 

skeleton of  Goddess 

Sunset at the fort

At Jampore beach 

Well Balanced 

'sea' through

Soft drink and gujarati at Daman: a contrast

*** **** **** 

ઈશાને લીધેલી તસવીરો પછી હવે દમણની મેં લીધેલી થોડી તસવીરો. 

પોર્ચુગીઝ કાળમાં પ્રવેશ

પોર્ચુગીઝ શાસનની સ્મૃતિ 

ભારતમાં ભળ્યાની સ્મૃતિ 

શ્વેતાંબર અને નીલાંબર 

ઈશ્વરની બારી 

શોભે એવું સરકારી કાર્યાલય 

મુકામ પોસ્ટ દમણ 

દરિયા તરફ જતો દરવાજો 

એક હતી હોડી 

મા તે મા, દશેરા પછી એ ખાય દરિયાના વા 

(Photolines: Biren Kothari)