ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-28): ચાઉમાઉનો લોકશાહીપ્રેમ

ચાઉમાઉને વાચન બહુ ગમતું. આથી તેણે ચીનની દરેક શાળાઓમાં 'વાચનોત્સવ' ચાલુ કરાવ્યો હતો. આ ઉત્સવનું મહત્વ ભાવનાત્મક હતું, આથી શાળામાં આવતાં દરેક બાળકો પોતાની બન્ને હથેળીઓ હાથમાં પુસ્તક પકડ્યું હોય એવી મુદ્રામાં ખુલ્લી રાખતા. આશય એટલો કે લોકો વાચનના મહત્વને પિછાણે. નાનો હતો ત્યારથી ચાઉમાઉ કોલેજમાં જતો. કેમ કે, કોલેજમાં વડનાં ઝાડ બહુ હતા. અને એની પર વાંદરાં કૂદાકૂદ કરી મૂકતા. ચાઉમાઉના ખાસ કોઈ જોડીદાર હતા નહીં, આથી તે વાંદરાઓને જોયા કરતો. આગળ જતાં ચાઉમાઉ ચીનનો શાસક બન્યો ત્યારે તેણે અનેક વાર કહેલું કે પોતે નાનપણથી કોલેજ જતો હતો. ઘણા લોકો આ બાબતે શંકા કરતા, અને પૂછતા કે કોલેજનું કોઈ પ્રમાણપત્ર હોય તો બતાવો. પણ કોલેજમાં આવેલાં વડના ઝાડ પર કૂદાકૂદ કરતા વાંદરાં જોવાનાં કંઈ પ્રમાણપત્ર હોય? જો કે, ધીમે ધીમે ચાઉમાઉને આવા સવાલ પૂછનારા અદૃશ્ય થતા ગયા. ચીનની શાળાઓમાં ભણાવાતા ઈતિહાસનાં પ્રશ્નપત્રોમાં આ વાત સાત માર્કની ટૂંકનોંધ તરીકે પૂછાવા લાગી, એટલે ચીનનાં બચ્ચેબચ્ચાને ખબર પડી ગઈ કે ચાઉમાઉ નાનો હતો ત્યારથી કોલેજ જતો થઈ ગયેલો.

ચાઉમાઉ પોતે લોકશાહી વિચારધારામાં માનતો હતો. દરેક નિર્ણય તે સર્વાનુમતે લેતો. કોની મગદૂર હતી કે ચાઉમાઉની વિરુદ્ધમાં મત આપે? પણ એક મહાશય હતા, જે વયોવૃદ્ધ હતા. તેઓ કહેતા, 'મને ચાઉમાઉની તો ઠીક, એના પિતાશ્રીનીય બીક નથી.' આમ કહેવાનું કારણ એ કે ચાઉમાઉના પિતાશ્રી વરસો અગાઉ ડ્રેગનલોકવાસી થયેલા. ચાઉમાઉએ વિવિધ બાબતે નિર્ણયો લેવા સમિતિઓ બનાવેલી. એમાં આંગળી ઊંચી કરીને મતદાન થતું. પેલા વયોવૃદ્ધ મહાશય સદાય ચાઉમાઉની વિરુદ્ધમાં મત આપતા, જ્યારે બાકીનાઓ ચાઉમાઉની તરફેણમાં. બાકીનાઓને પછી ખબર પડેલી કે પેલા વયોવૃદ્ધ નેતાને ચાઉમાઉની વિરુદ્ધમાં મત આપવા બદલ તગડા યેન મળતા હતા. કારણ એટલું જ કે ચાઉમાઉ માનતો કે તમામ નિર્ણયો લોકશાહી ઢબે જ લેવાવા જોઈએ અને ભિન્ન મતનો આદર કરવો જોઈએ. આદર આપવાની આનાથી વધુ બહેતર રીત શી હોઈ શકે!

આમ, લોકશાહી ઢબે ચાલતા ચાઉમાઉના રાજમાં ચીનાઓને લીલાલહેર હતી.

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-27): ચાઉમાઉના દેશમાં રોકેટરમત

ચાઉમાઉ અતિ ગંભીર પ્રકૃતિનો શાસક હતો. પોતાના દેશમાં હોય ત્યારે તે એવો ઘુવડગંભીર રહેતો કે જોનારને એમ જ લાગે કે આ માણસ જન્મ પછી કદી હસ્યો જ નહીં હોય. પણ ચાઉમાઉ વિદેશયાત્રાએ જાય, અને વિદેશી શાસકો ને હળેમળે ત્યારે ખડખડાટ હસતો, ટુચકાઓ કહેતો, સામેવાળાને તાળીઓ મારતો. એ જોનારને એમ જ લાગે કે જન્મથી જ આ માણસ આવો ખડખડાટ હસતો હશે. ચીનાઓને મન આ એક ગંભીર કોયડો હતો. તેમને સતત એમ થતું કે શું પોતાની રમૂજવૃત્તિમાં કશી કસર છે? કે દેશવાસીઓની ભાષા એવી થઈ ગઈ છે કે સમ્રાટ સદાય ગીધગંભીર રહે છે!

જે ચીનાઓ વિદેશમાં વસવાટ કરતા હતા એમણે નોંધ્યું કે ચાઉમાઉ વિદેશમાં આવે ત્યારે એણે દુભાષિયો રાખવો પડે છે. એનો મતલબ એવો કે વિદેશી ભાષાઓ ચાઉમાઉને સમજાતી નથી. પણ તેમણે એય નોંધ્યું કે ચાઉમાઉ કોઈ વિદેશી શાસક સાથે મળીને અટ્ટહાસ્ય કરે કે ટુચકાની આપ-લે કરે ત્યારે એમને કોઈ દુભાષિયાની જરૂર હોતી નથી. આનો એક અર્થ એવો કરી શકાય કે વિદેશી શાસકોને ચીની ભાષા આવડતી હોય એમ બને. પણ એ શક્ય નહોતું. કેમ કે, ચીની ભાષા હજી ચીનાઓને જ પૂરેપૂરી ન આવડી હોય તો વિદેશીઓને ક્યાંથી આવડવાની? આ જ કારણે ચીનાઓને ચાઉમાઉ માટે અહોભાવ હતો. તેઓ ગંભીરતાથી માનતા કે 'ચાઉમાઉ હૈ તો ચીંગપીંગ હૈ.'

કેટલાક ઈતિહાસકારોએ શોધી કાઢ્યું કે અસલમાં ચાઉમાઉમાં રમૂજવૃત્તિ જન્મજાત હતી અને શાળાકાળથી તે પૂરેપૂરી ખીલેલી હતી. શાળામાં પણ તે કોઈ સહાધ્યાયીને આકાશ તરફ આંગળી ચીંધીને કહેતો, 'જો, રોકેટ જાય.' બાજુવાળો આકાશ સામું જોઈને રોકેટ શોધવા ફાંફા મારે કે તેને ચાઉમાઉનું અટ્ટહાસ્ય સંભળાતું. આવી તો અનેક મૌલિક તરકીબો ચાઉમાઉએ વિકસાવેલી, જે તેને શાસક બન્યા પછી બહુ કામમાં આવી.

ક્યારેક કોઈક નિષ્ણાત મંત્રી જણાવે કે 'નામદાર, આપણે શિક્ષણનીતિ વિશે વિચારવું જોઈએ.' ત્યારે ચાઉમાઉ આકાશ તરફ આંગળી ચીંધીને તેને કહેતો, જો, પેલું રોકેટ જાય.' મંત્રીઓ શરૂ શરૂમાં ઠાવકા રહેતા અને આકાશ સામું જોયા વિના કહેતા, 'નામદાર, હજી રોકેટની શોધ થઈ જ નથી.' પણ એ વખતે ચાઉમાઉ આકાશમાં જોઈને ડાફોળિયાં મારતો અને બોલતો, 'અલ્યા, હમણાં તો જોયેલું. ક્યાં સંતાઈ ગયું પાછું? હા...આ...આ. પેલો હાથી વચ્ચે આવી ગયો લાગે છે.' મંત્રીઓ સપાટ સ્વરે કહેતા, 'નામદાર, આકાશમાં હાથી ન હોય.' ચાઉમાઉ તેમની સામે જોયા વિના આકાશમાં જ તાકી રહેતો અને કહેતો, 'હાથી ક્યાં જતો રહ્યો? પે...લ્લી એની પૂંછડી દેખા..આ..આ..ય! હત્તેરી કી. એય ગુલાબ પાછળ ઢંકાઈ ગઈ.' આમ, રોકેટ હાથી પાછળ, હાથી ગુલાબ પાછળ, ગુલાબ ગધેડા પાછળ અને ગધેડું સફેદ વાદળ પાછળ ખોવાઈ જતું. આટલી વાર સુધી પેલા મંત્રીઓ ઊભા રહી શકતા નહીં.

ધીમે ધીમે ચાઉમાઉએ એવા મંત્રીઓને જ તગેડી મૂક્યા. તેણે એવા મંત્રીઓની ભરતી કરી કે જે ચાઉમાઉનું કોરસ બની રહે. અર્થાત્ ચાઉમાઉ એક વાક્ય બોલે અને પેલા લોકો એને ઝીલે. જેમ કે, 'અલ્યા, જો પેલું રોકેટ!' એ સાથે જ પેલા મંત્રીઓ કહેતા, 'મારું બેટું કેટલું ફાસમફાસ જાય છે હેં! અહાહા, અને ધુમાડા તો જો! એકદમ સફેદ. જાણે વાદળમાં દેખાય જ નહીં!'

જો કે, હવે ચાઉમાઉને કોઈ સાચી વાત કહેનાર રહ્યું નહીં, એટલે 'જો, પેલું રોકેટ!'ની રમત રમવાની જરૂર નહોતી. પણ એક રમત લેખે લોકોને એ એટલી બધી ફાવી ગઈ હતી કે એકે એક ચીનાએ એને અપનાવી લીધેલી. જેમ કે, કોઈ ચીની પિતા પોતાના દીકરાને પૂછે, 'તારા ગણિતમાં કેટલા માર્ક આવ્યા?' જવાબમાં દીકરો આકાશ તરફ આંગળી ચીંધીને કહેતો, 'જુઓ, પેલું રોકેટ જા..આ..આ..ય.' એ જ રીતે ક્યારેક દીકરો પોતાના પિતાને કહે, 'પપ્પા, સ્કૂલની ફી ભરવાની છે. આ વખતે નહીં ભરું તો એ લોકો મને કાઢી મૂકશે.' એ સાથે જ પિતા આકાશ તરફ આંગળી ચીંધીને કહેતા, 'જો, પેલું રોકેટ જા..આ...આ..ય.'

ધીમે ધીમે ચીનમાં એવી હવા જામી કે ચાઉમાઉએ 'જો, રોકેટ જાય' ફેસ્ટિવલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉજવવાનું શરૂ કર્યું. આ ફેસ્ટીવલ ખાસ કરીને વિદેશમાં રહેતા ચીનાઓ માટે હતો. વિદેશમાં વસતા ચીનાઓ ખાસ આ ફેસ્ટીવલમાં ભાગ લેવા માટે ચીન આવતા. અને હોંશે હોંશે 'જો, રોકેટ જાય.' રમતનો હિસ્સો બનતા. એટલું જ નહીં, આ રમત માટે મેદાનો, સાધનો અને ખેલાડીઓ વિકસાવી શકાય એ માટે અઢળક નાણાં દાનરૂપે આપીને જતા.

આથી ચાઉમાઉને આઈડિયા મળ્યો કે આ જ રમત વિદેશોમાં ચાલુ કરાવી શકાય. એ રીતે ચીની સંસ્કૃતિનો ઝંડો વિશ્વભરમાં લહેરાશે. એક નવાસવા રંગરુટ મંત્રીએ આ સાંભળીને ચાઉમાઉને ભોળેભાવે પૂછ્યું, 'પણ નામદાર, આપણી પાસે ચીનનો ઝંડો છે. ચીની સંસ્કૃતિનો ઝંડો આપણે નવો બનાવડાવવો પડે, હેં ને?' ચાઉમાઉએ કરુણામિશ્રિત હાસ્યથી તેની સામું જોયું. વિશાળ ખંડમાં ઊભે ઊભે તેણે છત તરફ આંગળી ચીંધી અને કહ્યું, 'જો, રોકેટ જા...આ...ય.'

કહેવાય છે કે રોકેટની શોધ થઈ એ પછી આ રમતનું સ્વરૂપ બદલાયું. રોકેટને સ્થાને એમાં 'હોડી' શબ્દ આવ્યો. પણ ચીનાઓની રમતવૃત્તિ એમની એમ જ રહી. અને જે પ્રજા રમતપ્રેમી હોય છે એને સદાય લીલાલહેર હોય છે.

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-26): ચાઉમાઉના રાજની વ્યાપારી કરારપ્રણાલિ

ચાઉમાઉ નીતનવિનતાનો પ્રેમી હતો. તેને એકવિધતા ગમતી નહીં. આથી એકવિધતાને તોડવા માટે તે અવનવી તરકીબો વિચારતો ને અમલ કરાવતો. ક્યારેક તે એવો આદેશ આપતો કે હવેથી સપ્તાહના દરેક વારને એના પછીના દિવસથી ઓળખવા. એટલે કે રવિવારને સોમવાર કહેવો, સોમવારને મંગળવાર, એમ અન્ય દિવસો. ક્યારેક તે દરેક મહિનાને એના આગલા મહિનાથી ઓળખવાનું ફરમાન કરતો. જાન્યુઆરીને ડિસેમ્બર, ડિસેમ્બરને નવેમ્બર, અને એ રીતે અન્ય. આવાં બધાં એલાન ચાઉમાઉ રાતના 11.35 મિનીટે કરતો, જેનો અમલ રાતના 12.00 વાગ્યાથી શરૂ થતો. આમ, પ્રજાજનોને પૂરી પચીસ મિનીટ મળતી, જેમાં એ લોકો જરૂરી પુનર્ગોઠવણ કરતા. આને કારણે ચીનમાં જ્યાં જુઓ ત્યાં લાંબી કતાર દેખાતી. લોકો અંદરોઅંદર ઝઘડતા રહેતા. ક્યારેક એમ પણ બનતું કોઈક કતાર ચચ્ચાર દિવસ સુધી રહી હોય, અને લોકો બીજા દિવસે સવારે પોતાનો નંબર આવે એવી આશામાં ઊભેલા હોય, પણ રાત્રે 11.35 મિનીટે ચાઉમાઉ કશીક નવી ઘોષણા કરે એટલે પોતાના નંબરની રાહ જોઈને ઊભેલા લોકો બીજે દોડે. ક્યારેક તો તે એમ પણ એલાન કરતો કે હવેથી કતારમાં જે છેલ્લો છે એ પહેલો ગણાશે. ચીનાઓ આ કારણે એટલા સલવાયેલા રહેતા કે તેમને કતારમાં પોતાનો નંબર ક્યારે આવે એ સિવાય બીજું વિચારી શકતા નહીં.

બીજી તરફ ચાઉમાઉના દરબારીઓ ચાઉમાઉના એકે એક પગલાને રાષ્ટ્રહિતનું પગલું ગણાવવા તત્પર રહેતા. જો કે, હવે એ લોકો પણ થાકી ગયેલા, કેમ કે, ચાઉમાઉએ એમને સૌને પણ હંફાવી દીધેલા. ચાઉમાઉના બધા તરંગોમાં રાષ્ટ્રહિત શોધવું તેમને અઘરું પડતું જતું હતું, પણ એમ ન કરે તો પોતાની નોકરી ખોવાની આવે. આથી તેઓ ભલભલા હાસ્યાસ્પદ અને ગળે ન ઊતરે એવાં બહનાં પણ આગળ ધરતા. ચાઉમાઉને એની સાથે કશી લેવાદેવા નહોતી, તો લોકોય પોતે રાષ્ટ્રદ્રોહી ન ગણાઈ જાય એ બીકે આ બધું વેઠતા.

એક વાર ચાઉમાઉએ રાત્રે 11.35 વાગ્યે કહ્યું કે હવેથી દરેક પર્વતને આપણે દરિયો કહીશું, દરેક દરિયાને પર્વત કહીશું. 'ચીનની દિલગીરી' તરીકે ઓળખાતી હો આંગ હો નદીને 'બાપાનો બગીચો' કહીશું. બાકીનાં નામ જે તે વિષયના નિષ્ણાતો જણાવશે અને પાઠ્યપુસ્તકોમાં પણ એ ફેરફાર કરી દેવાશે.

નિષ્ણાતો આ સાંભળીને મૂંઝાઈ ગયા. ચાઉમાઉએ કોઈને કશું પૂછ્યું નહોતું. એટલે પહેલાં તો નવાં નામ શાં રાખવાં એ નક્કી કરવાનું, એની પાછળનું કારણ સમજાવવાનું હતું. કોઈકે સૂચવ્યું કે કારણ આપણે સમ્રાટ ચાઉમાઉને જ પૂછીએ. જો કે, એ હકીકત હતી કે સમ્રાટને કોઈ કશું પૂછી શકતું નહોતું. અરે, ખુદ સમ્રાટ પોતે જ પોતાના પૂછ્યામાં નહોતા. આવા સંજોગોમાં નિષ્ણાતોએ એક કાયમી કારણ, તર્ક, દલીલ કે જે કહો એ નક્કી કરી રાખેલું, જેનો ભાવાનુવાદ કંઈક આવો થતો. 'ચાઉમાઉ હૈ, તો ચીંગપીંગ હૈ.' 'ચીંગપીંગ'ની સૌથી નજીકનો ભારતીય શબ્દ 'મુમકિન' ગણાવી શકાય.

બસ, આ કારણ આગળ ધરતાં જ સૌ કોઈની બોલતી બંધ થઈ જતી. બલ્કે પૂછનાર સામેથી જ, વગર પૂછ્યે સૂત્રોચ્ચારની જેમ પોકારી ઉઠતો, 'ચાઉમાઉ હૈ તો ચીંગપીંગ હૈ'.

ચાઉમાઉના આ સૂત્રની ખ્યાતિ દેશવિદેશમાં પ્રસરવા લાગી. વિશ્વના અન્ય દેશના, ચાઉમાઉથી પ્રભાવિત નેતાઓ ચીન સાથે વિવિધ કરાર કરવા માટે હડી કાઢવા લાગ્યા. ચીની ભાષામાં લખાયેલા, દસ દસ પાનામાં પથરાયેલા આ કરારની શરતોમાં એક જ વાક્ય લખાયેલું રહેતું, 'ચાઉમાઉ હૈ તો ચીંગપીંગ હૈ'. અન્ય દેશોના નેતાઓ આ બન્ને શબ્દોની જગ્યાએ પોતપોતાના દેશમાં પ્રચલિત નામ મૂકી દેતા. આમ, ચાઉમાઉ મોડેલ આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારપ્રણાલિમાં ઘણું વ્યાપક બની રહ્યું.

રોજેરોજ નીતનવાં કારણોસર લાઈનમાં ઊભેલા ચીનાઓ આ બધું જોઈ, સાંભળી, વાંચીને હરખાતા અને મનોમન બોલતા, 'ચાઉમાઉ હૈ તો ચીંગપીંગ હૈ'. આમ, ચાઉમાઉના રાજમાં ચીનાઓને તકલીફ બહુ હતી, પણ એકંદરે લીલાલહેર હતી.

ચીની ચાઉમાઉ: અનુસર્જન: બધું બરાબર

"સમ્રાટનો જય હો!"

"બોલો હાઉવાઉ! આપણા રાજમાં બધું બરાબર છે ને?"

"નામદાર, આપના રાજમાં બધું બરાબર છે. પ્રજાને કોઈ વાતે દુ:ખ નથી. બધું મસ્ત ચાલે છે."

"હાઉવાઉ, મારી ખુશામત ન કરો. મારે વિગતવાર અહેવાલ જોઈએ."

"જુઓ નામદાર, આપના રાજ્યમાં સૂરજ પૂર્વમાં ઊગે છે ને પશ્ચિમમાં આથમે છે."

"આવી ગયો ને દાદો લાઈન પર! બોલો, આગળ..."

"પૃથ્વી સૂરજ ફરતે આખા વરસમાં એક ચક્કર નિયમીતપણે મારે છે."

"હં...બહુ આડીતેડી ફરતી'તી. સીધીદોર કરી દીધી. આ સિવાય?"

"નામદાર, સૂરજ આથમે એ પછી જ રાત પડે છે, ને સૂરજ ઊગે પછી જ દા'ડો શરૂ થાય છે."

"સરસ. હવે કંઈ રહે છે?"

"નામદાર, એ સિવાય તો...બેરોજગારી, અરાજકતા, કવિસંમેલન, ભૂખમરો, ટ્રોલઉદ્યોગ, અર્થતંત્ર...."

"બસ, બસ! આ બધાનું શું છે? એ સરખાં થઈ ગયાં? પરિસ્થિતિ આ હદે કાબૂબહાર ગઈ છે અને તમે મને કહેતા સુદ્ધાં નથી?"

"સમ્રાટનો જય હો! મારું વાક્ય અધૂરું હતું. હું એમ કહેતો હતો કે આ બધું પહેલાંના જેવું જ છે."

"એમ જ હોય ને! શાસન કોનું છે? ચાઉમાઉનું...! એ ચાઉમાઉ કે......"

"......જેનું નામ સાંભળતાં જ દુશ્મનનાં બાળકો ગભરાઈ જાય છે અને ઉંઘમાંથી છળીને જાગી ઉઠે છે."

"શાબાશ, હાઉવાઉ! તમારું દીવાનપદું ટકી રહેશે."

ચીની ચાઉમાઉ: અનુસર્જન: દેશવાસીઓની હકાલપટ્ટી

"સમ્રાટ ચાઉમાઉનો જય હો!"

"બોલો હાઉવાઉ! આજે મોકાણના શા સમાચાર છે?"

"એ શું બોલ્યા, નામદાર? સમ્રાટ ચાઉમાઉના રાજમાં કાણ કેવી ને મોકાણ કેવી?"

"એટલે કાણમોકાણ બંધ છે એમ? શ્વસુરપક્ષનું બેસણું ઊપરના સ્થળે રાખ્યું છે? તસવીર અમારા હૃદયમાં છે?"

"અરે અરે સમ્રાટ! કન્ટ્રોલ યોરસેલ્ફ. લેટ મી કમ ટુ ધ પોઈન્‍ટ સ્ટ્રેટવે."

"હાઉવાઉ, તમે એ ભૂલી જતા લાગો છો કે કવિતા મેં ભૂલથી કરેલું દુષ્કૃત્ય હતું. તમે ઊખાણાં કરો એટલે મારા મનમાં મિસરા ફૂટવા માંડે છે. હા, તો બોલો, શા સમાચાર છે?"

"સમાચારમાં તો ખાસ કંઈ નથી."

"હાઉવાઉ! તમે મારું ભાષણ નથી લખી રહ્યા. ચાલો, મને જણાવો કે આપણા વિદેશખાતાના શા હાલચાલ છે?"

"સમ્રાટ, વિદેશખાતું એકદમ હાલતુંચાલતું થઈ ગયું છે. પેલો આપણો મિત્રદેશ ખરો ને...."

"કોણ? તાજિકિસ્તાન?"

"અરે, એ તો ભૂખડીબારસ છે."

"તો? તિબેટ?"

"એ તો આપણે પડાવી લીધેલો છે."

"તમે હાઉવાઉ, ઝટ બોલો. વાત શી છે? રશિયાની વાત કરો છો?"

"હા, નામદાર. એ જ."

"કેમ? રશિયાને પેટમાં શી ચૂંક આવી? આપણી સાથે એના સંબંધો સારા છે. આપણને એણે ભાવિ મહાસત્તા નંબર વન ગણવાનું વચન આપેલું છે. આપણા દેશના લોકો પાછલા બારણે ત્યાં જઈને સેટલ થઈ રહ્યા છે, એને લીધે રશિયાની ઈકોનોમી ચાઈનીઝ પતંગની જેમ આકાશમાં અધ્ધર ઊડી રહી છે."

"નામદાર, આપ વક્તવ્યની તૈયારી નથી કરી રહ્યા. મારી વાત સાંભળો."

"તે સાંભળું જ છું ને ક્યારનો? તમે બોલતા નથી."

"એ રશિયાવાળાઓને હવે ચરબી ચડી છે. એમણે કહ્યું છે કે એમણે હવે કોઈની જરૂર નથી. દુનિયામાં એક જ મહાસત્તા છે અને રહેશે, અને એ રશિયા. એ તો ઠીક, એમણે આપણા લોકોને હોડીઓમાં ચડાવી ચડાવીને પાછા આપણા દેશમાં ધકેલવા માંડ્યા છે."

"આને કહેવાય ખરો દોસ્ત. બીજો કોઈ હોત તો આપણા લોકોને પેલા તાજિકીસ્તાન- ફાજિકિસ્તાન જેવા ભૂખડીબારસ દેશમાં ધકેલી આપત. આના હૈયે આપણું હિત વસેલું છે."

"મહારાજ, આપણેય ઓછા લાકડે બળીએ એવા નથી. આપણે શરત મૂકી કે રશિયાથી અહીં આવતાં ટાઢ બહુ વાય છે. એ ટાઢમાં અમારા નાગરિકો ઠરીને ઠીકરું થઈ જાય. તો તમે એમ કરો કે ચીની રેશમના તાકામાં એમને વીંટાળો અને હોડીઓમાં ચડાવો."

"એમ કરીને તમે ચીની રેશમના તાકાઓનો એક્સપોર્ટ ઓર્ડર મેળવી લીધો, એમ ને?"

"સમ્રાટ ચાઉમાઉ, આપ તો અંતર્યામી છો."

"હાઉવાઉ, આમાં અંતર્યામી શું? મારા શાસનની આ તો પોલિસી છે. ભૂલી ગયા?"

"નામદાર, કશું ભૂલ્યો નથી. રોજ યાદ રાખીને બે ચીની બદામ ખાઉં છું."

"એમાં ને એમાં તમારી કિંમત એટલી ન થઈ જાય એ જોજો. એવું હોય તો બદામ રશિયાથી આયાત કરાવી લો."

"સમ્રાટ ચાઉમાઉનો જય હો! રશિયાએ કહ્યું છે કે અમારે ત્યાં ચીનથી આયાત કરેલી બદામનો જથ્થો આવી પહોંચશે એ સાથે જ અમે એની પર અમારું લેબલ લગાવીને તમને મોકલી આપીશું."

"શાબ્બાશ! તમે વિચારો કે ઈકોનોમિક્સ ભણ્યો ન હોવા છતાં આપણા દેશના અર્થતંત્રની આ હાલત છે. તો ભણ્યા હોત તો શી હોત?"

"સમ્રાટ ચાઉમાઉનો જય હો!"

ચીની ચાઉમાઉ: અનુસર્જન: ભીડ

 "સમ્રાટ ચાઉમાઉનો જય હો!"

"બોલો હાઉવાઉ! શા ખબર છે? અઢીસો વર્ષ પછી આવેલા આ તહેવારે એશિયાના સૌથી મોટા શાઓલીન ટેમ્પલે મુલાકાતીઓનો પ્રવાહ કેવોક રહે છે?"

"સમ્રાટનો જય હો. એક અહેવાલ મુજબ છેલ્લા સપ્તાહ દરમિયાન ચીનના અડધાઅડધ લોકોએ આ ટેમ્પલની મુલાકાત લઈને કુંગ ફૂની પ્રેક્ટિસ કરી હતી."

"શું કહ્યું? ચીનના અડધાઅડધ લોકો? હાઉવાઉ, ફેંકવામાં માપ રાખો. મજાકની પણ કંઈક હદ હોય."

"ગુસ્તાખી માફ, નામદાર. અમે તો આપની પાસેથી બધું શીખ્યા છીએ."

"અચ્છા! એમ કહો ને! કલ્લાકના બોલતા શું નથી? તો પછી મને એ કહો કે ચીનના બાકીના અડધા લોકો કેમ બાકી રહી ગયા?"

"નામદારનો જય હો! એ લોકો તો ધંધારોજગાર માટે પરદેશમાં સ્થાયી છે."

"હાઉવાઉ! તમને દીવાન કોણે બનાવ્યા? એમ હોય તો પછી સમાચાર શી રીતે અપાય એ શીખો. એમ કહો કે ગત સપ્તાહ દરમિયાન ચીનના સમગ્ર લોકોએ શાઓલીન ટેમ્પલની મુલાકાત લઈને કરાટે પરંપરાનો વાવટો ફરફરતો રાખવામાં પોતાનું પ્રદાન કર્યું હતું."

"પણ શાહ-એ-ચીન! શાઓલીનને કરાટે સાથે કશી લેવાદેવા નથી."

"હાઉવાઉ! તમે દીવાન બન્યા, પણ દીવાનપદું ન શીખ્યા. લેવાદેવા નથી એ મારો વિષય છે? લેવાદેવા ન હોય તો ઊભી કરો. ચીનની પ્રજાને રાજી રાખો, નાઉ ગેટ અવે એન્‍ડ સ્ટાર્ટ વર્કિંગ!"

"જો હુકુમ, આલમપનાહ ચાઉમાઉ!"

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-25): ચાઉમાઉના કથાકારે ઊપાડી સૂટકેસ

ચાઉમાઉનાં પરાક્રમોની કથાઓ અનંત છે. એમ થાય કે કહ્યા જ કરીએ, સાંભળ્યા જ કરીએ. કહેનાર કહેતાં ન કંટાળે, અને સાંભળનાર સાંભળતાં ન સૂઈ જાય એટલો રસ એમાં પડે છે. પણ આખરે આ પૃથ્વી પર દરેક જીવે પોતાનું અવતારકાર્ય કરવાનું હોય છે, આથી ચાઉમાઉની આ છેલ્લી કથા લખીને વિરામ લઈએ, જેથી સૌ પોતપોતાના કામધંધે પાછા લાગી શકે.

ચાઉમાઉને ચીનના નગરજનો સાથે હળવુંમળવું બહુ ગમતું. એ સૌને સવાલ પૂછતો, જવાબ સાંભળતો. સામે નગરજનો પણ ચાઉમાઉને સવાલ પૂછતા અને ચાઉમાઉ એના જવાબ આપતો. આ સવાલજવાબ મોટે ભાગે ‘કેમ છો?’, ’સારું છે.’, ‘બીજું શું ચાલે?’, ‘કંઈ નહીં. બેઠા છીએ.’ પ્રકારના રહેતા. ચાઉમાઉના હાથમાં વાંસનો બનેલો બાઉલ રહેતો. એ બાઉલમાં સૂપ ભરેલો રહેતો. ક્યારેક કોઈક ચીનો ચાઉમાઉને અણધાર્યો કે અનપેક્ષિત સવાલ પૂછે ત્યારે ચાઉમાઉ બાઉલ મોંએ માંડતો અને સૂપ ગટગટાવી જતો. એ પછી બોલતો, ‘આપણો સંબંધ ટકી રહેવો જોઈએ.’ ચાઉમાઉના આવા વાક્યનો પ્રતિકાર થઈ શકતો નહીં, કેમ કે, સૌ કોઈ આમ જ ઈચ્છતું. જો કે, લોકોને એ સમજાતું નહીં કે આમ કહેવામાં સૂપ ભરેલો આખો બાઉલ ગટગટાવી જવાની શી જરૂર હતી! ક્યારેક એમ પણ બનતું કે આવા સવાલ પૂછનારા વધી પડતા, અને ચાઉમાઉના બાઉલમાં સૂપ ખલાસ થઈ જતો, તેમજ એને ભરવાનો સમય પણ ન મળતો. એ સંજોગોમાં ચાઉમાઉ ખાલી બાઉલ મોંએ માંડતો અને એ ભરેલો હોવાનો અભિનય કરતો.

ચાઉમાઉની આ આદત એવી ચેપી નીવડી કે ધીમે ધીમે આખા ચીનમાં પ્રસરતી ચાલી.

ચીનના પતિઓ અધરાતમધરાતે લથડિયાં ખાતાં ઘેર આવે અને એમની પત્ની પૂછે, ‘ક્યાં ગુડાણા હતા?’ જવાબમાં ચીની પતિ પોતાના રોબમાંથી વાંસનો બનેલો બાઉલ કાઢીને મોંએ માંડતો અને સૂપ ન હોય તો પણ સબડકા બોલાવવાનો અભિનય કરતો. કહેતો, ‘આપણો સંબંધ ટકી રહેવો જોઈએ.’ આ સાંભળીને મોટા ભાગની ચીની પત્નીઓ ચૂપ થઈ જતી. પણ અમુક સામું પૂછતી, ‘એ તો જ ટકી રહેશે, જો તમે મારા સવાલનો જવાબ આપશો.’ બસ, આ સાંભળીને ચીની પતિ તાડૂકી ઉઠતો અને કહેતો, ‘સમ્રાટ ચાઉમાઉ કા અપમાન, નહીં સહેગા હિન્‍દુસ્તાન.’ આ સાંભળીને ચીની પત્ની ઓર અકળાતી અને બરાડતી, ‘તમે નશામાં છો. હિન્‍દુસ્તાન અને ચીનનો ફરક તમારે મન રહ્યો નથી.’ ચીની પતિ લથડતી જીભે કહેતો, ‘નથી રહ્યો તો નથી રહ્યો. પણ આ સૂત્રમાં ચીનનો પ્રાસ બેસતો નથી. તું જ વિચાર. ‘સમ્રાટ ચાઉમાઉ કા અપમાન, નહીં સહેગા ચીન’ બોલીએ તો જામે છે? બીજું એ કે આનાથી એમ પણ સાબિત થાય છે કે સમ્રાટની ધાક છેક હિન્‍દુસ્તાન લગી છે. ત્યાં તો રાત્રે છોકરાં રડે તો એની મા કહે છે....’ ચીની પત્ની લમણે હથેળી પછાડતી અને કહેતી, ‘ચીનની મા પોતાનાં રડતાં છોકરાંને હસાવવા ચાઉમાઉનાં ચિત્રો દેખાડે છે, ને છેક હિન્‍દુસ્તાનમાં એમ કહે કે સૂઈ જા, નહીંતર ચાઉમાઉ આવી જશે? ફેંકવામાં કંઈક તો માપ રાખો!’

ચીની પતિ દારૂના નશામાં શરીરનું સંતુલન ભલે ન જાળવી શકે, દિમાગનું સંતુલન બરાબર જાળવતો. તેને ખાતરી થાય કે પત્ની હવે દલીલ કરવાના મૂડમાં આવી ગઈ છે એટલે કહેતો, ‘અહીં જ હિન્‍દુસ્તાન અને ચીન જુદું પડે છે. અહીંનાં છોકરાં જે બાબતે હસે છે એનાથી ત્યાંનાં છોકરાં થથરે છે! બસ, આ જ ફરક છે ચીન અને હિન્‍દુસ્તાન વચ્ચેનો!’

ચીની પત્ની બોલતી, ‘ભઈસા’બ, મને તમારી જેમ દારૂ પીને દલીલ કરતાં નથી ફાવતું, પણ....’ આ સાંભળીને ચીની પતિ બોલતો, ‘તો દલીલ નહીં કરવાની! એ ક્યાં ફરજિયાત છે! દારૂ પીને ચૂપચાપ સૂઈ જવાનું. કશું ના થાય. શરબત જેવો જ લાગે.’ ચીની પત્ની કહેતી, ‘હા. એ ખરું, પણ મને લાગે છે કે હિન્‍દુસ્તાન અને ચીનનાં બાળકોમાં આટલો મોટો ફરક હોય નહીં! સાચું કહો, આવું તમે ક્યાં સાંભળ્યું?’ ચીની પતિ માંડમાંડ શરીરને ટેકો આપીને ઊભું રાખતો હતો. ઊંઘ પણ ચડી હતી. અઘરો સવાલ આવ્યો એટલે તેણે ફરી પેલો ખાલી બાઉલ કાઢ્યો, મોંએ માંડવા જતો હતો કે પત્નીને દયા આવી અને સામેથી બોલી ઉઠી, ‘આપણો સંબંધ ટકી રહેવો જોઈએ.’

બસ, એ સંવાદ સાથે હિન્‍દુસ્તાન અને ચીનનો ભેદ ભૂંસાઈ ગયો. ચીની પત્નીએ પોતાના પતિને ખભેથી પકડ્યો, ટેકો આપ્યો. આ જોઈને પતિ ગળગળો થઈ ગયો અને ફરી બોલ્યો, ‘સમ્રાટ ચાઉમાઉ કા અપમાન, નહી સહેગા હિન્‍દુસ્તાન’. ચીની પત્ની બોલી, ‘ઈન મીન નેએએએ....’ ચીની પતિએ જોરથી કહ્યું, ચી....ઈઈઈઈન.’

એ પછી બેઉએ ખાધું, પીધું અને લીલાલહેર કરી.

તો સુજ્ઞજનો, આ સાથે ચાઉમાઉની કથા વિરામ લે છે. કથાકાર સૂટકેસ ઊપાડીને જવા નીકળે છે. ક્યાં જશે, આ વિરામ કામચલાઉ છે કે કાયમી એ ચાઉમાઉ નક્કી કરશે, પણ આપે તેને શ્રદ્ધા સાથે વાંચી હશે, અને માણી પણ હશે તો એનો અનેકગણો બદલો આપને મળશે.

મોંગોલિયામાં એક જણે આ તમામ કથાની પારાયણનું આયોજન કર્યું તો થોડા જ મહિનામાં મોંગોલિયામાં પણ એવો શાસક ગાદીએ આવ્યો કે જેણે ચાઉમાઉનેય ભૂલવાડી દીધો. ચીનથી સહેજ દૂર આવેલા યુક્રેન નામના દેશમાં એક પરિવારે આ કથાઓ વાંચી અને એને હસી કાઢી. પરિણામે એ દેશમાં જે શાસક ગાદીએ આવ્યો એણે ચાઉમાઉની યાદ અપાવી દીધી. આમ, સૌ જેવી શ્રદ્ધા સાથે વાંચે એ મુજબ એને ફળ મળે છે.

આ કથાઓને પુસ્તકસ્વરૂપે પ્રકાશિત કરવાની વિનંતી ન કરવી, કેમ કે, મંચુરિયા દેશમાં એક મોટીવેશનલ સ્પીકરે આ કથા પુસ્તકરૂપે છપાવી, તો એની બધી જ નકલો વેચાઈ ગઈ, પણ કઝાખસ્તાનના એક ધનપતિએ આ કથાઓ ગમી હોવા છતાં એ પુસ્તકરૂપે ન છપાવી તો એ લખપતિ થઈ ગયો. અગાઉ એ કરોડપતિ હતો.

આમ, ચાઉમાઉના પરચા અપાર છે. એને મન ચીન, હિન્‍દુસ્તાન, તુર્કી, યુક્રેન, કઝાખસ્તાન જેવા ભૌગોલિક ભેદ નથી. એ તો પૃથ્વીના દરેક સ્થળે, દરેક કાળે અવતાર લે છે. લોકો એને અવતાર ગણે કે પનોતી, ચાઉમાઉઓ એનાથી પર હોય છે. બસ, તેઓ અવતાર લે છે, લોકોને હસાવવાનું પોતાનું અવતારકાર્ય સંપન્ન કરે છે, અને ઈતિહાસના પાને નોંધાઈ જાય છે, એ યાદ કરાવવા કે ‘સંભવામિ યુગે યુગે’.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન- 24): ચાઉમાઉનો દરબાર અને દરબારીઓ

ચાઉમાઉને અંગ્રેજી ખાસ ફાવતું નહીં, અને એ બાબતની એને કશી સભાનતા પણ નહીં. ક્યારેક ગમ્મતે ચડે તો તે અંગ્રેજી બોલતો. ગુસ્સે થાય ત્યારે તે ફ્રેન્ચમાં બોલવા પ્રયત્ન કરતો, પણ ફ્રેન્ચ તેને આવડતી ન હોવાથી એ ગુસ્સે થવાનું માંડી વાળતો. એ શાળામાં ભણતો ત્યારે અંગ્રેજી વિષય શીખવવા એના સાહેબે ખૂબ પ્રયત્ન કરેલા. છેવટે શાળાના સંચાલકોએ પોતાની શાળામાં અંગ્રેજી વિષય ભણાવવાનું માંડી વાળ્યું, અને અંગ્રેજીના શિક્ષકોને કૂંગ ફૂનો વિષય આપી દીધો.

ચાઉમાઉએ આ જોયું અને એને મઝા પડી. તેને થયું કે પોતે ગાદી સંભાળશે ત્યારે આવું જ કરશે. એટલે કે એક વિષયનિષ્ણાતને જેની સાથે લેવાદેવા ન હોય એવો વિષય આપી દેવાથી ઘણો લાભ થાય છે. એ વિષયનિષ્ણાત પોતાના માટેના સાવ નવા ક્ષેત્રમાં કંઈક નવિન અને નિર્દોષ વિચાર લઈને આવે છે, જે અગાઉ કોઈએ કર્યા નથી હોતા.

એ મુજબ, રાજા બન્યા પછી ચાઉમાઉએ નવિનીકરણ કરવા માંડ્યું. તેના દરબારમાં અનેક દરબારીઓ હતા. આ દરબારીઓ રોજેરોજ દરબારમાં આવતા, બેસતા, ઝોકા મારતાં અને ચા પીને પાછા ચાલ્યા જતા. ચાઉમાઉને આ બાબતનો ખ્યાલ ઝટ ન આવતો, કેમ કે, તે પોતે પણ ઝોકાં મારતો. જો કે, એને એ ‘પાવર મેડિટેશન’ જેવા અંગ્રેજી નામે ઓળખાવતો. એ જાગીને જોતો તો ‘જગત’ દીસતું નહીં, એટલે કે દરબારીઓ ચાલ્યા ગયેલા જણાતા. ચાઉમાઉને થયું કે આ વ્યવસ્થામાં ધરમૂળથી ફેરફાર કરવો જોઈશે.

તેણે દરબારીઓને જણાવ્યું કે હવે એ સૌએ અલગ અલગ ક્ષેત્રે તાલીમ માટે જવું પડશે. દરબારમાં હવે નવા અને વધુ બુદ્ધિશાળી લોકોને લાવવામાં આવશે. તાલીમ લેવાનું દરબારીઓને બહુ ગમતું, કેમ કે, ચાઉમાઉના દરબારમાં સળંગ સૂવા મળતું નહીં, માત્ર ઝોકાં ખાઈને સંતોષ માનવો પડતો. તેને બદલે તાલીમમાં સળંગ ઊંઘ મળતી. દરબારીઓને ઊંઘની આટલી સખત જરૂર કેમ રહેતી એ કોયડો હતો. ઘણા સમાજશાસ્ત્રીઓ એ કોયડાને ચીનની ફાટફાટ થતી વસતિ સાથે સાંકળતા.

ચાઉમાઉએ પોતાના દરબારનું પરિવર્તન પણ કર્યું અને વિસ્તરણ પણ. કેટલાક દરબારીઓને તેણે પત્રકાર બનવા મોકલ્યા, અને તેમનું સ્થાન ભરવા અમુક પત્રકારોને દરબારમાં લઈ લીધા. એ જ રીતે, કેટલાક દરબારીઓને અર્થશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કરવા મોકલ્યા, અને સામે પક્ષે અર્થશાસ્ત્રીઓને દરબારમાં સ્થાન આપ્યું. આમ, ચાઉમાઉના દરબારમાં ધીમે ધીમે ડૉક્ટરો, પ્રાધ્યાપકો, શિક્ષકો, વકીલ, ન્યાયાધીશ, ફિલસૂફ, સાધુસંતો, સાહિત્યકારો, બૅન્કૉરો સહિત વિવિધ પ્રજાતિના લોકોને સ્થાન મળવા લાગ્યું. તો તેમને સ્થાને ગોઠવાયેલા દરબારીઓને પણ આવાં વિવિધ ક્ષેત્રોનો પરિચય થતો ગયો. સરવાળે ચીનને ફાયદો હતો.

આ પરિસ્થિતિ પરથી વરસો પછી ભારતના એક ગીતકાર નિદા ફાઝલીએ એક પંક્તિ લખેલી, ‘જહાં ભી જાઉં યે લગતા હૈ, તેરી મહેફિલ હૈ’. આવી તો કેટલીય પંક્તિઓનો ચાઉમાઉ પ્રેરક બની રહ્યો. ખાસ કરીને ભારત દેશના ફિલ્મી ગીતકારોને તેણે ખૂબ પ્રેરણા આપી. હસરત જયપુરી નામના ગીતકારે ચાઉમાઉના પ્રભાવ હેઠળ લખેલું, ‘તેરા જલવા જિસને દેખા, વો તેરા હો ગયા’. બીજા એક કવિ ભરત વ્યાસે તો ત્યાં સુધી લખ્યું કે, ‘સૈયાં જૂઠોં કા બડા સરતાજ નીકલા’. આવાં અનેક ઉદાહરણ આપી શકાય એમ છે.

ચાઉમાઉના અંગ્રેજી કરતાં તેનો આત્મવિશ્વાસ ઘણો બહેતર હતો. આથી તે નવા નવા અંગ્રેજી શબ્દો બનાવતો રહેતો. એક વખત તેણે પોતાના મહેલની બારીમાંથી જોયું તો નીચે એક માણસ બળદગાડું ચલાવીને જઈ રહ્યો હતો. બળદો પોતાની મસ્તીમાં, સીધી લીટીમાં ચાલી રહ્યા હતા અને ગાડું ચલાવનાર રીતસર ઊંઘી ગયો હતો. ચાઉમાઉના મનમાં શબ્દ સ્ફૂર્યો, ‘બુલડોઝર’ એટલે ‘બુલ’ ચલાવતાં ચલાવતાં ‘ડોઝીંગ’ કરે એ.

એક વાર કશીક વાત નીકળતાં તેના દરબારમાં ભરતી થયેલા એક બૅન્ક મેનેજરે કહ્યું, ‘આઈ હેવ અ કાઉન્ટર ટુ સેલ.’ ચાઉમાઉને મસ્તી સૂઝી. એ કહે, ‘કાઉન્ટરની આગળ આર્ટિકલ ‘એ ’ ન આવે, ‘એન’ આવે. એન કાઉન્ટાર!’ બૅન્ક મેનેજર આમ હોંશિયાર હતો. તેણે તરત કહ્યું, ‘આપની વાત સાચી છે, નામદાર. એન્કાઉન્ટર જ બોલાય.’ ચાઉમાઉ હસીને કહે, ‘મેનેજર, તમે તમારાં કૌભાંડો સિફતથી ઢાંકી શકો છો, એમ મારા માટેનો ભક્તિભાવ પણ છુપાવો છો. બોલો, સાચું ને?’ મેનેજરને સમજાયું નહીં કે શો જવાબ આપવો. તેણે હાઉવાઉ સામું જોયું. હાઉવાઉ હસતા હતા. મેનેજર સમજી ગયા કે રાજા અંગ્રેજીની ચર્ચા કરે છે એનો અર્થ એ કે એ ગમ્મતે ચડ્યા છે. બૅન્કરને બૅન્કિંગની તાલિમ દરમિયાન શીખવવામાં આવેલું કે હાથી, ડ્રેગન અને રાજા મસ્તીએ ચડે ત્યારે આપણે સલામત અંતરેથી જોયા કરવાનું, વચ્ચે નહીં આવવાનું. તેણે એમ જ કર્યું. ચાઉમાઉ કહે, ‘બોલો, એન્કાઉન્ટર.’ મેનેજરે પુનરાવર્તન કર્યું.

આવા તો અનેક અંગ્રેજી શબ્દોને ચાઉમાઉએ જન્મ આપ્યો અને સદીઓ અગાઉ અંગ્રેજોએ ચીન સાથે કરેલા દુર્વ્યવહારનો ગુપ્ત રીતે બદલો લીધો. ગુપ્ત રીતે એટલા માટે કે અંગ્રેજોને આની ગંધ સુદ્ધાં આવી નહીં. પછી તો આ શબ્દોને નિકાસ કરવાનો નિર્ણય લેવાયો, જેથી ચીનને વિદેશી હૂંડિયામણની આવક થઈ શકે. ચીન સાથે વ્યાપારી સંબંધો ધરાવતા દેશોમાં આ શબ્દોની માંગ ઊભી કરાઈ.

શિક્ષણ વિભાગમાં ચાઉમાઉના કેટલાક દરબારીઓ હતા, જેમણે ચાઉમાઉના અનેક પ્રયોગોને ઈતિહાસના પાઠ્યપુસ્તકમાં સ્થાન આપ્યું. જો કે, આ હકીકતની જાણ ઘણી મોડી થઈ, કેમ કે, વિદ્યાર્થીઓ શાળાએ જાય તો પાઠ્યપુસ્તક જુએ ને!

ચાઉમાઉના રાજની પરિસ્થિતિ પરથી પ્રેરિત થઈને ભવિષ્યમાં પ્રદીપ ઊપનામ ધરાવતા એક કવિએ લખેલું, ‘ઊપર ગગન વિશાલ, નીચે ગહરા પાતાલ, બીચ મેં ધરતી, વાહ મેરે માલિક, તૂને કિયા કમાલ! વાહ મેરે માલિક ક્યા તેરી લીલા, તૂને કિયા કમાલ!’ સાદો અર્થ એ કે ચીનની ધરતી એવી વચ્ચોવચ્ચ છે કે ઉપર આકાશ છે, અને નીચે સાવ પાતાળ. એટલે કે ચાઉમાઉના શાસનમાં ‘સદાચાર’ આકાશને આંબતો અને નૈતિકતા પાતાળને સ્પર્શતી, છતાં ચીન ટકી રહ્યું હતું એ કેવી કમાલ! વધુમાં ‘લીલા’ શબ્દ ‘લીલાલહેર’નો સૂચક છે.

ધન્ય હજો રાજા ચાઉમાઉને કે જેમણે દેશદેશાવરના અનેક કવિઓ-ગીતકારોને પ્રેરણા આપી. ધનભાગ ચીનના લોકોનું કે એમને આવા રાજા મળ્યા, જેના રાજમાં સૌને લીલાલહેર હતી.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉમાઉ (અનુસર્જન-૨૩) ચીનમાં ચાઉમાઉનાં ચિત્રો

ચાઉમાઉને ચીનાઓ બહુ પ્રેમ કરતા. એ હદે કે ઠેરઠેર તેઓ ચાઉમાઉનાં ચિત્રો મૂકતાં. આને લઈને ચીનમાં આવતા વિદેશી પ્રવાસીઓને લાગતું કે ચાઉમાઉ ખુદ પોતાની જાતના પ્રેમમાં છે અને એ જ બધે પોતાનાં ચિત્રો મૂકાવે છે. ચાઉમાઉને ઘણી વાર લાગતું કે પ્રજાનો આટલો બધો પ્રેમ સારો નહીં! પણ કરવું શું? ચાઉમાઉનો વિકલ્પ હજી શોધાયો નહોતો.

ચીનાઓ બિચારા ભોળા હતા એટલે એમને કંઈ એવું ભાન ન હોય કે ચાઉમાઉનાં ચિત્રો ક્યાં મૂકાય અને ક્યાં ન મૂકાય! એટલે જાહેર સ્થાનો પર તો ઠીક, ઘરમાં પણ દીવાલો પર, સૂપના બાઉલ પર, ચોપસ્ટીક પર, નેનચાકુ પર, ધાબળા, ચાદર કે ઓશિકાનાં કવર પર એમ વિવિધ જગ્યા કે વસ્તુઓ પર ચાઉમાઉનાં ચિત્રો જોવા મળતાં.

ચિત્રો મૂકાવાનું કારણ એ હતું કે ચીનમાં હજી છબિકળા પ્રવેશી નહોતી. અલબત્ત, સમસ્ત વિશ્વને છબિકળાની ભેટ ચીને જ આપેલી. ખરું જોતાં, વિશ્વની પ્રત્યેક શોધ સૌથી પહેલી ચીનમાં જ થયેલી, પણ પછી વિદેશી આક્રમણખોરો એ બધું તફડાવી ગયેલા. એટલે ચીનમાં કશું રહેલું નહીં. આથી વર્તમાન સમયમાં બિચારા ચીનાઓએ વિદેશ પર આધાર રાખવો પડતો. ચાઉમાઉએ એક વિભાગ જ અલાયદો રાખેલો કે જેનું કામ હતું વિશ્વની કઈ શોધ ચીનમાં નથી થઈ એ શોધવું. આ વિભાગના કર્મચારીઓ પાસે કશું કામ જ નહોતું. ટૂંકમાં, ચાઉમાઉની છબિઓને બદલે ચિત્રો ચલણમાં હતાં એનું કારણ આ હતું.

એમ તો, ચીનમાં હજી શૌચાલય પણ ચલણમાં નહોતાં આવ્યાં. શૌચાલય માટે ચીનાઓ પ્રાકૃતિક વાતાવરણનો ઉપયોગ કરતા. તેઓ વાંસના ડબલામાં પાણી લઈને નીકળતા. આ ડબલા પર ચાઉમાઉનું ચિત્ર હોય એ સ્વાભાવિક ગણાય, પણ કેટલાક વિજ્ઞાનીઓએ એવી શોધ કરેલી કે ડબલાની અંદર રહેલા પાણીમાં પણ ચાઉમાઉનો ચહેરો દેખાય. એ પાણી જે કામ માટે ડબલામાંથી બહાર કઢાય ત્યારે જમીન પર પડતાં પણ એમાંથી ચાઉમાઉના ચહેરાની આકૃતિ બનતી. આટલું ઓછું હોય એમ ચીનાઓ દ્વારા કરાતા ઉત્સર્ગ થકી પણ ચાઉમાઉની આકૃતિ બનતી.

હાઉવાઉને આ બધું ગમતું નહીં. આથી તેણે એક વાર ચાઉમાઉને કહ્યું, "સમ્રાટ, જુઓ, આપ ડ્રેગન ફ્રૂટ કાપીને ખાવ કે ચૂસીને, એનો વાંધો નથી. પણ આપણા લોકો આમ જ્યાં ને ત્યાં તમારાં ચિત્રો મૂકે એ યોગ્ય ન કહેવાય." ચાઉમાઉ હસીને કહે, "એમાં તમને શું પેટમાં દુ:ખ્યું? પ્રજાનો આવો પ્રેમ પામવા માટે પણ લાયકાત જોઈએ. મને લાગે છે કે મારો જનમ એના માટે જ થયો છે. ઈન ફેક્ટ, મારો જનમ નથી, અવતાર છે. યુ નો, અવતાર!" હાઉવાઉ સમજી ગયો કે મહારાજ હવે સાચું અંગ્રેજી બોલવા પર ચડી ગયા છે એટલે ગમ્મતના મૂડમાં છે. તેણે હળવેકથી કહ્યું, "મહારાજ, આપ અત્યારે 'પાન્ડા કી લાદ' કાર્યક્રમમાં નથી બોલી રહ્યા. મારી સાથે વાત કરી રહ્યા છો." ચાઉમાઉએ સહેજ અકળાઈને કહ્યું, "એમ? તો દીવાન તરીકે તમારી એ ફરજ બને છે કે મને જાણ કરવી. દીવાન છો કે કોણ છો?" હાઉવાઉ બોલ્યો, "દીવાન જ છું. પણ તમારો પગાર નથી ખાતો. આપણે ભેગા મળીને જનતાનું સહિયારું ખાઈએ છીએ."

ચાઉમાઉ કહે, "સોરી, આઈ ગૉટ અ બીટ ઈમોશનલ. તમે ઈચ્છો છો શું એ કહો ને!" હાઉવાઉ કહે, 'લોકો તમારા એકલાનું જ ચિત્ર બધે મૂકે છે. તો પાછળ મારુંય ચિત્ર મૂકે એવું કંઈક કરો ને!" ચાઉમાઉ કહે, "ઠીક છે. તમારે જ આદેશનો અમલ કરાવવાનો છે. તમને ઠીક લાગે એ રીતે કરાવી દેજો."

ચીની ચિત્રકારો કાબેલ હતા. હવે પછી ચીનમાં દરેક ચીજો પર ચાઉમાઉ અને હાઉવાઉ બન્નેના ચિત્રો મૂકાવા લાગ્યાંં. અલબત્ત, ચાઉમાઉનું ચિત્ર આગળ અને મોટું, અને હાઉવાઉનું ચિત્ર પાછળ અને સહેજ નાનું.

હાઉવાઉ ખુશ થયો. ચાઉમાઉ તો ખુશ હતો જ. આ બન્ને ખુશ હોય તો ચીનાઓને કયું દુ:ખ હતું! ચાઉમાઉના રાજમાં એમને લીલાલહેર હતી.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-22): ચાઉમાઉનો ભવ્યતાપ્રેમ

ચાઉમાઉ મૂળભૂત રીતે ભવ્યતાનો પ્રેમી હતો. કોઈ પણ ચીજ અંદરથી ભલે ખાલી હોય, પણ બહારથી ભવ્ય દેખાવી જોઈએ એમ તે માનતો. આને કારણે તેણે ગાદી સંભાળતાંની સાથે જ સમગ્ર રાજનું નવિનીકરણ કરી દીધું. એટલે કે એકે એક વિભાગ, એના મંત્રી, અધિકારી વગેરેનાં નામ અને હોદ્દાનાં નવાં નામ પાડ્યાં. જેમ કે, શિક્ષણવિભાગનું નામ વિદ્વત્તાવિભાગ કર્યું અને એમાં કામ કરતા તમામ કર્મચારીઓના હોદ્દા પાછળ ‘વિદ્વાન’ લગાવવાનું કહ્યું. સૌથી ઉપલા હોદ્દે વરિષ્ઠ વિદ્વાન અને સૌથી નીચલા હોદ્દે રંગરુટ વિદ્વાન. આ બન્ને વચ્ચે આવતી તમામ શ્રેણીના અનેક વિદ્વાનો જોવા મળતા. એ જ રીતે નાણાંવિભાગનું નામ બદલીને કરોડપતિ વિભાગ રાખ્યું. એ વિભાગમાં પણ વરિષ્ઠ કરોડપતિથી લઈને રંગરુટ કક્ષાના અનેક કરોડપતિ કર્મચારીઓ થયા.

સાંસ્કૃતિક વિભાગ તેને અતિ પ્રિય હતો. તેનું નામ શું રાખવું એ બાબતે તેણે અન્ય તમામ વિભાગોના વડાઓની સભા બોલાવી. આ વડાઓ અત્યંત લાયક અને કાર્યશીલ હતા. તેમની મુખ્ય લાયકાત ચાઉમાઉનો પડ્યો બોલ ઝીલવાની અને ‘તુમ દાલ કો અગર ભાત કહો, ભાત કહેંગે’ કહેવાની હતી. લાયકાત એ જ ચીનમાં કાર્યશીલતા ગણાતી, કાર્યશીલતા વફાદારી ગણાતી, વફાદારી દેશપ્રેમ ગણાતી, અને દેશપ્રેમનો અર્થ થતો ચાઉમાઉપ્રેમ. ચાઉમાઉએ સૌ વડાને સાંસ્કૃતિક વિભાગના નવા નામ માટે સૂચન આપવા જણાવ્યું. એક પછી એક સૂચન આવવા લાગ્યાં. જેમ કે, ફેક મફે ક વિભાગ, લો લમ લોલ વિભાગ, ગ પોડી વિભાગ વગેરે. ચાઉમાઉને બધાં નામ ગમ્યાં, પણ હજી તેનું મન માનતું નહોતું. તેણે સૌને બીજા દિવસે વધુ વિચાર કરીને ફરી આવવા જણાવ્યું.

વિભાગીય વડાઓને બિચારાને વિચાર કરવો એટલે શું એનો અભ્યાસ નહોતો. તેઓ ખોરાકમાં માત્ર નમક લેતા, જે ચાઉમાઉના રસોડામાંથી સીધું જ તેમને ત્યાં પહોંચાડાતું. માત્ર નમક ખાતા રહેવાને કારણે તેમના દિમાગના કેટલાક કોષો વિકસ્યા જ નહોતા. તેઓ વારેવારે ચાઉમાઉને કહેતા, ‘અમે તમારું નમક ખાધું છે.’ ચાઉમાઉ મલકાતો અને કહેતો, ‘હવે ગોળીઓ ખાજો.’ આ સાંભળીને વિભાગીય વડા જોરથી હસતા.

બીજા દિવસે સૌ ભેગા થયા અને ફરી એક વાર નામ સૂચવવાનો સીલસીલો ચાલ્યો. ચાઉમાઉ જોતો કે ચીનના વિભાગીય વડાઓ બહુ મથતા, પણ તેમને નવાં નામ સૂઝતાં નહોતાં. એમ નહોતું કે તેઓ કામચોર હતા. ચાઉમાઉ જાણતો હતો કે તેઓ ચોર હશે, પણ કામચોર હરગીઝ નહીં. કેમ કે, કામચોરી માટે ચીનમાં ચોરી કરતાંય આકરી સજા હતી. ચોરી કરનારને ચીની સુરક્ષા દળમાં મોકલી દેવામાં આવતો અને તેનું પોસ્ટિંગ ચીનની દીવાલ પર થતું. ચીનની દિવાલ પર સ્થિતિ એવી હતી કે ત્યાં વાત કરવા માટે સુદ્ધાં કોઈ માણસ મળતું નહીં. આથી ત્યાં આમ કરનારા મોટા ભાગના કર્મચારીઓ જાત સાથે સંવાદ કરતા થઈ જતા, જેને ચીનના તબીબો ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક અવસ્થા ગણાવતા, પણ સામાન્ય લોકો એમને ‘પાગલ’ માનતા. અલબત્ત, ચીનમાં કોઈને જાહેરમાં ‘પાગલ’ કહી શકાતું નહીં, એટલે તેમને ‘કર્મયોગી’ જેવા અધિકૃત નામે ઓળખવામાં આવતા. કામચોરી કરનાર કર્મચારીને આવા કર્મયોગીઓની શિબિરનું સંચાલન કરવાનો હવાલો સોંપાતો.

આને કારણે ચીનમાં ચોરી કે કામચોરી નહીં, પણ શિરજોરી ફૂલીફાલી હતી. શિરજોરીને પ્રાયોગિક ધોરણે સમજાવી શકાય, પણ સૈદ્ધાંતિક રીતે સમજાવવી મુશ્કેલ છે. સાદી ભાષામાં કહી શકાય કે ‘લાજવાને બદલે ગાજવું’ એટલે શિરજોરી. ચાઉમાઉ પોતે શિરજોરીનો પ્રેમી હતો. તેણે કરેલાં શિરજોરીનાં ઉદાહરણો ચીનનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાં વિદ્યાર્થીઓને ભણવામાં આવતાં.

મૂળ વાત એ હતી કે સાંસ્કૃતિક વિભાગ માટે ચાઉમાઉને ફક્કડ નામ જોઈતું હતું. ચાઉમાઉએ રાષ્ટ્રવ્યાપી સ્પર્ધાની ઘોષણા કરાવડાવી અને સૌ ચીનીઓને પોતાના દેશના ગૌરવ કાજે સાંસ્કૃતિક વિભાગનું નવું નામ સૂચવવા અનુરોધ કર્યો. ચીનમાં વિવિધ વિભાગીય વડાઓની વિચારશીલતાની આવી હાલત હોય ત્યાં સામાન્યજનનું શું ગજું!

છેવટે પ્રબુદ્ધ દેખાતા અબુધ સાહિત્યકાર હૂ કાય છૂને યાદ કરવામાં આવ્યા. તેમણે પોતાને લમણે પોતાની પ્રથમ આંગળી મૂકી. બાકીની ત્રણ આંગળીઓને વાળી. ઘુવડ જેવી મુખમુદ્રા કરી. આ મુદ્રામાં તેઓ એટલા પ્રબુદ્ધ જણાતા હતા કે ભલભલા છેતરાઈ જાય. કશુંક વિચારી રહ્યા હોવાનો દેખાવ કરીને તેમણે કહ્યું, ‘પૂરી એક મિનીટ અને સવા ચોત્રીસ સેકન્‍ડ વિચાર કર્યા પછી....” હજી તેઓ વાક્ય પૂરું કરે એ પહેલાં જ ચાઉમાઉ તાડૂક્યો, “આને એટલે જ હું બોલાવતો નથી. કાયમ આ રીતે જ પકાવે છે.” હૂ કાય છૂએ ચહેરા પરથી પ્રબુદ્ધતાનું આવરણ હટાવ્યું અને અબુધપણે મલકાયા. કહે, “નામદાર, મારું એક જ સૂચન છે.” ચાઉમાઉ કહે, “એક હોય કે હજાર, ઝટ ભસી મર.” છૂએ હવે શ્વાન જેવી મુખમુદ્રા કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો અને હોઠ સહેજ વંકાવીને ‘ભાઉ ભાઉ’ કરવા જતા હતા કે હાઉવાઉએ કહ્યું, “નામદાર ભસવાનું નહીં, ભસી મરવાનું કહે છે.” હૂ કાય છૂના મનમાં અજવાળું થઈ ગયું. તેમણે એક શ્વાસે કહ્યું, “સાંસ્કૃતિક વિભાગનું નામ બદલીને ચાઉમાઉ વિભાગ જ રાખવું જોઈએ. કેમ કે, ચાઉમાઉ એ સંસ્કૃતિનો પર્યાય છે અને સંસ્કૃતિ ચાઉમાઉનો. તાઓના ગ્રંથ નંબર પાંચની છઠ્ઠી આવૃત્તિના પૃષ્ઠ નંબર એકસો ને...” ચાઉમાઉ એટલો અકળાઈ ગયો કે એણે જોરથી રાડ પાડી, “બસ કરો, હવે. આજથી તમારું નામ બદલીને ‘હૂ કાય છૂ’ને બદલે ‘તૂ કાય ની’ રાખવામાં આવે છે. મને એમ કે, તમે નથી બોલતા તો જરા પ્રબુદ્ધ દેખાવ છો. પણ જોયું કે તમે ન બોલો એમાં જ તમારી ગરિમા છે, સમજ્યા ને!” હૂ કાય છૂએ બે હાથ જોડ્યા અને કહ્યું, “નામદાર, આ તો મેં અમેરિકાની વેસ્ટવર્ડ યુનિવર્સિટીમાં પ્રવચન આપવા માટે જે નોંધ કરેલી એ આપને જણાવતો હતો.” ચાઉમાઉ કહે, “હજી મને પ્રભાવિત કરવા જાવ છો કે તમારી અમેરિકામાં બહુ ડિમાન્‍ડ છે ને તમને ભાષણો ઠોકવા લોકો બોલાવે છે! રાજા આગળ આવું કરો છો તો ભૂંડા લાગો છો. જાવ હવે!”

હૂ કાય છૂ સ્થિતપ્રજ્ઞ બની રહ્યા. શું કરવું એની તેમને ખબર હતી. તેમણે પોતાની મુખમુદ્રા ઘુવડ જેવી હતી એને ચીબરી જેવી કરી. પછી સહેજ હસીને કહ્યું, “નામદારનો જય હો!”

ચાઉમાઉ હવે હસી પડ્યો. બોલ્યો, “હા, હવે! તમે અત્યાર સુધી જે કર્યું છે એ હું ભૂલું એમ નથી. તમને ડ્રેગનશ્રીનો એવોર્ડ આપવાનું આ વરસે નક્કી જ છે, હોં!”

હૂ કાય છૂએ લમણા પરથી આંગળીને નીચે ઊતારી. તેમનું સૂચન સ્વીકારાઈ ગયું અને સાંસ્કૃતિક વિભાગ ચાઉમાઉ વિભાગ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો.

નવું નામ, અને એ પણ પોતાના રાજાનું, મળતાં ચીનાઓ રાજીરાજી થઈ ગયા. ચાઉમાઉના રાજમાં સૌને લીલાલહેર હતી.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન- 21): ચીની સંતો, ચીની ભક્તો અને ચાઉમાઉ

ચાઉમાઉ ધર્મપ્રિય રાજવી હતો. તેને સંતસમાગમ (સમાસવિગ્રહ: સંત અને સમાગમ) ખૂબ ગમતો. સંત પાસે ન હોય ત્યારે તે સમાગમમાં વ્યસ્ત રહેતો. આ કારણે ચીનના સંતો રાજપ્રિય હતા. તેઓ પણ રાજા પાસે ન હોય ત્યારે સમાગમમાં મગ્ન રહેતા. 'સમાગમ' શબ્દ ચીનમાં ખૂબ લોકપ્રિય હતો. કોઈક તેને માટે 'સત્સંગ' શબ્દનો ઉપયોગ કરતું, કોઈક 'સમાધિ' શબ્દ વાપરતું, કેટલાક આધુનિક સંતો 'નાઈટ મેચ' જેવો શબ્દ પણ વાપરતા. આમ, ચીનમાં વિવિધ કોટિ સંતોનું ચલણ હતા. 'ચલણ' પરથી યાદ આવ્યું કે અમુક સંતોને લોકો લાડથી 'મોટી નોટ', 'ફાટલી નોટ', 'ખોટો સિક્કો' જેવાં વિશેષણોથી પણ સંબોધતા. એમ કરવામાં એ સંતો પ્રત્યે લોકોનો આદરભાવ છતો થતો.

ચાઉમાઉના રાજના સંતોમાં અનેક પ્રકારનું વૈવિધ્ય જોવા મળતું. એવા એક સંત પૂ. ન્યૂ રા ધૂપનો પરિચય અગાઉ અપાઈ ચૂક્યો છે. બીજા એક સંત હતા લો લુ પકામી. આ સંતનો દેખાવ એકદમ વિકરાળ હતો, અને તેમનો અવાજ પણ દેખાવને અનુરૂપ. લોકો તેમનાથી ડરતા પણ ખરા, કેમ કે, તેઓ તંત્રવિદ્યા જાણતા હોવાનો દાવો કરતા અને જેની પર ગુસ્સો કરે એને વંદો, ગરોળી, ઉંદર વગેરેમાંથી કંઈ પણ બનાવી દેતા. અલબત્ત, આવી અને એની વાઈસેવર્સા સિદ્ધિ તો ચીનમાં અનેક સંતો પાસે હતી, પણ આ સંતથી ડરવાનું વિશેષ કારણ એ હતું કે આ રીતે વંદો, ગરોળી કે ઉંદર બનાવ્યા પછી તેમના અનુયાયીઓ ચાઈનીઝ રાઈસમાં ભેળવીને એને 'પ્રસાદ' તરીકે વહેંચી દેતા, અને એની પાછા માણસ બનવાની શક્યતા શૂન્ય થઈ જતી. આ પરંપરા પરથી ભારતના ગીતકાર કમર જલાલાબાદીએ વરસો પછી એક ગીત લખેલું, જેમાં એકાદ શબ્દનો ફેર કરેલો. એ ગીત હતું: 'એક દિલ કે ટુકડે હજાર હુએ, કોઈ યહાં ગીરા, કોઈ વહાં ગીરા'. સુજ્ઞજનો આ ગીતનું ચીની અનુસંધાન તરત પામી શકશે.

ચીનના અન્ય એક સંત વ્યવસાયી હતા, જેમનું નામ હતું કો મેડી અન. પોતાના નામમાં 'મેડી' આવતું એને અનુરૂપ તેમણે ચીની ઔષધિઓ(મેડીસીન)નો ઉદ્યોગ સ્થાપેલો. ચીની ઔષધ પરંપરા અને ધ્યાન પરંપરાના તેઓ વાહક મનાતા. આમ તો તેમનું મુખ્ય લક્ષ્ય જિનસેંગ વેચવાનું હતું, પણ એમાં તેઓ સ્ટેરોઈડ ભેળવતા. ચાઉમાઉનો તેમને સીધો આશ્રય હતો.

ખુદ ચાઉમાઉનો જેમને સીધો આશ્રય હોય એવા સંતોને પૂજવામાં ચીનાઓ પાછા પડે? આને કારણે પ્રત્યેક ચીની ભક્તની મહત્ત્વાકાંક્ષા રહેતી કે પોતાનો દીકરો મોટો થાય અને પોતાની જેમ જ અમુકતમુક સંતનો પ્રખર અનુયાયી બને. દીકરીઓ માટે ચીનાઓ આવી મહત્ત્વાકાંક્ષા ન રાખતા. કેમ કે, દીકરીઓ મોટી થાય એ પહેલાં જ તેમને ચીની સંતોની સેવામાં મોકલી દેવાતી.

કાળક્રમે કેટલાક ચીની સંતોને રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષા જાગી, તો સામે પક્ષે સંતસમાગમને કારણે ચાઉમાઉને પણ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વાકાંક્ષા જાગી. તેણે જાહેર કર્યું કે પોતે કોઈ રાજાબાજા નથી, પણ લામા છે. પોતાને મન થશે ત્યારે તે પોતાનો રોબ ફગાવીને નીકળી પડશે.

આ સાંભળીને ચીની સંતો ગેલમાં આવી ગયા, પણ તેમને એક વાંધો પડ્યો. 'લામા' એ બૌદ્ધ ધર્મનો શબ્દ છે. ચાઉમાઉ પોતે લામા હોવાનું જાહેર કરે તો એની સીધી અસર પોતાની દુકાનો પર, એટલે કે પોતાના અનુયાયીઓ પર થાય અને એ બધા બૌદ્ધધર્મી સાધુઓના ચેલા બનવા હડી કાઢે. આથી ચીની સંતોનું મંડળ ચાઉમાઉને મળવા ગયું. તેમણે એક અવાજે રજૂઆત કરી કે હે રાજન! અમે ભલે સંસાર ત્યાગી દીધેલા છીએ, પણ અમારો વંશ નિર્મૂળ થવાનો નથી. આપ તો રાજવંશી છો, આપ લામા બની જશો તો...."

ચાઉમાઉ મંડળની વાત સાંભળીને હસી પડ્યો અને બોલ્યો, "બાવલાઓ, તમે એમ ધારો છો કે હવે હું બૌદ્ધ મઠોને સબસિડી આપીશ અને તમને બંધ કરી દઈશ? હું લામો હોઉં, રામો હોઉં કે પાયજામો હોઉં, આ રોબ કદી ફગાવવાનો નથી, સમજ્યા ને! આ તો રાજા હોઈએ એટલે અમુક જુમલા ફટકારવા પડે, સમજ્યા? જાવ, તમતમારે મોહમાયામાં ધ્યાન પરોવો અને ભક્તોને વિરક્તિનો ઉપદેશ ચાલુ રાખો. ડોન્‍ટ વરી, બી હેપ્પી."

ચાઉમાઉ અંગ્રેજી બોલે એટલે સંતો સમજી જતા કે એ મજાકના મૂડમાં છે. કેમ કે, સાચું અંગ્રેજી એ ગમ્મતમાં જ બોલી શકતો.

ચીની સંતોના મંડળે 'શંગ યી ચાઉમાઉ' (ચાઉમાઉનો જય), 'છાંગમીંગ ચાઉમાઉ' (ચાઉમાઉ ઝિંદાબાદ)ના પોકારો કર્યા. ચાઉમાઉએ હાઉવાઉને હુકમ કર્યો, 'હાઉવાઉ, આ બધા બાવલાઓને બબ્બે જોડી લંગોટી વધારાની આપજો. ગમે ત્યાં ખોઈ આવે છે!"

સંતમંડળે ફરી એક વાર ચાઉમાઉનો જયઘોષ કર્યો. ચીનનો રાજા ચાઉમાઉ ઉદાર અને ધાર્મિક હતો. આથી તેના રાજમાં સંતો સુખી હતા. રાજા ધાર્મિક, સંતો સુખી, એટલે લોકોને લીલાલહેર જ હોય ને!

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન- 20) : ચાવીવાળો મગર, ચીની સમુદ્ર અને ચાઉમાઉ

 ચાઉમાઉને મન બધા જીવ સમાન હતા, પણ કેટલાક જીવ અન્યો કરતાં વિશેષ સમાન (more equal than others) હતા. ચીની ભોજન પરંપરા અનુસાર તે માનતો કે હાલે એ બધું ચાલે. એનો અર્થ એ કે જે જીવ (હાલી)ચાલી શકે છે એ તમામ ભોજનમાં ચાલી શકે. બાળપણમાં તેના શિક્ષકોએ આ બરાબર ગોખાવેલું. એ કારણે ચાઉમાઉ બે-ત્રણ વખત ચાવી વડે ચાલતાં ડ્રેગન, વિમાન, મગર જેવાં રમકડાં ચાવી ગયેલો. એમાંથી મગરનો સ્વાદ તેને ગમી ગયેલો, કેમ કે, એની પીઠ પર ભીંગડાં હતાં. આ કારણે તેના પિતાજી તેને ચાવીવાળો મગર લાવી આપતા. આમ, મગર સાથે રમતાં રમતાં એ મોટો થતો ગયો. જી હા, મગર નહીં, ચાઉમાઉ મોટો થતો ગયો. આ ચાવીવાળા મગરને કંઈ તરતાં ન આવડે. પણ ચાઉમાઉને એમ કે મગર આમ તો જળચર છે, તો એને પાણીમાં મૂકી જોઈએ. રાજાનો દીકરો હતો એટલે એ કંઈ નાના તપેલામાં પાણી ભરીને મગર મૂકે? મગરને લઈને એ એક વાર ઊપડ્યો ચીની સમુદ્રના તટે.

એ વખતે પશ્ચાદભૂમાં જાવેદ અખ્તરનું લખેલું ‘સાગર કિનારે, દિલ યે પુકારે’ ગીત વાગી રહ્યું હતું. ગીત તો ચીની ભાષામાં હતું, પણ એની ધૂન પરથી ખ્યાલ આવતો હતો કે આ એ જ ગીત છે. કોણે કોની ઊઠાંતરી કરી એ કહેવું મુશ્કેલ હતું. ચીની સમુદ્રની લહેરો કિનારે આવ-જા કરી રહી હતી. ચાઉમાઉએ મગરને ચાવી ભરી અને તેને કિનારે મૂક્યો. એક લહેર આવી અને મગરને તાણી ગઈ. ચાઉમાઉએ રડારોળ કરી મૂકી. એનાથી કંઈ ન વળ્યું. એટલે એણે રાડારાડ કરી, ચીની સમુદ્રને ઉદ્દેશીને મોટે મોટેથી અપશબ્દો કહ્યા અને એને ચોપસ્ટીકે ચોપસ્ટીકે ખાલી કરી દેવાની લુખ્ખી દાટી આપી. એવામાં વધુ એક લહેર કિનારા તરફ આવી અને પેલા ચાવીવાળા મગરને કિનારે ફેંક્યો. ચાઉમાઉને લાગ્યું કે ચીની સમુદ્ર પોતાની ધમકીથી ગભરાઈ ગયો છે અને ગભરાઈને તેણે ચાવીવાળો મગર ચાઉમાઉને પરત કરી દીધો છે.

રાજી થતો ચાઉમાઉ મગરને લઈને પોતાના મહેલે પરત ફર્યો. પોતાના પિતાજીને બધી વાત કહેવાને બદલે તે સીધો મહેલની સામે આવેલા ઝૂંપડાંમાં ગયો. એ ઝૂંપડાંમાં ચીની ઈતિહાસકારો વસતા. ચીનના દવાખાનામાં ચિકિત્સક મળે કે ન મળે, ચીની શાળાઓમાં શિક્ષક હોય કે ન હોય, પણ પથરો ફેંકતાં કોક ને કોક ઈતિહાસકાર અવશ્ય મળી રહેતા. ચાઉમાઉએ મહેલની સામે રહેતા ઈતિહાસકારો સમક્ષ સઘળું વર્ણન કર્યું. ચાઉમાઉનું વર્ણન સાંભળીને ઈતિહાસકારોએ એકમેકની સામું જોયું. કાલે રાજા જણાવે ત્યારે આ ઘટના ઈતિહાસમાં સમાવવી કે અત્યારે એટલું જ વિચારવાનું હતું. ચાઉમાઉએ એ ઈતિહાસકારો પર મગર છોડી મૂકવાની ચીમકી આપી. ચીની ઈતિહાસકારો પણ ચીનનો ઈતિહાસ લખી લખીને ઈતિહાસકાર બન્યા હતા. તેઓ જાણતા હતા કે ચાવીવાળા મગરમાં દરિયાનું ખારું પાણી પેસી ગયું હશે તો મગર કશા કામનો નહીં રહ્યો હોય. આ ઈતિહાસકારો પાસે આવા અનેક મગરોનો સંગ્રહ હતો, કેમ કે, મગરને જેર કર્યો હોવાની કથા ચીનમાં દરેક રાજા કરતો. ઈતિહાસલેખન તેમની આજીવિકા હોવાથી શાહી પરિવારના સભ્ય લખાવે એ લખવું પડતું, પણ મનથી તેઓ સમજતા કે ભવિષ્યની પેઢી ઈતિહાસમાં બે લીટી વચ્ચે લખાયેલું વાંચશે તો તથ્ય જાણી શકશે.

ભાવિ પેઢી વાંચે ત્યારે ખરી, ચાઉમાઉના રાજમાં વર્તમાન પેઢીને કશું વાંચવાની ફુરસદ નહોતી. તેઓ ઉજવણીમાંથી ઊંચા આવે તો કશું વાંચે ને!

આમાં ને આમાં ચીનના ઈતિહાસમાં ક્યારે ચાવીવાળા મગરને બદલે સાચો મગર આવી ગયો એનું કોઈને ભાન જ ન રહ્યું. સાથે જ એ વાત પણ આવી કે ચાઉમાઉએ ચીની સમુદ્રને ચોપસ્ટીકે ચોપસ્ટીકે ખાલી કરી દીધેલો.

ઠેરઠેર મગરનાં પૂતળાં મૂકાવા લાગ્યા. એની નીચે ચીની ભાષામાં લખેલું, ‘સમ્રાટ ચાઉમાઉની ધમકીથી ચીની સમુદ્રે પરત કરેલો એ મગર’. થોડા સમયમાં ચીનના બજારોમાં ખારા પાણીની શીશીઓ વેચાવા લાગી. એની પર લેબલ રહેતું: ‘સમુદ્રે ડરીને સમ્રાટને પાછો આપેલો એ મગરના આંસુ’. આ શીશીઓનું વેચાણ એટલું બધું વધી ગયું કે ચીનાઓ વિવિધ વાનગીઓ પર એ આંસુનાં બે ટીપાંનો છંટકાવ કરતા અને પછી ખાતા. બજારમાં વધુ એક વાનગી મળતી થઈ. એ હતી મંચુરિયન બૉલ્સ. આ બૉલ્સની વિશેષતા એ હતી કે તેનો લોટ પેલા મગરના આંસુથી બાંધવામાં આવતો. આમ તો, સૌ ચીનાઓ જાણતા કે મંચુરિયન બૉલ્સ બનાવવામાં લોટની જરૂર પડતી નહીં, છતાં ‘દિલ કો બહલાને કે લિયે ખયાલ અચ્છા હૈ’ માનીને તેઓ એ હોંશે હોંશે ખરીદતા.

ચાઉમાઉને પોતાને પણ નવાઈ લાગતી કે મગર એવા તો કેટલાં આંસુ પાડતો હશે કે એની શીશીઓ ભરાય ને વેચાય, મંચુરિયન બૉલ્સનો લોટ બાંધવામાં વપરાય તો પણ એ ખૂટે નહીં. આ બધી ગણતરીમાં તે એ વીસરી ગયેલો કે દરિયાકિનારે ચાવીવાળો મગર દરિયામાંથી બહાર ફેંકાયેલો. તેને એમ લાગવા માંડેલું કે ચીની સમુદ્રે ડરીને તેને મગર પાછો આપી દીધેલો.

ઈતિહાસકારો ઈતિહાસમાં કોઈ ઘટના લખે એ પછી વિવિધ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં પણ ચાઉમાઉ અને મગરને લગતા સવાલો પૂછાતા. આવી પરીક્ષાઓમાં બેસતા ચીની વિદ્યાર્થીઓ મોટા ભાગે સહેલા સવાલના જવાબ લખતા નહીં, કેમ કે, શું અઘરું કે શું સહેલું! એમને મન બધું એકનું એક જ હતું! પણ ચાઉમાઉ અને મગરને લગતા સવાલના જવાબ તેઓ હોંશેહોંશે અને વિસ્તારથી લખતા, કેમ કે, એમાં તેમની કલ્પનાશક્તિ ખીલી ઉઠતી. ચીનના મગર વિશે કાલ્પનિક લખાણો લખી લખીને ઘણા લોકો નિબંધકાર ગણાવા લાગ્યા હતા. અને આજનો નિબંધકાર આવતી કાલનો ચિંતક છે એ ન્યાયે તેઓ ચિંતક ગણાતા પણ થઈ ગયા. ચિંતક બનો એટલે ચાઉમાઉના દરબારમાં સ્થાન મળી જતું. તેમની ફરજ મુખ્યત્વે ચાઉમાઉની અતાર્કિક વાતોને તર્ક, ધર્મ અને અધ્યાત્મનો આધાર બક્ષવાની રહેતી.

આ મગરકાંડની સચ્ચાઈ એક મગર જાણતો અને બીજો ચીની સમુદ્ર. પણ ચાવીવાળા મગરમાં ચીની સમુદ્રનું ખારું પાણી ભરાઈ જવાથી એ કટાઈ ગયો. કટાયો ન હોત તો પણ એ બોલી શકવાનો હતો નહીં. ચીની સમુદ્ર કેવળ ઘૂઘવાટા કર્યા કરતો. એ ઘૂઘવાટાની બોલી ઊકેલનારા નિષ્ણાતો ચીનમાં હતા ક્યાં!

પણ એથીય ઉપરની વાત એ હતી કે ચીનાઓ આ બધાથી પર હતા. ધારો કે ખુદ ચાવીવાળો મગર કે ચીની સમુદ્ર મનુષ્યની ભાષા બોલે અને ચીનાઓને વાસ્તવિકતા જણાવે તો પણ ચીનાઓને કશો ફેર પડવાનો નહોતો. ચાઉમાઉને તો આમે કશો ફેર નહોતો પડતો. સરવાળે ચાઉમાઉના રાજમાં ચીનાઓને લીલાલહેર હતી.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-19): સતત નવિનતાનું પગેરું દાબતો ચાઉમાઉ

ચીનમાં થઈ ગયેલા અગાઉના શાસકોને દૃષ્ટિવંત ન કહી શકાય. તેઓ બસો-પાંચસો વરસનું વિચારતા, પણ વર્તમાનનું વિચારી ન શકતા. તેમની સરખામણીએ ચાઉમાઉ અલગ હતો. તે વર્તમાનનું વિચારતો. એ હદે કે આવતી કાલનું પણ નહીં, આ ક્ષણનું વિચારતો. આથી ચીનીઓ તેને બહુ ચાહવા લાગ્યા હતા.

ચીનમાં અનેક જૂનાંપુરાણાં બાંધકામો હતાં, જે અગાઉના શાસકોએ બંધાવડાવેલાં. એ એટલાં મજબૂત, ટકાઉ અને ભવ્ય હતાં કે એને કશું થતું જ નહીં. પેઢીઓની પેઢીઓ એ જોતી જોતી મોટી થઈ હતી. ચાઉમાઉને ખબર હતી કે પ્રજાને શું ગમે છે. તેણે રાતોરાત નવાં નવાં બાંધકામ તૈયાર કરાવવા માંડ્યા. ખાસ કરીને જાહેર સ્થળોનાં. સદીઓથી એકની એક ઈમારતો અને માળખાં જોતા આવેલા ચીનાઓ બહુ ઉત્સાહમાં આવી ગયા. નવી ઈમારતોને જોવા માટે લોકોની ભીડ ઉમટવા લાગી. ચીનમાં આમેય લોકો પાસે કામધંધો ખાસ હતો નહીં. આથી તેઓ દરેક નવી ઈમારતોની મુલાકાત લેવા લાગ્યા, ચાહે એ મહેસૂલ ખાતાની કચેરી હોય, જાહેર દવાખાનું હોય, શાઓલીન ટેમ્પલ હોય, કરાટે સ્કૂલ હોય કે બીજું કંઈ પણ હોય. ચાઉમાઉએ આ તમામ સ્થળની મુલાકાતની ટિકિટ બહાર પાડી. ચીનાઓને એ ખરીદવા સામે કશો વાંધો નહોતો, બલકે તેઓ હોંશેહોંશે ચૂકવતા અને કહેતા, ‘આટલો બધો ખર્ચ રાજ્યે કર્યો હોય તો આપણે આટલું તો કરી જ શકીએ ને!’

ચાઉમાઉએ જૂના રસ્તાઓ ખોદાવવા માંડ્યા અને નવા બનાવવા શરૂ કર્યા. વરસોથી આ રસ્તાની બન્ને બા8જુએ ઊગાડેલા વૃક્ષોનો છાંયો રસ્તાને ઢાંકી દેતો હતો. સૂરજના તાપમાં રસ્તા કેવા લાગતા હશે એ ચીનાઓએ પહેલવહેલી વાર જોયું. અનેક ઉત્સાહી ચીની કવિઓએ ‘ઊઘાડા રસ્તા’ પર કવિતા લખવા માંડી.

ચાઉમાઉએ પોતાનો સંદેશો દરેક ચીનાઓને પહોંચે એ સુનિશ્ચિત કર્યું કે ચીન સતત નવિનતા ઝંખે છે. અગાઉના શાસકોએ પ્રજાને એનું એ જ દેખાડ દેખાડ કર્યું છે અને પોતાનાં ખિસ્સાં ભરતા રહ્યા છે. આજનું ચીન જુઓ, એકે એક ઈમારત તમને નવી લાગશે. તમે ઘરમાં ન બેઠા રહો, મારા વહાલા ચીનીઓ, બહાર નીકળો, ફરો, ટિકિટ ખરીદીને આ બધી ઈમારતની મુલાકાત લો અને રાષ્ટ્રની આગેકૂચમાં તમારું પ્રદાન આપો. બસ, પછી તો જોઈતું શું હતું! રજા હોય કે ચાલુ દિવસ, ચીનાઓ નીકળી પડતા.

એક સરકારી ઈમારતના ધાબે કેટલાક ચીનાઓ ચડેલા. આટલે ઊંચેથી પોતાનું શહેર કેવું દેખાય છે એ તેઓ જોવા માગતા હતા. આઠ-દસ જણા એ રીતે ઊપર ચડ્યા. એ જ વખતે અચાનક ધાબાની છત કડાકા સાથે તૂટી. તૂટેલી છત સૌથી ટોચના માળની ભોંયે પડી, જે એની નીચેના માળની છત હતી. આમ, જોતજોતાંમાં એ ઈમારત આખી જમીનદોસ્ત થઈ ગઈ. એમાં રહેલા કર્મચારીઓ તેમજ આવેલા મુલાકાતીઓ દટાઈ ગયા. આમ છતાં, ચીનાઓની ચાઉમાઉમાં શ્રદ્ધા અડગ રહી. તેઓ છત પર ચડેલા આઠ-દસ ચીનાઓને દોષિત માનીને એમને ભાંડવા લાગ્યા કે એ લોકોનું વજન પચાસ કિલો હતું. આવા જાડિયાઓ એક સાથે ધાબે ચડી જાય પછી છત પડે નહીં તો બીજું શું થાય? ચાઉમાઉએ દટાઈ ગયેલા લોકો પ્રત્યે શોક અને તૂટી ગયેલી ઈમારત પ્રત્યે આનંદ વ્યક્ત કર્યો. તેણે કહ્યું, ‘હવે આની જગ્યાએ એકદમ અદ્યતન ઈમારત બનાવવામાં આવશે. અગાઉની ઈમારતના ધાબે આઠદસ જણા ચડવાથી એ તૂટી ગયેલી. હવે આપણે ખાસ વિદેશી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરીશું, અને વધુમાં વધુ ત્રણ-ચાર લોકો ધાબે ચડશે કે એ તૂટી પડશે. હરેક તૂટતી ઈમારતને સ્થાને બનતી નવી ઈમારતમાં આ બાબતનું ખાસ ધ્યાન રખાશે. આ સાંભળીને ચીનાઓએ ચાઉમાઉનો જયજયકાર કર્યો.

બસ, એ પછી તો જાતભાતની ઈમારતો પડી ભાંગવાનો દૌર શરૂ થયો. કોઈ એ બન્યાના બે વરસમાં, કોઈ એક વરસમાં, તો કોઈ એના બન્યાના છ મહિનામાં તૂટી પડતી. એમાં મુલાકાતીઓ દટાઈ જતા, એમ અંદર રહેલા બીજાઓ પણ! છતાં ચાઉમાઉનો જયજયકાર થઈ જતો.

નવા બનેલા રસ્તાઓ પહેલા વરસાદમાં બેસવા લાગ્યા. ઠેરઠેર ભૂવા પડવા લાગ્યા. ચીનમાં એવા ઘણા બુઝુર્ગો હતા કે જેમની ઈચ્છા જીવનમાં એક વાર રસ્તા પર પડેલો ભૂવો જોવાની હતી. ચાઉમાઉએ એ મોકો તેમને પૂરો પાડ્યો અને તેમને ધન્ય કર્યા. રસ્તે પડેલા ભૂવાને તેણે જાણી જોઈને ન પૂરાવ્યા. આને કારણે ચીનના ઈતિહાસમાં કદી ન નોંધાયું હોય એવા ‘ભૂવા ટુરિઝમ’નો આરંભ થયો. આ પ્રવાસનને વધુ ‘જીવંત’ બનાવવા માટે તેમાં ફસાઈ ગયેલા લોકોને અંદર જ રહેવા દેવામાં આવતા. પ્રવાસીઓ તેમને જોવા આવે ત્યારે ખાડામાંના લોકો હાથ લાંબા કરીને પોતાને બહાર કાઢવાના પોકાર કરતા. પ્રવાસીઓને ચીની ભાષા સમજાતી નહીં. આથી તેમની સાથે આવેલા ચીની ગાઈડ તેમને જણાવતા કે ખાડામાંના લોકો તેમનું અભિવાદન કરી રહ્યા છે. પ્રવાસીઓ પોતાની હૅટ ઊતારીને એમને સામું અભિવાદન કરતા. ખાડામાં જે લોકો જીવતા રહ્યા હોય તેમને રાજ્ય તરફથી ભોજન પૂરું પાડવામાં આવતું. આમ, સાવ ખાડામાંના માણસની દરકાર ચાઉમાઉ રાખતો.

સતત નવિનતા ઝંખતા કરવાની ટેવ ચાઉમાઉએ જ ચીનાઓને પાડી હતી. અને એ બાબતે તે તનતોડ મહેનત કરી રહ્યો હતો. સાથોસાથ ચીનમાં બેકાબૂ બની રહેલા વસતિવધારાની સમસ્યાને પણ તેણે સિફતપૂર્વક ઊકેલવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી. જે રાજમાં રાજા આવો હોય, અને પ્રજા પણ આવી હોય, ત્યાં લીલાલહેર ન હોય તો બીજું શું હોય!

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન-18): ચીનમાં રાજ્યાશ્રિત કળાકૌશલ્યો

ચાઉમાઉના રાજમાં વિવિધ કળાકૌશલ્યમાં નિષ્ણાત કલાકારો હતા, અને તેમને રાજ્યાશ્રય પણ મળતો. આને કારણે રોજબરોજના જીવનમાં સામાન્ય મનાતાં ઘણાં કળાકૌશલ્યો ચીનમાં વિકસ્યાં હતાં. અનેક ચીની શાહુકારો બૅન્કો ધરાવતા હતા અને તેઓ જરૂરતમંદોને નાણાં ધીરતા. ધીરેલાં નાણાં પર વ્યાજની ગણતરી બાબતે ચીની શાહુકારો બહાર પાડે એ જ આંકડો અંતિમ ગણાતો. આ કૌશલ્યને રાજ્યાશ્રય મળેલો. સમાંતરે બીજું એક કૌશલ્ય પણ રાજ્યાશ્રયે ફૂલ્યુંફાલ્યું હતું. કેટલાય ઉસ્તાદ કલાકારો ચીની શાહુકારો પાસેથી નાણાં ઊછીના લેતા, અને એ પછી તેઓ ફુર્રર્ર કરતાકને ઊડીને વિદેશમાં સ્થાયી થઈ જતા. તેમને પણ રાજ્યાશ્રય મળતો. ચીની શાહુકાર બિચારા ફરિયાદ કરે તો કોને કરે? કેમ કે, તેઓ વિદેશમાં જઈને આવું જ કરીને ચીનમાં રાજ્યાશ્રય પામીને સ્થાયી થયા હતા. ચાઉમાઉના શૈક્ષણિક અનીતિના સલાહકારોએ ચાઉમાઉને અનેક વાર સલાહ આપી કે આવાં કૌશલ્યોનો યુનિવર્સિટીના અભ્યાસક્રમમાં સમાવેશ થઈ જાય તો રાજ્યની તિજોરી પરનો બોજ ઘટી શકે. ચાઉમાઉએ તેમને ચેતવતાં જણાવ્યું કે સલાહકારોએ શૈક્ષણિક અનીતિ બાબતે જ સલાહ આપવી, તિજોરી કે અન્ય બાબતોમાં માથું મારવું નહીં. સલાહકારો કહ્યાગરા અને સમજુ હતા. ચાઉમાઉ ઉપરાંત પોતાના જીવનને પણ તેઓ ચાહતા. આથી તેમણે ચાઉમાઉની ચેતવણીનો અમલ કર્યો.

ચીનનો વિસ્તાર ઘણો વિશાળ હતો. તે વિવિધ પ્રાંતમાં વિભાજીત હતું. એ દરેક પ્રાંતમાં સુચારુ વહીવટ માટે સૂબેદારની નિમણૂક ચાઉમાઉ પોતે જ કરતો. આને કારણે ચીનમાં કાષ્ઠકામ કરતા કારીગરોને રોજગારી મળતી. કારણ એ કે આ સૂબેદારો તરીકે કઠપૂતળી રહેતી, જેનું ખુરશીના પાયા પાસે સ્થાપન કરાતું. ખુરશી પર ચાઉમાઉની મોજડી નહીં, પણ તેના પંજાના માપનું પૂંઠાનું કટઆઉટ રહેતું. આ કઠપૂતળીઓને અગ્નિ બાળી શકતો નહીં, પાણી ભીંજવી શકતું નહીં, કે શસ્ત્રોથી તે છેદાઈ શકતી નહીં, કેમ કે, કઠપૂતળીઓને બાળી, ભીંજવી કે છેદીને કરવાનું શું? ક્યારેક જે તે પ્રાંતમાં કશી ગંભીર દુર્ઘટના થાય ત્યારે જ શાસ્ત્રોક્ત વિધિ અનુસાર કઠપૂતળીને બદલવામાં આવતી. આને કારણે કાષ્ઠકામ કરતા કારીગરો પાસે સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન ખાસ કામ રહેતું નહીં. તેમના મંડળે ચાઉમાઉ સમક્ષ આની રજૂઆત કરી. તેમણે કહ્યું કે અમે ભલે રાજ્યાશ્રયી છીએ,પણ અમને બેઠેબેઠે તમારા નૂડલ્સ ચૂસવા ન ખપે. અમારે તો કામ જોઈએ. ચાઉમાઉએ હસીને કહ્યું, ‘ચાઉમાઉ ખુસ હુઆ. મંય કુછ જુગાડ કરતા હૂં.’ કોઈને એમ લાગે કે ચાઉમાઉ અચાનક હિન્દી બોલતો ક્યાંથી થઈ ગયો? આવી શંકા કરનારા કદાચ જાણતા નથી કે રાજાઓને ભાષા-બોલીનું વરદાન હોય છે. તેઓ કોઈ પણ દેશની ભાષા બોલી-સમજી શકતા હોય છે, એમ તેના પ્રજાજનો માને છે, એવું રાજા ધારી લે છે.

મુખ્ય વાત એ કે ચાઉમાઉએ લાં...બો વિચાર કીધો. બે દિવસ સુધી તેને જગાડવાની કોઈએ હિંમત ન કરી. એ પછી ચાઉમાઉએ કાષ્ઠકારો માટે ફરમાન બહાર પાડ્યું, ‘તમતમારે કઠપૂતળીઓ બનાવતા રહો. તમારી પાસે કામ નહીં ખૂટે.’ કાષ્ઠકારો આ સાંભળીને રાજી થઈ ગયા.

ચાઉમાઉએ એ પછી ચીનના પ્રાંતમાં જ નહીં, નાના ગામોમાં, મધ્યમ નગરોમાં, શહેરોમાં, સંસ્થાઓમાં, શાઓલીન ટેમ્પલમાં, કરાટે સ્કૂલોમાં, ચીનની દિવાલ પર આવેલા થાણાઓમાં- એમ બધે જ મુખ્ય સ્થાને આ કઠપૂતળીઓ ગોઠવવાનો આદેશ જાહેર કર્યો. આનું પરિણામ એ આવ્યું કે લોકો પોતાના ઘરમાં પણ કઠપૂતળીઓની સ્થાપના કરવા લાગ્યા.

ચીનના કાષ્ઠકારો સતત પોતાના સંઘેડા પર કામ કરતા રહ્યા. તેઓ નવરા પડતા જ નહીં. ચીનના લોકો પણ કઠપૂતળીઓના હેવાયા થઈ ગયા. તેમને લાગવા માંડ્યું કે ચીનની સૃષ્ટિના સંચાલક એક જ છે- ચાઉમાઉ અને આ બધી તેમની કઠપૂતળીઓ.

જો કે, ચીનમાં ‘સદાચાર’ નામનું જે રાજ્યાશ્રયી કૌશલ્ય વિકસેલું એના અંતર્ગત પેલા કાષ્ઠકારોએ લાકડાને બદલે માટીની ‘મટ’પૂતળીઓ બનાવવા માંડેલી. તેઓ તેની પર વુડન ફીનીશ લગાવી દેતા, જેથી એ લાકડાની બનેલી હોય એવી દેખાતી. બે વરસ સમગ્ર ચીનમાં દુષ્કાળ પડતો રહ્યો ત્યાં સુધી એ ‘મટ’પૂતળીઓ રહી. એ પછી જેવો વરસાદ આવ્યો કે એ બધી ઓગળવા લાગી. ચીનના લોકો બહુ જ કલાપ્રેમી અને સતત નવિનતા ઝંખનારા હતા. તેમણે જાતે જ કહ્યું, ‘આ બે વરસ ચાલી એ તો બહુ કહેવાય. ભલે માટીની, પણ પૂતળી તો હતી ને! બીજા દેશોમાં તો કાષ્ઠકારો સીધા રાજ્ય પાસેથી નાણાં ખંખેરી લે છે, અને કશું આપતા પણ નથી. તેના કરતાં આપણા ચીનમાં લોકો પ્રામાણિક છે.

આમ, ચીનમાં કઠપૂતળીઓ બદલાતી રહેતી જે હકીકતે ‘મટ’પૂતળીઓ એટલે કે માટીની રહેતી. લોકોને આ સહજસ્વીકાર્ય હતું. પોતાના રાજામાં પૂરી શ્રદ્ધા હોવાને કારણે તેઓ માનતા કે આ વ્યવસ્થા ખુદ ચાઉમાઉએ જ ગોઠવી હોય તો નવાઈ નહીં. કેમ કે, એ જે કરે એ પ્રજાના હિત માટે જ હોય.

ચાઉમાઉ પણ આ વ્યવસ્થાથી ખુશ હતો. ચીનમાં બધી વાતે લોકોને લીલાલહેર હતી.

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)

ચીની ચાઉમાઉ, એનો દીવાન હાઉવાઉ (અનુસર્જન- 17): ચાઉમાઉના રાજના વિવિધ ઊર્જાકાર્યક્રમો

 

ચાઉમાઉ અત્યંત ઉર્જાવાન રાજા હતો. તેને પોતાને પણ આ હકીકતની જાણ હતી. આથી તેનું સઘળું ધ્યાન 'ઉર્જા' પર રહેતું. તે ચોવીસ કલાકના દિવસમાંથી ચોવીસે ચોવીસ કલાક કામ કરતો. સૂવું પણ તેના માટે કામનો જ એક અનિવાર્ય અને મહત્ત્વનો હિસ્સો હતો. માણસ પૂરતું સૂએ નહીં, તો એનું સ્વાસ્થ્ય ઠીક ન રહે, અને તેને લઈને એનામાં ઉર્જા ન રહે.

પોતાના જમાનાથી તે અનેક દાયકાઓ આગળ હતો. આજે સમસ્ત વિશ્વમાં વૈકલ્પિક ઊર્જા અને તેના સ્રોતો વિશેની વાતો ચર્ચામાં છે, ત્યારે ચાઉમાઉ એ દિશામાં નક્કર પગલાં લઈ રહ્યો હતો.

આવું એક પગલું એટલે સૂપ બાઉલમાં રહેલા સૂપની વરાળને બાંધીને તેમાંથી વીજળી પેદા કરવાની યુક્તિ, જેના વિશે અગાઉ જણાવાઈ ગયું છે. ચીનમાં ગાયોની વસતિ પણ ઘણી હતી. ચીનની દીકરીઓ અને ગાયોને પોતાનું ચિત્ર ચીતરાવવું બહુ પસંદ હતું. આથી જે તેમને દોરે ત્યાં એ જતી. ચાઉમાઉના રાજના વિજ્ઞાનીઓએ શોધી કાઢ્યું કે ગાયો પોદળા મૂકે તેની સાથે એક વાયુનો પણ ઉત્સર્ગ કરે છે. આ વાયુને નાથવામાં આવે તો એનાથી ચીનમાં ઘેર ઘેર રસોઈ કરી શકાય. મુખ્ય સવાલ એ હતો કે એ વાયુને નાથી શી રીતે શકાય? ચાઉમાઉના વિજ્ઞાનીઓ પાસે હરેક સવાલનો જવાબ હતો અને હરેક સમસ્યાનો ઊકેલ. તેમણે ખાસ પ્રકારના રબરના નળાકાર બનાવ્યા, જેનું મુખ ગળણી જેવું હતું. આ ગળણીવાળા નળાકાર ગાયના પૂંછડે બાંધી દેવાના. એ ભરાય એટલે એને કાઢીને ત્યાં બીજો નળાકાર લગાવી દેવાનો. ભરાયેલા નળાકારને રસોડામાં લઈ જઈને સ્ટવ સાથે જોડી દેવાનો. એમ માનો ને કે આ શોધે ચીનમાં ક્રાંતિ કરી નાખી. અત્યાર સુધી ચીનાઓ ખોરાક રાંધવાની ઝંઝટમાં પડતા નહીં. હવે તેઓ ખોરાક રાંધવાનું વિચારવા લાગ્યા. પેલા નળાકારમાં ખાસ કશું ભરાતું નહીં, એટલે તેઓ સ્ટવ પેટાવવાનો પ્રયત્ન કરતા, પણ એ પ્રયત્નો વ્યર્થ જતા. વિજ્ઞાનીઓના ધ્યાન પર આ વાત આવી એટલે તેમણે જણાવ્યું કે મૂળ સમસ્યા સળગાવવાના માધ્યમની છે. તેમણે એક ચીની લાઈટર બનાવ્યું અને તેના વડે ઘાસની ગંજી સળગાવી. જોતજોતાંમાં એ ભડભડ કરતી સળગી ગઈ. ચીનાઓ આ જોઈને ઉત્સાહિત થઈ ગયા અને લાઈટર વસાવવા લાગ્યા. આમ છતાં, ઘરમાં રહેલો સ્ટવ સળગી નહોતો રહ્યો.

ચીનાઓને લાગ્યું કે પોતાનામાં જ કશી ખોટ છે, એ વિના આમ ન થાય. આમ, ચીનમાં જે પણ ગાય દેખાતી એના પાછલા ભાગે નળાકાર લટકાવાયેલા જોવા મળતા.

એક વિજ્ઞાનીને વિચાર આવ્યો કે આ રીતે મજૂરી કરીને ચીનાઓનો શક્કરવાર વળતો નથી, આથી વધુ કાર્યક્ષમ ઊપાય વિચારવો.

તેણે જોયું કે ચીની ડ્રેગન કાયમ આગ ઓકતા હોય છે. આ ડ્રેગનના જડબા પર રેગ્યુલેટર મૂકી દેવામાં આવે તો એ આગનો કેટલો બધો રચનાત્મક ઉપયોગ થઈ શકે. રસોઈ તો ઠીક, આગગાડી, વિમાન, આગબોટ, વીજળી સહિત કેટકેટલાં ક્ષેત્રોને આમાં આવરી શકાય. એ પછી વિદેશોમાં આ ડ્રેગનના સોદા પાડવામાં આવે અને વિદેશી હૂંડિયામણ રળી શકાય. ચીની વિજ્ઞાનીએ એક ચીની વેપારી સાથે મળીને આખું મોડેલ તૈયાર કર્યું. એ પછી ચાઉમાઉ સમક્ષ તેમણે એ રજૂ કર્યું. ચાઉમાઉએ તેમની પીઠ થાબડી અને એ મોડેલને વ્યવહારુ બનાવવાની લાલ ઝંડી આપી. ચીનના ધ્વજનો રંગ લાલ હોવાથી ત્યાં કોઈ પણ કાર્યને આગળ વધારવા લાલ ઝંડી બતાવવાનો રિવાજ હતો.

ચાઉમાઉએ પોતાના મંત્રીમંડળનાં સહુ સભ્યોને જણાવ્યું કે તેમનાં સગાંને કહો કે આમાં મૂડીરોકાણ કરે અને રાષ્ટ્રને આગળ લઈ જવામાં મદદ કરે. એ બધું સમૂસૂતરું આગળ વધવા લાગ્યું. રેગ્યુલેટર બનવા લાગ્યા, એનું વિતરણતંત્ર ઊભું થયું. લોકોને એ વાજબી ભાવે આપવામાં આવ્યા.

પણ ચીનના લોકો સાવ ભોળા હતા. રેગ્યુલેટર તેમણે ખરીદી તો લીધા, પણ ડ્રેગનના મોંએ લગાવવા કેમના? ચીની વેપારીએ હવે રેગ્યુલેટરની સાથે ડ્રેગનના મોંએ એ લગાવવાની માર્ગદર્શિકા પણ મૂકવા માંડી. આમ છતાં, ચીનના લોકોનું ભોળપણ એમનું એમ રહ્યું. હવે તે ડ્રેગન શોધવા લાગ્યા. ચીનમાં મોટા ભાગની ભીંતો, દુકાનનાં પાટિયાં, ચીને વાનગીઓ વેચતી ભારતીયોની લારી સુદ્ધાં પર આગ ઓકતા ડ્રેગન ચીતરેલા રહેતા, પણ સાચાં ડ્રેગન ક્યાં?

ચીની નાગરિકોને લાગ્યું કે આ બાબતે પોતે સમ્રાટનું ધ્યાન દોરશે તો સમ્રાટ ખફા થશે, અને કદાચ પેલા વિજ્ઞાની અને વેપારીને ફાંસીની સજા પણ કરી શકે. આથી તેમણે નક્કી કર્યું કે જ્યાં પણ આગ ઓકતા ડ્રેગનનું ચિત્ર દેખાય ત્યાં જઈને એના મોં પર પેલું રેગ્યુલેટર લગાવી દેવું. જોતજોતાંમાં સમગ્ર ચીનમાં ઠેરઠેર ડ્રેગનના ચિત્ર પર રેગ્યુલેટર લટકતા દેખાવા લાગ્યા.

ચાઉમાઉ ક્યારેક નગરચર્યાએ નીકળતો ત્યારે પોતાના પ્રજાજનોની વિચક્ષણતા જોઈને હરખાતો. તેને થતું કે ચીન આજે જે કરે છે એ આવતી કાલે સમગ્ર વિશ્વમાં વિચારાશે.

પોતાના રાજમાં ઉર્જાકાર્યક્રમ સહુ કોઈએ અપનાવી લીધો એ જોઈને ચાઉમાઉ રાજીરાજી રહેતો. સમ્રાટ રાજીરાજી એ પ્રજાને પણ લીલાલહેર જ હોય ને!

(રમણલાલ સોનીએ સર્જેલાં ચીની ચાઉમાઉ ને એનો દીવાન હાઉવાઉનાં મૂળ પાત્રો પર આધારિત નવી કથા)