MAD પુરાણ (6): ગ્રાફિટી

ગ્રાફિટીને કળાનો દરજ્જો હજી મળ્યો નથી, પણ ઘણા દેશોમાં સ્પ્રે રંગોનાં કેન વડે શેરી કલાકારોએ ભીંત પર ચીતરેલાં ચિત્રો હોય છે. આપણા દેશમાં મોટે ભાગે જાતીયતા સંબંધી લખાણો ગ્રાફિટી સ્વરૂપે જોવા મળે છે. બીજી તરફ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાંં પ્રતીક (લોગો) તેના આકાર કે ચોક્કસ રંગોને કારણે પણ બહુ જાણીતાં બનેલાં છે.

'મેડ'માં અલ જેફીએ આ બન્નેનો સંગમ કર્યો છે. જે તે કંપનીનો લોગો મૂકાયેલો હોય તેની આસપાસ ગ્રાફિટી બનાવવામાં આવે, અને એક આખું સંપૂર્ણ ચિત્ર બને, એ તો ખરું જ. પણ એ કંપનીની અસલિયત પણ એમાં ઊપસી આવે એ તેનો ખરો હેતુ.

આ વિભાગને અલ જેફીએ 'ટ્રેડમાર્ક ગ્રાફિટી' નામ આપ્યું છે, જેનાં કુલ ત્રણ પાનાં અહીં મૂક્યાં છે.

'મેડ'ની ખરી મઝા કોઈ વિષય પરનાં ચિત્રોના 'ઈન્ટ્રો'માં છે. 'ઈન્ટ્રો'ની ઉપર તે જે તે વિભાગનું નામ લખે એ પણ બહુ ઘાતક હોય છે. અહીં તેનો નમૂનો જુઓ. અંગ્રેજીમાં 'The writing is on the wall' જેવો શબ્દપ્રયોગ છે, જે આવનારી મુસીબતની નિશ્ચિતતા સૂચવે છે. અહીં તેને મરડીને 'The brandwriting is on the wall dept.' લખવામાં આવ્યું છે.

આટલું ઓછું હોય એમ તેના લેખક-ચિત્રકાર અલ જેફીને special Graffiti Rascal થી નવાજવામાંં આવ્યા છે. આ ત્રણે પાનાં માત્ર ચિત્રોનાં જ છે, છતાં અલ જેફીને Artist & writer તરીકેની ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત 'માર્જિનલ' હાસ્ય તરીકે સર્જિયોનાં બે ઊભી પટ્ટીનાં ચિત્રો તો ખરાં જ.

હવે આ ચિત્રો જુઓ, તેમાં રહેલો જે તે કંપનીનો લોગો ઓળખો, અને ફરી એક વાર આખું ચિત્ર નવેસરથી સમજો.

(Mad, winter super special issue, 1989)

MAD પુરાણ (2): વીસમી સદીના મહાન 'મૅડ' વિજ્ઞાની

લીયોનાર્દો દ વીન્સીએ વિમાનના યંત્રની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંતને આધારે ડિઝાઈન બનાવી હતી. પણ વીસમી સદીના એક વિજ્ઞાની દ્વારા થયેલી અનેક શોધ અને અવનવાં ઉપકરણો તરફ અમુકથી વધુ લોકોનું ધ્યાન ખાસ પડ્યું નથી. એ વિજ્ઞાનીનું નામ છે અબ્રાહમ જેફી, જે 'અલ જેફી'ના નામે વધુ ઓળખાય છે. આજે 98 વર્ષની વયે પણ તેઓ કાર્યરત છે. 'મૅડ'નો તેઓ અભિન્ન અંશ કહી શકાય. તેઓ મૂળભૂત રીતે કાર્ટૂનિસ્ટ છે. પણ તેમના મગજમાં કોણ જાણે કેવું ભૂસું ભરેલું છે. 'મૅડ'ના છેલ્લા જેકેટ પર આવતો 'ફોલ્ડ ઈન' વિભાગ તેઓ વરસોથી નિયમીતપણે સંભાળે છે. તેની અહીં વાત એટલા માટે થઈ શકે એમ નથી કે તેને હાથમાં લઈને જોવાથી જ વધુ સમજાય એમ છે. કોઈ સંગ્રાહક પાસે 'મૅડ'ના જૂના અંકો ગમે તેવી સરસ સ્થિતિમાં સચવાયેલા હોય, તેના છેલ્લા જેકેટ પર બે ઉભી લીટીની ગડીઓ અવશ્ય પડેલી જોવા મળશે. તેનું કારણ જેફીનું 'ફોલ્ડ-ઈન' છે.

અલ જેફી 

અલ જૅફીની અનેક વિશેષતાઓ પૈકીની એક છે તેમનાં ઉપકરણોની. 'મૅડ' માટે કોઈ વિષયવસ્તુની કલ્પના કરવાની હોય એટલે તેમાં હાસ્ય કેન્‍દ્રસ્થાને હોય એ સ્વાભાવિક છે. અલ જેફી પોતે એક વિષય લઈને તેને લગતાં અવનવાં ઉપકરણોની ગંભીરતાથી કલ્પના કરે છે, અને એ કલ્પનાને ચિત્રસ્વરૂપે પણ આબેહૂબ મૂકી જાણે છે.

'મૅડ'ના એક અંકમાં તેમણે અવકાશ યુગના રેઝરની કલ્પના કરી છે અને વિવિધ સિદ્ધાંતો આધારીત રેઝર તેના કાર્યસિદ્ધાંત સહિત બતાવ્યાં છે. તેમાંના એક રેઝરનો નમૂનો અહીં મૂક્યો છે. તેનું નામ છે 'પરમેનન્ટ પ્લકર-2 રેઝર'. (આની પહેલાંની આવૃત્તિનું નામ છે 'સીમ્પલ પ્લકર1 રેઝર'.) આ રેઝર ઉંચુંનીચું થતું થતું પ્લકરની જેમ દાઢીના એક એક વાળને મૂળમાંથી ખેંચી કાઢશે કે જેથી ભવિષ્યમાં દાઢી કરવાની જરૂર નહીં રહે.

આ રેઝર શી રીતે કાર્ય કરશે, તેમાં સ્વીચ ક્યાં હશે, કઈ યંત્રરચના વપરાશે એ બધાનું જેફીએ વિગતથી ચિત્રણ કર્યું છે.

આ સિવાયનાં પણ સાધનો અને તેનું વર્ણન જોઈ શકાશે.

અલ જેફીનું ભેજું ખરા અર્થમાં વૈજ્ઞાનિક છે એમ કહી શકાય. ઉપકરણો બનાવવાનાં હોય કે જાદુઈ યુક્તિઓ, તેઓ એટલી ગંભીરતાથી તેની પર કામ કરે કે નવાઈ લાગે. અને આ બધામાં સામાન્ય હોય તો હાસ્ય અને એનું 'નોનસેન્સ'પણું. 'જાન જાવે તો જાવે, પર જાદુ હોવે' જેવી આ એકાવધાની યુક્તિઓ અજમાવવા જેવી નથી, પણ અલ જેફીએ સચોટ આકૃતિ અને સિદ્ધાંત દ્વારા તેને અજમાવી શકાય એ રીતે દર્શાવી છે.

અહીં તેમણે બતાવેલી કેટલીક પ્રચલિત મેજિક ટ્રીક્સ જુઓ. ઘાસની ગંજીમાંથી ગણતરીની સેકંડમાં સોય શોધી આપવી, સિગારેટને સળગાવ્યા વગર યા લીપસ્ટીક કે જાદુઈ છડીને હોઠે અડકાડીને ધુમાડા કાઢી બતાવવા, શ્રોતાઓ જે સવાલ પૂછે તેના જવાબ આપોઆપ બૉર્ડ પર લખાઈ જવા કે પછી ઘાસમાંથી શુદ્ધ સોનું બનાવવું. આવી બધી, જાદુના ખેલ માટે સાવ સાદી ગણાતી હાથચાલાકીઓ પાછળ કેવી વૈજ્ઞાનિક કરામત હોઈ શકે છે એ અલ જેફીએ મહાઠાવકાઈથી જણાવ્યું છે.

પહેલાં ચાર ચિત્રોમાં આવી યુક્તિઓ કરવાની પદ્ધતિ દર્શાવી છે, જ્યારે છેલ્લું ચિત્ર પઝલનું છે. આ ચિત્રમાં કેટલા છગડા છે કે ફલાણાને ઢીકણા સુધી જવાનો રસ્તો બતાવો- પ્રકારની, ખાસ કરીને બાળસામયિકોમાં આવતી પઝલનું 'મેડ'સ્વરૂપ જોવા જેવું છે.

અલ જેફીની સહી પણ વિશિષ્ટ છે, જેમાં તેઓ પોતાનો ચહેરો ચીતરે છે.

તેમનાં ચિત્રોની શૈલી એવી છે કે જોતાંની સાથે જ ઓળખાઈ જાય. તેમનાં રેખાંકનોમાં અણિયાળી રેખાઓને બદલે ગોળાકાર, અને વળાંક વધુ જોવા મળે છે.