રામસેને ઓડિશન અને સ્ક્રીન ટેસ્ટની જરૂર નહોતી.

 - શ્યામ રામસે

'હું એક્ટરોનો ડિરેક્ટર છું.' શ્યામ (રામસે) તદ્દન વાસ્તવિક ઢબે કહે છે.

બધું ધ્યાને લેતાં, પોતાની ફિલ્મોના મૂલ્યાંકન સુદ્ધાંને ધ્યાનમાં રાખીને શ્યામ અને તેમના ભાઈઓ અભિનયને ખાસ મહત્ત્વ આપતા નથી. તેઓ ઈચ્છે તો પણ અનિવાર્ય ન હોય ત્યાં સુધી રીટેક નહીં લેવાની નીતિ જાળવી રાખી છે. તેનો અર્થ એ કે ક્યારેક કોઈ અભિનેતાને લાગે કે પોતે હજી બહેતર કરી શકે એમ છે, તો પણ એના માટેનો અવકાશ નહોતો.

શ્યામ માને છે કે બિનઅભિનેતાઓ પાસેથી પોતાના ભાઈઓ જે કંઈ (અભિનય) કરાવી શક્યા એ મોટે ભાગે તેમને અભિનય શીખવવાના પોતાના પ્રયાસોને લઈને. ખરેખર મુંબઈમાં કોઈ બહારથી આવે તો એ કંઈ તૈયાર કે તાલીમ લઈને ન આવ્યા હોય. એ દિવસોમાં મોટા ભાગે થિયેટર હોલના અંધારામાં બચ્ચન, ધર્મેન્દ્ર અને મિથુન ચક્રવર્તીને જોઈ જોઈને તેઓ પ્રેરાયા હોય. ઊપરાંત ગ્લેમરના વિશ્વનું આકર્ષણ, પેલા લોકો મુંબઈ આવી ગયા અને સફળતાને વર્યા વગેરે જેવી જાણકારી. સફળતાની આ ગાથાઓ સામે નિષ્ફળતાની અનેક કથનીઓ તેમણે અવગણી હોય. મોટા ભાગે આવા લોકો મુંબઈ આવે ત્યારે તેમની પાસે ખાસ નાણાં પણ ન હોય, આથી એક્ટિંગ ક્લાસ તેમને પોસાય નહીં. એવા બહુ વર્ગો હતા પણ નહીં એ અલગ વાત છે. આથી કોઈ પણ ભોગે તેમને આરંભ માટે એક તક જોઈતી હોય.

'મને હંમેશાં અભિનયનું આકર્ષણ રહ્યું છે.' શ્યામ કહે છે, ' પછી હું ઉર્દૂ પણ શીખ્યો, જેથી હું અભિનેતાઓને સંવાદોમાં મદદ કરી શકું. મારું ફોકસ એ હતું. હું અભિનેતાઓને અભિનય કરાવતો. શૂટના એ દિવસોમાં હું નવા અભિનેતાઓ સાથે રોજેરોજ બેસતો અને પછીના દિવસની સિક્વન્‍સ સમજાવતો. દૃશ્યો હું ભજવી બતાવતો; તેમના વતી હું ભાવ પ્રગટ કરતો. મને લાગે છે કે એનાથી એમનું કામ સરળ થઈ જતું. તેમણે પોતે શું કરવાનું છે, શી રીતે કરવાનું છે એનો તેમને બરાબર ખ્યાલ આવી જતો.

આ એટલા માટે પણ જરૂરી હતું કે રામસેને ઓડિશન અને સ્ક્રીન ટેસ્ટની જરૂર નહોતી.

ગંગુ (રામસે) સમજાવે છે: 'યુવાન અભિનેતાઓનો દેખાવ કેવો હોવો જોઈએ એ બાબતે અમારા મનમાં ચોક્કસ ખ્યાલ હતો. તેઓ આવા કે તેવા દેખાવા જોઈએ, તેમનું ફીગર કે શરીર અમુક રીતનું હોવું જોઈએ. એટલું જ મહત્ત્વ હતું. આથી સ્ક્રીન ટેસ્ટ ખરું જોતાં તો પડદા પર તેઓ કેવા દેખાશે એ કેમેરામાંથી જોવા પૂરતી જ કવાયત હતી.'

સુરેન્‍દ્ર કુમાર હોય કે મોહનીશ બહલ, ઓડિશન પણ હોઈ શકે એટલા પ્રાથમિક સ્તરના રહેતા. મુખ્યત્વે તુલસી અને બીજા નવાં છોકરા છોકરીઓને લાવતા, અને કુમાર તેમજ ગંગુ બેસીને નિર્ણય લેતા. 'ક્યારેક હું તેમને કેમેરામાંથી જોતો, પણ કદી તેમને શૂટ કરતો નહીં.' ગંગુ કહે છે. (આરતી) ગુપ્તાની ઘઉંવર્ણી ત્વચાને કારણે તેમને કેવી ચિંતા થઈ હતી એ સમજાવે છે. પુરુષો માટે એ સમસ્યા નહોતી, પણ હિન્દી ફિલ્મોમાં સ્ત્રીઓ માટે એ મુશ્કેલી હતી. 'પણ તે બહુ સુંદર હતી. પૂર્ણ હતી.'

એ પછી શ્યામ તેમના કૌશલ્યને ચકાસતા અને તેમને કામ શીખવતા. 'હું એની પર કેન્‍દ્રિત કરતો, અને અમે આગલી રાતે શૂટિંગ પહેલાં, એ સિક્વન્સનું પ્રાથમિક રિહર્સલ કરતા. '

તો શ્યામજી, તમે જેમની સાથે કામ કર્યું હોય એ પૈકી તમને સૌથી વધુ ગમતું કોણ?

જવાબ આપતાં અગાઉ શ્યામ પોતાના હોઠ પર જીભ ફેરવે છે. આ જવાબ તેમણે અનેક વાર વિચારેલો છે. 'સચીનથી શરૂઆત થાય. 'ઔર કૌન?'માં હજી તે પોતાની જાતને સ્થાપિત કરવાની કોશિશ કરી રહ્યો હતો. પણ તે એટલો આત્મવિશ્વાસુ હતો, અને તેથી નિયંત્રણમાં હતો. તેણે અમારા માટે મોટું કામ કર્યું. ઈમ્તિઆઝ માટે પણ મારે આવું કહેવાનું થાય. એ જાણીતો અભિનેતા નહોતો, પણ અભિનય તેના ડી.એન.એ.માં હતો. બિચારો વધુ ફિલ્મો ન કરી શક્યો, પણ તે બહુ સરસ હતો, પોતે જે કરવાનું છે એ ઝડપભેર સમજી જતો હતો, અને એની સ્ક્રીન પ્રેઝન્‍સ જબરી હતી.

'ઓમ શિવપુરી સૌથી ઉત્તમ પૈકીના એક. એ મંજાયેલા અભિનેતા હતા; થિયેટરનો અનુભવ હતો, અને એક ધુરંધર કલાકાર હતા. હિન્દી સિનેમાના શ્રેષ્ઠ ચરિત્ર અભિનેતા પૈકીના એક. એવા જ 'વીરાના'માં કુલભૂષણ ખરબંદા. શું એમનું વ્યક્તિત્વ! 'વીરાના'માં રાજેશ વિવેક પણ હતા, એ પણ અદ્‍ભુત કલાકાર. જો કે, તેમને બહુ તક ન મળી. વિદ્યાસિંહાએ પણ 'સબૂત'માં સરસ કામ કરેલું. એ સાવ અલગ હતાં.

(વિષ્ણુવર્ધનને ચમકાવતી રામસે બ્રધર્સની
 ફિલ્મ 'ઈન્સ્પેક્ટર ધનુષ'નું પોસ્ટર)

'અમે સદાશિવ અમરાપુરકર સાથે પણ ફિલ્મો કરી. કેટલા અદ્‍ભુત અભિનેતા! અમારું ટ્યુનિંગ મસ્ત હતું- અમે સાથે સરસ કામ કર્યું. સુરેશ ઓબેરોય, ગુલશન ગ્રોવર, રણજીત, શક્તિ કપૂર- આ બધા સરસ અભિનેતાઓ હતા. નવિન નિશ્ચલ અને વિનોદ મહેરા પણ.

'પણ જે સર્વશ્રેષ્ઠ અભિનેતા સાથે મેં કામ કર્યું એ છે વિષ્ણુવર્ધન. એ માણસ માસ્ટર હતો. કન્નડ સિનેમામાં એમનું સ્થાન દંતકથારૂપ, અને એ બહુ બ્રિલીઅન્ટ હતા. અભિનયનો કક્કો એમને ખબર. એમને સિકવન્સ જણાવીએ એ જ ઘડીએ એમને ખ્યાલ આવી જાય કે પોતે શું કરવાનું છે. અને એ કદી એમાં પાછીપાની ન કરે. મેં જોયેલાઓમાં એ સર્વોત્તમ છે.'

(Excerpt from 'Don't disturb the dead', the story of the Ramsay brothers, by Shamya Dasgupta)

(નોંધ: પુસ્તકના આ અંશનો અનુવાદ કેવળ પુસ્તક અંગેની જાણકારી અને આસ્વાદ પૂરતો કર્યો છે.)

(Published by: HarperCollins India, 2017)