કાર્ટૂનમાં કૉમનમેન (3) : બાબુજી

લક્ષ્મણનો કૉમનમેન અતિશય પ્રસિદ્ધિ પામ્યો, પણ શું એ કોઈ ભારતીય કાર્ટૂનિસ્ટ દ્વારા દોરાયેલો પહેલવહેલો કૉમનમેન હતો? 'ભારતમાં પૉકેટ કાર્ટૂનના પિતામહ' તરીકે ઓળખાવાયેલા કાર્ટૂનિસ્ટ થોમસ સેમ્યુઅલના ફાળે ભારતીય કાર્ટૂનજગતનો પહેલવહેલો કૉમનમેન સર્જવાનું બહુમાન જાય છે. 'ટી. સેમ્યુઅલ' તરીકે ઓળખાતા આ કાર્ટૂનિસ્ટ હિન્દીમાં સહી કરતા ત્યારે 'સામુ' કે 'સામુએલ' તરીકે કરતા. 'ટાઈમ્સ ઑફ ઈન્ડિયા'માં અને 'ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ'માં તેમણે કામ કર્યું. તેમણે સર્જેલા કૉમનમેનનું નામ હતું 'બાબુજી'. આ બાબુજી આગળ જતાં પ્રચલિત બનેલા અન્ય કૉમનમેનની સરખામણીએ યુવાન હતો. તે પેન્ટ-શર્ટ પહેરતો. હીટલરકટ મૂછો અને વ્યવસ્થિત ઓળેલા લાંબા વાળ. એ મધ્યમવર્ગીય હતો અને કોઈક ઑફિસમાં ક્લાર્ક હતો. એ બોલતો હતો, પોતાની સમજણ મુજબ સૂચનો પણ આપતો હતો, અને હસતોરમતો હતો. આમ, જોઈ શકાય છે કે મોટા ભાગના કૉમનમેન મધ્યમવર્ગનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા બતાવાયા છે. એ કદાચ કાર્ટૂનિસ્ટોની પોતાની પૃષ્ઠભૂમિનો પ્રભાવ હોઈ શકે. કહેવાય છે કે પોતાના પાત્રના અભ્યાસ માટે સેમ્યુઅલ એક ક્લાર્કને ઘેર પણ રહ્યા હતા અને વિવિધ નિરીક્ષણ કર્યાં હતાં. ટાઈમ્સમાં 'ધીસ ઈઝ દિલ્હી' અને (પાકિસ્તાનના અખબારમાં) 'ધીસ ઈઝ લાહોર' નામે પૉકેટ કાર્ટૂન શરૂ કર્યા પછી તેમણે આ પૉકેટ કાર્ટૂનનું નામ જ 'બાબુજી' રાખી દીધું. આગળઉપર તેમણે 'ગરીબ' નામે કાર્ટૂનપટ્ટી ચીતરવાનું શરૂ કર્યું. 'ધર્મયુગ'માં આવતી આ કાર્ટૂનપટ્ટીની રાહે આબિદ સુરતીની 'ઢબ્બુજી' પણ ચાલી.

સેમ્યુઅલના બાબુજીની ઝલક અહીં જોઈ શકાશે.

કાર્ટૂનમાં કૉમનમેન (2): મિ. સીટીઝન

બન્નેના જનક એક જ નગરના. બન્નેનો જન્મ પણ લગભગ એક જ અરસામાં. કદાચ એકાદ-બે દિવસનો ફરક હશે. જન્મ વખતે બેયની ઉંમર પ્રૌઢ વયની, જે કોઈ વાર્તાના સુપર હીરોની જેમ પેઢીઓ સુધી વધવાની નહોતી. બેયના પહેરવેશમાં ઘણું સામ્ય. જર્જરિત કોટ અને ધોતી તેમણે પહેરેલાં. પણ એકનો જન્મ કદાચ મુંબઈમાં થયો એટલે એણે ચોકડીવાળો કોટ ચડાવેલો. બીજો મૈસૂરમાં જન્મ્યો એટલે એણે કાળો કોટ ચડાવ્યો. એના હાથમાં છત્રી પણ ખરી. માથે (પિતા/પેતા તરીકે ઓળખાતી) મૈસૂરી પાઘડી, જ્યારે બીજાનું માથું ખુલ્લું. એકનું કશું નામ જ નહોતું, અને બીજાએ નામ ધારણ કર્યું.

આ બન્ને હતા તો કૉમન મેન, જેમાંથી ચોકડીના કોટવાળાએ અનહદ ખ્યાતિ મેળવી. તેની સરખામણીએ મૈસૂરી પાઘડીવાળાએ ઓછી, છતાં પોતાના વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર ખ્યાતિ મેળવી. ચોકડીના કોટવાળા કૉમનમેનના જનક હતા આર.કે.લક્ષ્મણ, અને મૈસૂરી પાઘડી પહેરેલા બીજા કૉમનમેનના જનક હતા બી.વી.રામમૂર્તિ, જે 'મૂર્તિ'ના નામે કાર્ટૂન બનાવતા.

બી.વી.રામમૂર્તિ 
(image courtsey:https://www.sallapa.com/) 

મૂર્તિનાં કાર્ટૂનો મુખ્યત્વે ડેક્કન હેરલ્ડ જેવા અંગ્રેજી અને પ્રજાવાણી, મયુર, સુધા જેવાં સ્થાનિક પ્રકાશનોમાં પ્રકાશિત થતાં. મૂર્તિનાં કાર્ટૂનમાં રેખાઓનું પ્રમાણ ઓછું, રેખાઓ પાતળી અને તૂટક તૂટક રહેતી. તેમનાં કાર્ટૂનમાં અવકાશનું મહત્ત્વ વધુ રહેતું. એટલે કે આખી ફ્રેમ ભરેલી ન હોય. તેમની રેખાઓ પણ એકદમ સુરેખને બદલે જાણે કે ઉતાવળે દોરાયેલી લાગે. 'As you like it'ના શિર્ષકથી તેમણે પૉકેટ કાર્ટૂન દોરવાનો આરંભ કર્યો, જેમાં કૉમન મેન તરીકે ઉપર વર્ણન કર્યું એવું પાત્ર તેમણે સર્જ્યું. પાત્રનું નામ 'મિ.સીટીઝન'. આ પાત્ર બહુ ઝડપથી સ્થાનિકોમાં લોકપ્રિય બની ગયું. એક વખત એક ચિત્રમાં તેમણે મિ.સીટીઝનને મૈસૂરી પાઘડી વિના, બોડા માથા સાથે ચીતરવાનો અખતરો કરી જોયો. આ જોઈને મિ.સીટીઝનના અનેક ચાહકો નારાજ થઈ ગયા. તેમની માંગણીથી રામમૂર્તિએ ફરી એક વાર મિ.સીટીઝનને મૈસૂરી પાઘડી પહેરાવી.

કાર્ટૂનમાં જોવાથી ખ્યાલ આવશે કે તેમણે માત્ર બે કે ત્રણ રેખાઓથી જ આ પાઘડી ચીતરી દીધી છે. તેમાં ઝીણવટભરી રેખાઓ નથી. રામમૂર્તિ પોતે એક અચ્છા ચિત્રકાર પણ હતા.

2011માં તેમનું અવસાન થયું ત્યારે તેમણે સર્જેલા મિ.સીટીઝનનું આયુષ્ય લગભગ 33 વર્ષનું હતું.

આ કૉમન મેનની તકલીફો કોઈ પણ કૉમન મેન જેવી જ હતી. તેણે અનેક બનાવોના સાક્ષી બની રહેવું પડતું, અને અનેક સ્થાનિક, રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય બનાવો વચ્ચે તેનું પોતાનું બજેટ ખોરવાઈ ન જાય એની ફિકર તેને સતાવતી રહેતી. લક્ષ્મણના કૉમનમેનની જેમ તેની પણ પત્ની હતી, જે તેને યાદ કરાવતી રહેતી કે દેશદુનિયાનું જે થવું હોય એ થાય, આપણા ઘરનું શું થાય એ વધુ મહત્ત્વનું છે.

અહીં મૂકેલાં મૂર્તિનાં કેટલાંક કાર્ટૂનોમાં આ કૉમન મેન જોઈ શકાશે.

કાર્ટૂનમાં કૉમનમેન (1) : કાકાજી

 અખબારમાં આવતાં કાર્ટૂનો સામાન્ય રીતે બે શ્રેણીમાં મૂકી શકાય. પહેલું તે પૉકેટ કાર્ટૂન, જેને 'ગેગ' કાર્ટૂન પણ કહેવાય છે. એક કોલમની પહોળાઈ ધરાવતા આ કાર્ટૂનમાં કોઈ એક પરિસ્થિતિ અને તેની નીચે એને અનુરૂપ લખાણ યા સંવાદ લખાયેલા હોય છે. એટલે કે અન્ય કાર્ટૂનપ્રકારમાં હોય છે એમ સ્પીચબલૂનમાં લખાયેલા સંવાદ અહીં હોતા નથી. સંભવત: તેના નાના કદને કારણે. બીજા પ્રકારનું કાર્ટૂન 'એડિટોરીયલ કાર્ટૂન' કહેવાય છે, જેની પહોળાઈ બેથી ત્રણ કોલમની હોય છે. તે રોજેરોજ નહીં, પણ અઠવાડિયામાં અમુક દિવસોએ જ આવે છે. આ કાર્ટૂન સામાન્ય રીતે અખબારના સંપાદકીય પૃષ્ઠ પર આવતું હોવાથી તે આ નામે ઓળખાય છે.

ભારતીય કાર્ટૂનિંગમાં 'કૉમન મેન'ની પરંપરા ચોક્કસપણે ક્યારથી આરંભાઈ એ ખ્યાલ નથી, પણ એટલું ચોક્કસ કે જેને કાર્ટૂન વિશે કશી ખબર ન હોય એનેય આર.કે.લક્ષ્મણના કૉમન મેન વિશે જાણ હોય. કોણ છે આ કૉમન મેન? દેશની મોટા ભાગની મધ્યમવર્ગીય જનતાના પ્રતિનિધિરૂપ કૉમન મેનને મોટા ભાગના કાર્ટૂનિસ્ટોએ વિવિધ ઘટનાઓ, રાજકીય નિર્ણય, તેનાં પરિણામ વગેરેને સાક્ષીભાવે ભોગવતો બતાવ્યો છે. એ બોલકો નથી, પણ 'એક્સપ્રેસીવ' છે. એટલે કે કોઈ પણ ઘટના વિશે એણે ટીપ્પણી ભાગ્યે જ કરવાની હોય છે. મોટા ભાગના કિસ્સામાં એણે એનો ભોગ જ બનવાનું હોય છે. એક પ્રચલિત કથા મુજબ, ઈશુ ખ્રિસ્તને ક્રોસ પર ચડાવવામાં આવી રહ્યા હતા એ વખતે તેમનો એક શિષ્ય પોતાના દાંતના દુ:ખાવાની ફરિયાદ કરતો હતો. ક્યાં એક તરફ માનવજાતના ઈતિહાસની કરુણતમ ઘટના, અને બીજી તરફ પેલાની સરખામણીએ સાવ સામાન્ય વ્યક્તિગત દર્દ! પણ એ દર્દ જેણે અનુભવ્યું હોય એ જ સમજી શકે! બિલકુલ એ જ રીતે દેશ કે દુનિયામાં જે કંઈ સારીનરસી ઘટના બને, કૉમન મેનને પોતાનું 'બજેટ' ખોરવાઈ જવાની જ ભીતિ રહે. એ સતત એના વિશે જ વિચારતો હોય અને એ ગણતરી મનોમન ચાલતી હોય એટલે એના ચહેરાના હાવભાવરૂપે એ દેખાય, પણ શબ્દો તરીકે ભાગ્યે જ બહાર આવી શકે. દેશમાં શાસન બદલાયું, સમય બદલાયો, કૉમન મેનનું જીવનધોરણ પણ બદલાયું, આમ છતાં, તેની મનોસ્થિતિ કે માનસિકતામાં ભાગ્યે જ કશો ફરક પડ્યો!

આર.કે.લક્ષ્મણના કૉમનમેનનું કશું નામ નહોતું. પણ બીજા ઘણા કાર્ટૂનિસ્ટોના કૉમન મેન નામધારી હતા, અને ક્વચિત્ બોલતા પણ હતા.

લક્ષ્મણના સમકાલીન, અને અમુક રીતે લક્ષ્મણથી વધુ ધારદાર વ્યંગ્યચિત્રો બનાવનાર કાર્ટૂનિસ્ટ હતા બાળાસાહેબ ઠાકરે. તેમણે એક કૉમન મેન સર્જ્યો, જેનું નામ હતું કાકાજી. અસલ મરાઠી 'માણૂસ'. વી. શાંતારામની ફિલ્મોમાં દેખાતાં વૃદ્ધ પાત્રોને હોય છે એવી 'વૉલરસ' જેવી મૂછો, ઘસાઈ ગયેલી સમૃદ્ધિના પ્રતિક જેવો કાળો, જર્જરિત કોટ, ધોતી, માથે ટોપી, પગમાં સ્લીપર અને હાથમાં લાકડી! આ તેનો બાહ્ય દેખાવ. લક્ષ્મણનો કૉમન મેન સામાન્ય રીતે 'મૂઢ' બનીને બનાવો જોતો-સાંભળતો. તેની સરખામણીએ કાકાજી ઘણા 'ગતિશીલ' જણાતા. એક સમયના વેસ્ટ ઈન્ડિયન બૉલરોના બાઉન્સરથી બચવા મથતા બેટ્સમેનની જેમ, પરિસ્થિતિના મારથી બચવા માટે તે આમથી તેમ ગતિ કરતા રહેતા.

ચિત્રકાર સોહમ સેને બનાવેલા ચિત્રમાં બાળાસાહેબની સાથે કાકાજી 

બાળાસાહેબનાં ચીતરેલાં કાર્ટૂનોનું સંકલન પ્રકાશિત થયેલું છે. જો કે, એ કાર્ટૂનો મોટે ભાગે 'એડિટોરિયલ' હોવાથી એમાં કાકાજીની હાજરી નથી. નેટ પર પણ મોટે ભાગે તેમનાં આ પ્રકારનાં- કાકાજી વિનાનાં કાર્ટૂનો જોવા મળે છે. આથી કાકાજીની વિવિધ મુદ્રાઓ જ અહીં મૂકી શકાઈ છે.