આ હરોળ ખાલી કેમ છે?

- રાહુલ રવૈલ

વકીલસિંઘજીએ આગ્રહ રાખ્યો કે અમે પંજાબ આવીએ. આથી અમે અમૃતસર ગયા, અને એરપોર્ટથી શહેર તરફ જતાં રસ્તામાં ઠેરઠેર પાટિયાં જોવા મળ્યાં- 'બૉબી લૉન્ડ્રી', 'બૉબી ટેલર', 'બૉબી બાર્બર', 'બૉબી ફલાણું', 'બૉબી ઢીકણું' અને 'બૉબી બુચર' પણ! 'બૉબી' ખરા અર્થમાં 'કલ્ટ ક્લાસિક' બની ગઈ હતી.

અમે સિનેમા હૉલ પહોંચ્યા, જેમાં 'બૉબી'નું સાતમું સપ્તાહ ચાલી રહ્યું હતું. પણ બહાર ઊભેલું ટોળું ફિલ્મના પહેલા દિવસે હોય એવડું મોટું હતું. બુકિંગ પર 'હાઉસ ફૂલ'નું પાટિયું લગાવેલું હતું.

અમે અંદર ગયા અને બુકિંગ વીન્ડો ખુલ્લી જોઈ. 'હાઉસફૂલ'નું પાટિયું હોવા છતાં બે મહિલાઓ ટિકિટ વેચી રહી હતી. મેં વકીલસિંઘજીને પૂછ્યું, 'આ બે સ્ત્રીઓ કોણ છે?'

એમણે કહ્યું, 'એક તો થિયેટરના માલિકની પત્ની છે અને બીજી એની પુત્રવધૂ છે.'

મેં કહ્યું, 'પણ ફૂલ થઈ ગયેલા શોની ટિકિટો એ શી રીતે વેચી શકે?'

એ બોલ્યા, 'કાળા બજારમાં.'

અમે અંદર પ્રવેશ્યા ત્યારે થિયેટરમાં અતિશય ભીડને લઈને ગૂંગળામણ થાય એવું વાતાવરણ હતું.

મેં કહ્યું, 'ભીડ વધુ પડતી છે. થિયેટરની કેપેસીટી કેટલી છે?'

એ કહે, 'જી, કેપેસીટી ક્યા હોતી હૈ! જિતને લોગ આ જાયે, ઉતની કેપેસીટી.'

મેં કહ્યું, 'સીટોં કા કોઈ નંબર તો હોગા?'

એમણે કહ્યું, 'અરે રાહુલસાબ. કૌન પૂછતા હૈ નંબર ક્યા હોતા હૈ?'

બપોરના ત્રણનો શો હતો અને સવા ત્રણ થઈ ગયેલા, છતાં ફિલ્મ શરૂ નહોતી થઈ. સીટો ભરાઈ ચૂકી હતી, વચ્ચેની જગ્યામાં એકસ્ટ્રા ખુરશીઓ મૂકાયેલી હતી, કેટલાક લોકો એ જગ્યામાં સાંકડમાંકડ ઊભા હતા, કેટલાક ભોંય પર ગોઠવાયા હતા, પણ આ આખા માહોલમાં વચ્ચોવચ એક હરોળ હતી જે ખાલી હતી. એમાં પીઠના ભાગે ગાદીઓ મૂકવામાં આવેલી.

મેં પૂછ્યું, 'આ હરોળ ખાલી કેમ છે? અને ફિલ્મ હજી કેમ શરૂ નથી થઈ?'

તેમણે કહ્યું, 'જો થિયેટર કા માલિક હૈ ઉસકે બચ્ચોં કે સ્કૂલ કા માસ્ટરજી ઔર ઉનકા ખાનદાન અભી તક નહીં આયા. ઉનકે લિયે યે રો ખાલી રખા હુઈ હૈ. ઉનકે આને તક ફિલ્મ શુરુ નહીં હો સકતી.'

વેલકમ ટુ પંજાબી કલ્ચર!

(રાહુલ રવૈલ દ્વારા લિખીત પુસ્તક Raj Kapoor, The Master at work ના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, પ્રકાશક: Bloomsbury, 2021)

શીરો, સંત અને રાજ કપૂર

 

પોતાનો ધાર્મિક એજન્ડા ચલાવીને નાણાં બનાવતા દંભી 'સાધુસંતો'ને રાજસાહેબ ધિક્કારતા. તેમની આસ્થા કેવળ સર્વશક્તિમાનમાં હતી. એ સમયના એક સંતે (એમનું નામ હું લેવા નથી માંગતો) પોતાનું કામ નવુંસવું શરૂ કરેલું, જેઓ પછી બહુ ખ્યાતનામ બન્યા. તમામ સંતો ખ્યાતનામ બનવા માટે જનસંપર્કનો ઉપયોગ કરે છે અને નિર્દોષ લોકોને પોતાના ભક્ત બનાવવા માટે લલચાવે છે.

આ સંત દ્વારા યોજાયેલા શ્લોકગાનમાં ઉપસ્થિત રહેવાનું આમંત્રણ રાજસાહેબને એક સ્થાનિક પોલીસ ઈન્‍સ્પેક્ટર દ્વારા મળ્યું. સ્થળ પર પહોંચતાં જ આયોજકોએ અમારું અભિવાદન કર્યું અને અમારી સુવિધા સાચવવા માટે તત્પરતા બતાવીને અમને પ્રથમ હરોળમાં બેસાડવામાં આવ્યા. રાજસાહેબે આસપાસ જોયું અને પૂછ્યું, 'કુર્સી કહાં હૈ?' બાકીના બધા ભોંય પર કે ગાદલાં પર ગોઠવાયેલા હતા, પણ રાજસાહેબને ખુરશી જોઈતી હતી અને તેમણે કહ્યું, 'દો કુર્સી લેકર આઈયે.' હું તેમની સાથે હતો એટલે મને પણ ખુરશી પર બેસવાનો લાભ મળ્યો.

ગાન ચાલી રહ્યું હતું અને તેઓ શીરાનો પ્રસાદ વહેંચાઈ રહ્યો હતો. રાજસાહેબનું ધ્યાન પડ્યું અને કહે, 'પેલો શીરો મજાનો લાગે છે.' પેલા સંત જે ઉપદેશ આપવાના હતા એના કરતાં તેમને શીરામાં વધુ રસ હતો. શીરો વહેંચનાર પોતાના સુધી આવે ત્યાં સુધી તેઓ રાહ જોઈ શકે એમ નહોતા એટલે તેમણે મને કહ્યું, 'જા અને પેલા માણસને કહે કે પહેલો અહીં પીરસે.' આથી હું પેલા માણસ પાસે ગયો અને કહ્યું, 'રાજ કપૂર તમને બોલાવે છે.' મારા શબ્દો સાંભળીને તેની આંખ ચમકી અને તરત જ તે શીરો ભરેલું એક મોટું તપેલું તેમજ બે નાના વાટકા લઈને આવી ગયો. રાજસાહેબ મહા 'ફૂડી' હતા એટલે તેમણે આખું તપેલું જ પોતાના તરફ ખસેડ્યું અને બધો શીરો ઝાપટી ગયા!

એ પછી આયોજકો તેમની પાસે આવ્યા અને તેમને ફૂલહાર પકડાવતાં કહ્યું, 'આપ જાકે બાબાજી કો યે પહના દેના.'

રાજસાહેબ ખુરશી પર બેઠા રહ્યા અને શીરાની લિજ્જત માણતા રહ્યા. આથી મેં તેમને કહ્યું, 'સર, તમારે ઊભા થઈને ત્યાં જઈ આ હાર પહેરાવવો ન જોઈએ?'

'જો, હું રાજ કપૂર છું. આ માણસને પબ્લિસિટી જોઈએ છે. એ એની મેળે ઊભો થશે, અહીં આવશે અને મને હાર પહેરાવશે.' અને ખરેખર આમ જ બન્યું. પેલા સંત ઊભા થયા, રાજ કપૂર પાસે આવ્યા અને તેમના ગળામાં ફૂલહાર પહેરાવ્યો. આમ, બેવડો લાભ થયો. પેલા દંભી સંતને તસવીર લેવાની તક મળી અને રાજસાહેબને શીરાનો લહાવો!

(રાહુલ રવૈલ દ્વારા લિખીત પુસ્તક Raj Kapoor, The Master at work ના એક અંશનો અનુવાદ, પ્રકાશક: Bloomsbury, 2021)

આમ મળી એલ.પી.ને 'બૉબી'

 

- રાહુલ રવૈલ

રાજસાહેબે 'બૉબી' લૉન્ચ કર્યું ત્યારે એ ફિલ્મના સંગીતકાર બાબતે તેઓ હજી વિચારી રહ્યા હતા, કેમ કે, આ પ્રકારની ફિલ્મમાં સંગીત પણ અસાધારણ જોઈએ. લક્ષ્મીજી અને પ્યારેજી આનંદ બક્ષીજી સાથે રાજસાહેબને મળવા આવ્યા અને કહ્યું, 'અમને મુકેશજીએ કહ્યું કે તમે હજી 'બૉબી'ના સંગીતકાર અને ગીતકાર નક્કી નથી કર્યા. અમે બહુ રોમાંચિત થઈ ગયા અને તમારી સાથે મુલાકાત ગોઠવી આપવા મુકેશજીને વિનંતી કરી. અમે સંગીતબદ્ધ કરેલું ગીત લઈને આવ્યા છીએ અને અમને ખાતરી છે કે એ ફિલ્મમાં ચોક્કસ બંધ બેસશે.'

રાજસાહેબે તેમને પૂછ્યું, 'તમે પાત્રો વિશે કશું જાણતા નથી તો પછી ગીત લખીને એને સંગીતબદ્ધ શી રીતે કર્યું?'

તેમણે ભોળેભાવે કહ્યું, 'સર, મુકેશજીએ અમને આખી કથા સંભળાવી અને ફિલ્મ માટે ગીત તૈયાર કરવા જણાવ્યું. રાજ કપૂર અમને ફિલ્મ માટે બોલાવે તો એમને ધ્યાનમાં રાખીને પણ અમે એક બીજું ગીત તૈયાર કરેલું છે.'

રાજસાહેબ હસ્યા અને બોલ્યા, 'તો પછી તમે 'બૉબી'વાળું નહીં, પણ તમે બીજું ગીત તૈયાર કર્યું છે એ સંભળાવો.'

એ ગીત હતું 'યે જો પબ્લિક હૈ યે સબ જાનતી હૈ'. બૉસે (રાજ કપૂરે) ગીત વખાણ્યું અને પછી તેમણે 'બૉબી' માટે તૈયાર કરેલું ગીત સંભળાવવા કહ્યું. એટલે એ લોકોએ 'હમતુમ એક કમરે મેં બંદ હો' ગાયું. રાજસાહેબ ઊભા થઈ ગયા અને તાળીઓ પાડી. સંગીતરચના અને શબ્દોથી તેઓ પૂરેપૂરા ભાવવશ થઈ ગયા હતા. આમ, લક્ષ્મીકાન્ત-પ્યારેલાલ અને આનંદ બક્ષીને 'બૉબી' મળી.

કમનસીબે, ખાસ રાજસાહેબને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરાયેલું ગીત 'યે જો પબ્લિક હૈ યે સબ જાનતી હૈ' વાપરી શકાયું નહીં, કેમ કે, 'બૉબી'માં એ માટેની કોઈ સિચ્યુએશન નહોતી. છેવટે તે મનમોહન દેસાઈ દિગ્દર્શીત અને રાજેશખન્ના-મુમતાઝ અભિનીત 'રોટી'માં લેવાયું.

(રાહુલ રવૈલ દ્વારા લિખીત પુસ્તક Raj Kapoor, The Master at work ના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, પ્રકાશક: Bloomsbury, 2021)

નોંધ: 'બૉબી'માં કુલ ત્રણ ગીતકાર હતા. તેનાં કુલ આઠ ગીત પૈકી પાંચ ગીતો આનંદ બક્ષીએ (મૈં શાયર તો નહીં/હમતુમ એક કમરે મેં બંદ હો/મુઝે ભી કુછ કહના હૈ/અંખિયોં કો રહને દે/એ ફંસા), બે ગીતો વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે (ના ચાહૂં સોનાચાંદી/જૂઠ બોલે કૌઆ કાટે) અને એક ગીત રાજકવિ ઈન્દરજિતસિંઘ 'તુલસી'એ (બેશક મંદિરમસ્જિદ તોડો)લખેલું.

r

'બૉબી' મળી ગઈ! તો ડીમ્પલનું શું?

 

- રાહુલ રવૈલ

મુખ્ય ભૂમિકા માટે અમે છોકરીની તલાશ આરંભી. પાગલ થઈ જવાય એટલા બધા સ્ક્રીન ટેસ્ટ લીધા; મને એની સંખ્યા પણ યાદ નથી. દર બીજા દિવસે રાજસાહેબ કહેતા, 'રાહુલ, કલ ઑડિશન લેના હૈ.' એકે એક છોકરીના ઑડિશન વખતે તેઓ હાજર રહેવા માંગતા હતા, કેમ કે, પોતાને ખરેખર શું જોઈએ છે એ તેઓ જ જાણતા હતા.

શ્રીમતી રાજ કપૂરનાં નિકટનાં પરિચીત મુન્ની ધવન આન્ટી એક ફેમીલી ફ્રેન્ડ ચુનીભાઈ કાપડીયા, તેમનાં પત્ની બીટ્ટીબહેન અને દીકરી ડીમ્પલને લઈને રાજ કપૂરને મળવા આવેલાં, કેમ કે, ચુનીભાઈ બૉસ (રાજકપૂર)ના જબ્બર ફેન હતા. ખરેખર તો મુન્ની આન્ટી તેમને એટલા માટે લાવેલાં કે રાજસાહેબ તેમની દીકરી ડીમ્પલને જુએ, કારણ કે તેને અભિનય કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા હતી.

તેઓ નીકળ્યાં એટલે રાજસાહેબે મને પૂછ્યું, 'પેલી છોકરી વિશે શું માનવું છે તારું?'

મેં કહ્યું, 'દેખાવડી છે.'

તેમણે પૂછ્યું, 'તને લાગે છે કે આપણે એનું ઑડિશન લેવું જોઈએ?'

તેમની સાથે સંમત થયા વિના મારો છૂટકો ન હતો, કેમ કે, તેનું ઑડિશન લેવું જોઈએ કે નહીં એમ તેમણે પૂછ્યું એનો અર્થ જ એ હતો કે એમણે ઑડિશન લેવાનું નક્કી કરી લીધું હતું.

રાજસાહેબે તેનું ઑડિશન લીધું; ટેક્નિકલ લોકો અને ડબ્બૂસાહેબ (રણધીર કપૂર) પણ ઑડિશનમાં ઉપસ્થિત હતા. ડીમ્પલ બહુ ઉત્સાહી જણાતી હતી, છતાં, બૉસ સિવાયના અમને સહુને લાગ્યું હતું કે એ 'એબોવ એવરેજ' હતી. પણ અમે પડદા પર ઑડિશન જોયું અને અમારો સૌનો અભિપ્રાય બદલાઈ ગયો- એ કેવળ દેખાવડી હતી, પણ અભિનેત્રી તરીકે બહુ ખરાબ હતી!

રાજસાહેબે ત્રણ વાર ઑડિશન જોયું અને બોલ્યા, 'મને મારી બૉબી મળી ગઈ.'

સાવ મૂંઝાયેલી અવસ્થામાં મેં પૂછ્યું, 'ડીમ્પલનું ઑડિશન જોતી વખતે તમે શી રીતે બૉબી નામની બીજી છોકરીને ફાઈનલ કરી દીધી?'

'મને બૉબી મળી ગઈ છે, જે ફિલ્મનું ટાઈટલ રહેશે અને મુખ્ય ભૂમિકા ડીમ્પલ કાપડીયાની રહેશે.'

અમે મૂઢ બની ગયા અને તેમને મનાવવા માટે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા.

'સર, મને ખાત્રી છે કે આપણને કોઈક બીજું મળી રહેશે.'

'પાપા, એ ઓકે છે, પણ એનાથી બહેતર છોકરીઓનું ઑડિશન આપણે લીધેલું છે.'

'રાજસાહબ, આપ કે કેલીબર કી એકટ્રેસ બિલકુલ નહીં હૈ.'

તેમણે શાંતિથી અમારી તમામ ફરિયાદ સાંભળી અને સીધોસાદો જવાબ આપ્યો, 'મેં એનામાં જે જોયું એ જોવાની ક્ષમતા તમારા લોકોમાં નથી. તમારા સૌમાં અને મારામાં આ જ ફરક છે.'

તેમનો વધુ વિરોધ કરવાનો કોઈ સવાલ નહોતો, કેમ કે, તેમણે નિર્ણય લઈ લીધો હતો. રાજકપૂરના સિનેમા સાથેના મારા પરિચયે મને એટલું શીખવ્યું કે આ માણસ 'જાદુગર' છે, અને એ અમને ખરેખર એ બાબતનું ભાન કરાવશે કે જે અમે ઑડિશનમાં જોયું નહીં.

(રાહુલ રવૈલ દ્વારા લિખીત પુસ્તક Raj Kapoor, The Master at work ના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, પ્રકાશક: Bloomsbury, 2021)

લોકો નહીં સમજે!

- રાહુલ રવૈલ

પહલગામમાં 'બૉબી'ના શૂટિંગ દરમિયાન આવો જ એક કિસ્સો મને યાદ આવે છે, પણ એ એક પ્રતિષ્ઠિત જનરલનો છે. બાંગ્લાદેશવાળા યુદ્ધમાં આપણે વિજયી બન્યા હતા અને એ વિજય સાથે સંકળાયેલી કેટલીક મુખ્ય વ્યક્તિઓ પૈકીના એક આ જનરલ હતા. અમે શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા ત્યારે એ જનરલ અમને મળવા આવ્યા. રાજસાહેબને મળીને અને તેમને કામ કરતા જોઈને તેઓ બહુ રાજી થયા. આથી રાજસાહેબે નરેન્દ્ર ચંચલના સ્વરમાં ગવાયેલું ગીત 'બેશક મંદિર મસ્જિદ તોડો' વગાડ્યું. ગીતના શબ્દો અંશત: હિન્દી અને અંશત: પંજાબી હતા. જનરલ પણ પંજાબી હતા એટલે ગીતને તેમણે બરાબર માણ્યું. પણ ગીત પૂરું થયું એટલે તે બોલ્યા, 'રાજ, આ પંજાબી ગીત છે. લોકો સમજશે?'

રાજસાહેબે કહ્યું, 'સર, આ સિનેમા છે અને સિનેમામાં સામાન્ય રીતે બધું સમજાઈ જાય, કેમ કે, એ ફિલ્મની સિચ્યુએશન મુજબ હોય છે. ભાષા ન જાણતા હોઈએ તો પણ દૃશ્યો વડે એનો સંદર્ભ સમજાઈ જાય.'

જનરલે કહ્યું, 'ના, નહીં. મને નથી લાગતું કે લોકો એને સમજી શકશે.'

રાજસાહેબ ધીરજ ગુમાવવા લાગ્યા. તેઓ દાંત ભીંસીને બોલ્યા, 'નહીં, સમજ જાયેંગે સબ.'

જનરલે ફરી કહ્યું, 'નહીં, મેરે ખયાલ સે નહીં સમજેંગે.'

આખરે રાજસાહેબે કહ્યું, 'ઠીક છે. હું એ વિશે વિચારીશ.'

ચર્ચાના સમાપન પછી જનરલ ઊભા થયા અને રાજસાહેબ તેમને કાર સુધી મૂકવા ગયા. તેમણે જનરલ માટે કારનો દરવાજો ખોલ્યો અને જનરલ કારમાં ગોઠવાયા. રાજસાહેબે દરવાજો વાસ્યો, ફર્યા અને બોલ્યા, 'મારે ફિલ્મ શી રીતે બનાવવી એ મને હવે એક જનરલ કહેશે? ઈડિયટ!'

પછી રાત્રે તેમણે મને બોલાવ્યો અને કહ્યું, 'ચાલ આપણે આર્મીની મેસમાં જઈએ. મારે એ જનરલને મળવું છે. એમને હું કહેવા માંગું છું કે યુદ્ધમાં મારાં અનેક બાળકોના મૃત્યુ માટે તેઓ જવાબદાર છે. એ બધાં તેમને કારણે જ મૃત્યુ પામ્યાં છે. યુદ્ધ શી રીતે લડવું એની એમને ખબર નથી અને એ મને ફિલ્મ શી રીતે બનાવવી એ કહેશે? ફિલ્મ શી રીતે બનાવવી એ મને કહેવાનો એમને શો હક છે?'

(રાહુલ રવૈલ દ્વારા લિખીત પુસ્તક Raj Kapoor, The Master at work ના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, પ્રકાશક: Bloomsbury, 2021)

નોંધ:

'બૉબી'નું આ ગીત રાજકવિ ઈન્‍દરજિતસિંઘ 'તુલસી'એ લખેલું. તેના શબ્દો આ મુજબ હતા. ગીતનું ફિલ્માંકન તેના ગાયક નરેન્દ્ર ચંચલ પર જ કરવામાં આવ્યું હતું.

बेशक मंदिर-मस्जिद ढहा दे, बुल्लेशाह ये कहता

बेशक मंदिर-मस्जिद तोड़ो,

बुल्लेशाह ये कहता

पर प्यार भरा दिल कभी न तोड़ो

इस दिल में दिलबर रहता

जिस पलड़े में तुले मुहब्बत

जिस पलड़े में तुले मुहब्बत

उसमे चांदी नहीं तौलना

तौबा मेरी ना ढोलना मैं नई बोलना

ओ नई बोलना जा

मैं नई बोलना जा

ओ मैं नई बोलना जा

ढोलना मैं नई बोलना

तौबा मेरी ना ढोलना मैं नई बोलना

आग ते इश्क़ बराबर दोनों,

पर पानी आग बुझाये

आग ते इश्क़ बराबर दोनों,

पर पानी आग बुझाये

आशिक़ के जब आंसू निकले,

और अगन लग जाये

तेरे सामने बैठ के रोना

तेरे सामने बैठ के रोना

दिल का दुखड़ा नहीं खोलना

ढोलना मैं नई बोलना

ओ नई बोलना जा

मैं नई बोलना जा

ओ मैं नई बोलना जा

ढोलना मैं नई बोलना

तौबा मेरी ना ढोलना मैं नई बोलना

मैं नई बोलना

ओ नई बोलना

मैं नई बोलना

ओ मैं नई बोलना

ओ मैं नई बोलना

ढोलना मैं नई बोलना

नई बोलना, मैं नई बोलना

नई बोलना, मैं नई बोलना

नई बोलना, मैं नई बोलना

આ ગીત અહીં જોઈ શકાશે.

https://www.youtube.com/watch?v=_ZUjPQuQqAw