અહેવાલ તો શું લખવો! બૅક ટુ બૅક બે કાર્યક્રમ અને બન્ને વચ્ચે દોઢેક કલાકનો અવકાશ. એમાં પચીસેક મિનીટનું ભૌગોલિક અંતર. કાર્યક્રમનો સમય સાંજના સાડા પાંચનો હોવાથી હસિત મહેતાએ ત્યાંથી ઊંધી ગણતરી માંડીને સૂચના આપી કે આપણે શનિવારે સવારે સાડા દસે પાલડીના સ્ક્રેપયાર્ડમાં પહોંચી જવાનું. એ મુજબ એ સૌ નડિયાદથી અને હું વડોદરાથી લગભગ સાથેસાથે પહોંચ્યા. વીસેક જણની મંડળી હતી, જેમાં એકાંકીમાં ભાગ લેનારા પૂજા (ગાયનમાં પણ ખરી), નાઝનીન (ગોષ્ઠિમાં પણ ખરી), જય, અલ્ફીના (ગોષ્ઠિમાં પણ ખરી), આસ્થાના, તપન, કેતન, માધવ, વૈદેહી, હસિત મહેતા અને હું ભાગ લેનારા. આ ઊપરાંત શહેઝાદ, પર્જન્ય (બન્ને સાઉન્ડ પર), સ્મિત (મેક અપ), કામિની, લિમિશા મહેતા, પારૂલ પટેલ (બન્ને વિશ્વકોશમાં જોડાયાં)- આટલા હતા. આ ઊપરાંત બન્ને વાહનોના ડ્રાઈવર.
સ્ક્રેપયાર્ડના ખુલ્લા મંચ પર, લીમડાની છાંયમાં અમારી ત્રણે પ્રસ્તુતિઓ શી રીતે ભજવાશે એ રીહર્સલ કરીને જોયું. અહીં એકાંકી દિગ્દર્શીત કરનારા નિસર્ગ ત્રિવેદી પણ આવી પહોંચેલા. એટલે તેમની હાજરીમાં જ એ થયું. સ્ક્રેપયાર્ડના કબીરભાઈ અને એમની ટીમનો સભ્ય સાવન હાજર હતા. તેમની સાથે વિવિધ ચર્ચા થઈ. એ પછી સાડા બારની આસપાસ સૌ જવા ઊપડ્યા ઉસ્માનપુરા આવેલા વિશ્વકોશ ભવન. નિસર્ગભાઈ પણ ત્યાં હતા. અહીં ખંડમાં આવેલા મંચ પર કાર્યક્રમ થવાનો હતો. લાઈટિંગ પણ જોવાનું હતું. ધીમે ધીમે બધું ગોઠવાતું ગયું. અહીં પણ સ્ટેજના માપ મુજબ રીહર્સલ થયું. કેટલીક મુશ્કેલી આવી, જેના ઊકેલ પણ તત્કાળ નીકળતા ગયા. જેમ કે, એકાંકીમાં જય ત્રણ ત્રણ ભૂમિકાઓ ભજવે છે. પહેલી પ્રવક્તાની, જેમાં તેણે ઝેન જીના યુવક દેખાવાનું હતું, બીજી ભૂમિકા સરસ્વતીચંદ્રની, અને ત્રીજી મિસ્ટર કારેનીનની. આમ તો આ ત્રણે પાત્ર માટે અલગ અલગ વીગ રાખેલી. જયના વાળ ખૂબ જ વાંકડિયા હોવાથી એક પાત્રમાં એને એમના એમ જ રાખવા અને બીજા બન્નેમાં વીગ પહેરાવવી એમ નક્કી થયેલું. પણ જોઈતી વીગ ન મળી. (પ્લીઝ, હવે સરનામું ન આપતા કે ફલાણે ઠેકાણે મળી જાત) નિસર્ગભાઈએ મસ્ત ઊપાય સૂચવ્યો. એમણે કહ્યું કે પાણીથી વાળ ભીના કરીને ચપ્પટ ઓળજે એટલે એ જુદું લાગશે. કામિનીએ એ જવાબદારી સ્વીકારી લીધી.
એવી રીતે નાઝનીનનાં પણ ત્રણ પાત્રો હતાં. એકાંકીમાં તો જાણે કે એ અના કરેનીના બનેલી. પણ ગોષ્ઠિમાં પ્રવક્તા અને વિદ્યાર્થીનીનાં બે પાત્રો. એમાં એણે પ્રવક્તા તરીકે સાવ જુદા ગેટ અપમાં આવવાનું અને પછી અંદર જઈને કપડાં બદલીને વિદ્યાર્થીની તરીકે પાછા આવવાનું. તે આવે એ દરમિયાન અન્ય વિદ્યાર્થીઓ ગોઠવાઈ ગયા હોય, પણ તેમણે વાત શું કરવી? અમુક કહેલું, પણ એવુંય કહેલું કે નાઝનીનને પૂરતો સમય મળવો જોઈએ. એટલે એને આવતાં વાર લાગે તો તમે તમારી રીતે ખેંચજો.
અલબત્ત, દરેક પ્રસ્તુતિ અગાઉ રજૂ કરાતી પૂર્વભૂમિકામાં હસિતભાઈએ પ્રેક્ષકોને જણાવી દીધેલું કે કલાકારોને પોશાક- દેખાવ બદલવાનો સમય મળે એટલા માટે પૂર્વભૂમિકા જે તે પ્રસ્તુતિની પહેલાં રખાઈ છે. આ કારણ ખરું જ, પણ વાત એવી કે હસિતભાઈ જે ખૂબીથી પૂર્વભૂમિકા જણાવીને એ રીતે વિષયપ્રવેશ કરાવે સમગ્ર રજૂઆત જોવા માટે પ્રેક્ષકોને એક દૃષ્ટિકોણ મળી રહે. આમાંની એકે કૃતિ કોઈએ ન વાંચી હોય તો પણ તે આ રજૂઆતને માણી શકે.
'બીહાઈન્ડ ધ સીન્સ'ની જેમ બૅકસ્ટેજના ડખા એવો વિષય છે કે જેની વાત કરવાની મઝા જ આવે. પણ મુખ્ય કાર્યક્રમ એવી આ પ્રસ્તુતિઓની રજૂઆતને જે પ્રચંડ પ્રતિસાદ મળ્યો એનાથી સૌનો ઉત્સાહ વધ્યો. અનેક મિત્રો-સ્નેહીઓ- પરિચીતો ઉપસ્થિત રહ્યાં અને સૌને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
સૌ પ્રથમ વાર મુંબઈ, એ પછી અમદાવાદ, માંડવી, વલ્લભ વિદ્યાનગર અને અમદાવાદમાં આ બે પ્રયોગો એમ કુલ પાંચ પ્રયોગો આ પ્રસ્તુતિના થયા. હજી ગુજરાતભરમાં એને લઈ જવા અમે ઉત્સુક છીએ. આમાં કોઈ વ્યાવસાયિક કલાકારો નથી, નથી વ્યાવસાયિક આયોજન. પણ એક મઝાની ટીમ બને અને ટાંચાં સાધનોમાં જે નક્કર કામ થાય એનો આનંદ બહુ છે.
અહેવાલ તો શું લખવો! બૅક ટુ બૅક બે કાર્યક્રમ અને બન્ને વચ્ચે દોઢેક કલાકનો અવકાશ. એમાં પચીસેક મિનીટનું ભૌગોલિક અંતર. કાર્યક્રમનો સમય સાંજના સાડા પાંચનો હોવાથી હસિત મહેતાએ ત્યાંથી ઊંધી ગણતરી માંડીને સૂચના આપી કે આપણે શનિવારે સવારે સાડા દસે પાલડીના સ્ક્રેપયાર્ડમાં પહોંચી જવાનું. એ મુજબ એ સૌ નડિયાદથી અને હું વડોદરાથી લગભગ સાથેસાથે પહોંચ્યા. વીસેક જણની મંડળી હતી, જેમાં એકાંકીમાં ભાગ લેનારા પૂજા (ગાયનમાં પણ ખરી), નાઝનીન (ગોષ્ઠિમાં પણ ખરી), જય, અલ્ફીના (ગોષ્ઠિમાં પણ ખરી), આસ્થાના, તપન, કેતન, માધવ, વૈદેહી, હસિત મહેતા અને હું ભાગ લેનારા. આ ઊપરાંત શહેઝાદ, પર્જન્ય (બન્ને સાઉન્ડ પર), સ્મિત (મેક અપ), કામિની, લિમિશા મહેતા, પારૂલ પટેલ (બન્ને વિશ્વકોશમાં જોડાયાં)- આટલા હતા. આ ઊપરાંત બન્ને વાહનોના ડ્રાઈવર.
સ્ક્રેપયાર્ડના ખુલ્લા મંચ પર, લીમડાની છાંયમાં અમારી ત્રણે પ્રસ્તુતિઓ શી રીતે ભજવાશે એ રીહર્સલ કરીને જોયું. અહીં એકાંકી દિગ્દર્શીત કરનારા નિસર્ગ ત્રિવેદી પણ આવી પહોંચેલા. એટલે તેમની હાજરીમાં જ એ થયું. સ્ક્રેપયાર્ડના કબીરભાઈ અને એમની ટીમનો સભ્ય સાવન હાજર હતા. તેમની સાથે વિવિધ ચર્ચા થઈ. એ પછી સાડા બારની આસપાસ સૌ જવા ઊપડ્યા ઉસ્માનપુરા આવેલા વિશ્વકોશ ભવન. નિસર્ગભાઈ પણ ત્યાં હતા. અહીં ખંડમાં આવેલા મંચ પર કાર્યક્રમ થવાનો હતો. લાઈટિંગ પણ જોવાનું હતું. ધીમે ધીમે બધું ગોઠવાતું ગયું. અહીં પણ સ્ટેજના માપ મુજબ રીહર્સલ થયું. કેટલીક મુશ્કેલી આવી, જેના ઊકેલ પણ તત્કાળ નીકળતા ગયા. જેમ કે, એકાંકીમાં જય ત્રણ ત્રણ ભૂમિકાઓ ભજવે છે. પહેલી પ્રવક્તાની, જેમાં તેણે ઝેન જીના યુવક દેખાવાનું હતું, બીજી ભૂમિકા સરસ્વતીચંદ્રની, અને ત્રીજી મિસ્ટર કારેનીનની. આમ તો આ ત્રણે પાત્ર માટે અલગ અલગ વીગ રાખેલી. જયના વાળ ખૂબ જ વાંકડિયા હોવાથી એક પાત્રમાં એને એમના એમ જ રાખવા અને બીજા બન્નેમાં વીગ પહેરાવવી એમ નક્કી થયેલું. પણ જોઈતી વીગ ન મળી. (પ્લીઝ, હવે સરનામું ન આપતા કે ફલાણે ઠેકાણે મળી જાત) નિસર્ગભાઈએ મસ્ત ઊપાય સૂચવ્યો. એમણે કહ્યું કે પાણીથી વાળ ભીના કરીને ચપ્પટ ઓળજે એટલે એ જુદું લાગશે. કામિનીએ એ જવાબદારી સ્વીકારી લીધી.
એવી રીતે નાઝનીનનાં પણ ત્રણ પાત્રો હતાં. એકાંકીમાં તો જાણે કે એ અના કરેનીના બનેલી. પણ ગોષ્ઠિમાં પ્રવક્તા અને વિદ્યાર્થીનીનાં બે પાત્રો. એમાં એણે પ્રવક્તા તરીકે સાવ જુદા ગેટ અપમાં આવવાનું અને પછી અંદર જઈને કપડાં બદલીને વિદ્યાર્થીની તરીકે પાછા આવવાનું. તે આવે એ દરમિયાન અન્ય વિદ્યાર્થીઓ ગોઠવાઈ ગયા હોય, પણ તેમણે વાત શું કરવી? અમુક કહેલું, પણ એવુંય કહેલું કે નાઝનીનને પૂરતો સમય મળવો જોઈએ. એટલે એને આવતાં વાર લાગે તો તમે તમારી રીતે ખેંચજો.
અલબત્ત, દરેક પ્રસ્તુતિ અગાઉ રજૂ કરાતી પૂર્વભૂમિકામાં હસિતભાઈએ પ્રેક્ષકોને જણાવી દીધેલું કે કલાકારોને પોશાક- દેખાવ બદલવાનો સમય મળે એટલા માટે પૂર્વભૂમિકા જે તે પ્રસ્તુતિની પહેલાં રખાઈ છે. આ કારણ ખરું જ, પણ વાત એવી કે હસિતભાઈ જે ખૂબીથી પૂર્વભૂમિકા જણાવીને એ રીતે વિષયપ્રવેશ કરાવે સમગ્ર રજૂઆત જોવા માટે પ્રેક્ષકોને એક દૃષ્ટિકોણ મળી રહે. આમાંની એકે કૃતિ કોઈએ ન વાંચી હોય તો પણ તે આ રજૂઆતને માણી શકે.
'બીહાઈન્ડ ધ સીન્સ'ની જેમ બૅકસ્ટેજના ડખા એવો વિષય છે કે જેની વાત કરવાની મઝા જ આવે. પણ મુખ્ય કાર્યક્રમ એવી આ પ્રસ્તુતિઓની રજૂઆતને જે પ્રચંડ પ્રતિસાદ મળ્યો એનાથી સૌનો ઉત્સાહ વધ્યો. અનેક મિત્રો-સ્નેહીઓ- પરિચીતો ઉપસ્થિત રહ્યાં અને સૌને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
સૌ પ્રથમ વાર મુંબઈ, એ પછી અમદાવાદ, માંડવી, વલ્લભ વિદ્યાનગર અને અમદાવાદમાં આ બે પ્રયોગો એમ કુલ પાંચ પ્રયોગો આ પ્રસ્તુતિના થયા. હજી ગુજરાતભરમાં એને લઈ જવા અમે ઉત્સુક છીએ. આમાં કોઈ વ્યાવસાયિક કલાકારો નથી, નથી વ્યાવસાયિક આયોજન. પણ એક મઝાની ટીમ બને અને ટાંચાં સાધનોમાં જે નક્કર કામ થાય એનો આનંદ બહુ છે.
આ કાર્યક્રમનો વિગતવાર અહેવાલ અમારા મિત્ર પિયૂષભાઈ પંડ્યા દ્વારા લખાયો છે, જે આ લીન્ક પર વાંચી શકાશે.
 |
| વિશ્વકોશ ભવનમાં એકાંકીના લાઈટિંગની ચકાસણી |
 |
| લાઈટિંગ સંભાળનાર દિગીશભાઈ સાથે સ્ક્રિપ્ટ અને દૃશ્યો વખતના લાઈટિંગ વિશે વાતચીત |
 |
| વાળને ચપ્પટ ઓળવાની પ્રયુક્તિનો અમલ (ડાબે: નિસર્ગ ત્રિવેદી, જય અને કામિની) |
 |
| સ્ટેજનું માપ બદલાતાં વિવિધ સંયોજન બદલાય. |
 |
| બન્ને કાર્યક્રમ પત્યા પછી સ્ક્રેપયાર્ડમાં પેટપૂજા |
