ગાર્ડન ઑફ એડેનિયમ

આદમ અને ઈવનું સર્જન કરીને તેમને ગાર્ડન ઑફ ઈડનમાં મૂકેલા એવી વાયકા છે. જો કે, એ અગાઉ 'ઈડન ગાર્ડન'નો એક જ અર્થ મારે મન હતો, અને એ હતો કલકત્તાનું ક્રિકેટ સ્ટેડિયમ. રેડિયો કમેન્ટેટર સુશીલ દોશીના શબ્દો હજી કાનમાં ગૂંજે છે, 'અસ્સી હજાર દર્શકોં સે ખચાખચ ભરા હુઆ કલકત્તા કા ઈડન ગાર્ડન સ્ટેડિયમ.'

ખેર! પછી તો ક્રિકેટ છૂટી- રમવાની નહીંં, સાંભળવા-જોવાની. પછીના વરસોમાં બાગબાની પકડાઈ. એ સાવ છૂટી તો નથી, પણ સક્રિયતા ઘટી, અને એનો મુખ્ય હવાલો કામિનીએ જ સંભાળ્યો. પહેલાં ભોંયતળિયે છોડ રોપ્યા. પણ કોવિડના સમયગાળામાં રોજેરોજ ધાબે ચાલવા જતા. એટલે પછી ધીમે ધીમે ધાબે એને વિકસાવ્યો. એમાં મુખ્યત્વે એડેનિયમના રોપા. એડેનિયમને 'સીંગાપુરી ચંપો', 'ડેઝર્ટ રોઝ' વગેરે નામે ઓળખવામાં આવે છે. એના દેખાવની વિશેષતા એ કે એનું પ્રકાંડ ખૂબ જાડું વિકસી શકે, અને ડાળીઓ ઓછી. ફૂલ બેસે ત્યારે સરસ લાગે, અને એ વિના પણ. એને પાણી અને તાપ બન્ને જોઈએ, પણ વધુ પડતા પાણીથી એ 'વીરગતિ કો પ્રાપ્ત' યાનિ કિ 'ટેં' થઈ શકે. શરૂઆતમાં અધીરાઈથી પાણી પાતાં અમુક એડેનિયમ વીરગતિને પ્રાપ્ત થયેલા પણ ખરા. નર્સરીમાંથી ખરીદીએ તો એ અન્યોની સરખામણીએ મોંઘાં જણાય. પ્રકાંડની જાડાઈ અનુસાર એની કિંમત હોય એમ અમને લાગે છે.

ફૂલોથી શોભતાં એડેનિયમ

એડેનિયમ પર બેઠેલી શિંગ

ગાર્ડન ઑફ એડેનિયમનો એક નાનકડો હિસ્સો

ભોંયતળિયેથી તમામ એડેનિયમને ધાબે લાવ્યાં એટલે એમને ભરપૂર તાપ મળતો થયો. એ ફાલવા લાગ્યાં. એમને ફળ (શિંગ) અને ફૂલો બેસવા લાગ્યાં. શિંગમાંથી નીકળતાં બીજમાંથી કામિની રોપા (ધરુ) ઉછેરવા લાગી. સહેજ મોટા થયેલા ધરુને પછી અલગ કૂંડામાં રોપવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે વસ્તાર વધવા લાગ્યો.

બે-ત્રણ મહિના પહેલાં કુતૂહલવશ મેં ધાબે રહેલા એડેનિયમની ગણતરી કરી તો નેવું જેટલા ગણી શકેલો- ભૂલચૂક લેવીદેવી. સામાન્ય રીતે અમારે ત્યાં કોઈ આવે તો સ્વાભાવિકપણે જ એની નજર નીચે મૂકાયેલાં કુંડા પર જાય. ધાબે મૂકેલાં કુંડા સુધી જવાનું ન બને. પણ બાગાયતના ખરેખરા પ્રેમી હોય તો અમે ઘણી વાર ધાબે જવાની ઑફર મૂકીએ ખરા. આપણા ઘણા ગુજરાતીઓનો બાગાયત માટેનો લગાવ જોઈને આપણું દિલ ક્યારેક 'બાગ બાગ' થઈ જાય. એ શી રીતે? તેમના અમુક મુખ્ય સવાલ હોય, જેના જવાબની એમને અપેક્ષા ન હોય. તદ્દન નિષ્કામભાવે તેઓ કામિનીને પૂછે, 'આમાં તારો કેટલો બધો સમય જાય?' હું વ્યાવસાયિક અનુવાદક પણ ખરો, એટલે આ સવાલનો અનુવાદ મનમાં કરું, 'આ તો બધું નવરા લોકોનું કામ.' અમુક પૂછે, 'આટલા બધા કૂંડાને પાણી પાતાં કેટલી વાર લાગે?' અનુવાદ આગળ મુજબ. કોક વળી અર્ધજાણકાર હોય, થેન્ક્સ ટુ રીલ્સ, એટલે એ કહે, 'આ છોડ તો બહુ મોંઘા આવે છે. નર્સરીમાં એનો ભાવ ખબર છે? દોઢસો-બસોનો એક નાનો છોડ આવે.' અનુવાદ: 'તમે, મારા બેટાઓ ! લાખોનું 'રોકાણ' કરીને બેઠા છો ને અમને કહેતાય નથી?' અમુક આત્મીયજનો હકભાવે જણાવે, 'અમારા માટે એક છોડ તૈયાર કરજો.' એમના માટે કામિની તૈયાર કરે, પણ એના માટે મુદત માગીને.

વચ્ચે ઈશાને અને મેં વિચાર્યું કે આપણે આ એડેનિયમનું વેચાણ ચાલુ કરીએ. ઈશાને સ્થાનિક ડિલીવરી સેવા આપતી એજન્‍સીઓની પણ તપાસ કરી. મેં નિષ્ણાતની અદાથી 'કોસ્ટિંગ'ની ગણતરી માંડી. મને નજીકથી ઓળખનારા સમજી ગયા હશે કે આનું પરિણામ શું આવે! પણ એવું કશું ન થયું, કેમ કે, પોતે ઉછેરેલા એડેનિયમને વેચવાનો કામિનીનો જીવ ન ચાલ્યો. એણે, જો કે, 'મને ટાઈમ નથી', 'ડિલીવરી આપવા જતાં ડાળીઓ તૂટી જાય તો?' વગેરે જેવાં બહાનાં આગળ ધર્યાં. એટલે પછી અમારું એ બિઝનેસ મોડેલ ફન્ક્શનલ ન બની શક્યું. નહીંતર મેં તો ભવ્ય યોજનાઓ બનાવી રાખેલી કે એક વાર આ એડેનિયમનો બિઝનેસ બરાબર ચાલવા લાગે તો ધીમે ધીમે હું વ્યાવસાયિક ચરિત્રલેખનને સંપૂર્ણપણે 'માટીમાં મેળવી' દઉં અને એમાંથી રોટલા કાઢું.

પણ ધાર્યું 'ધણિયાણી'નું થાય!

વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ નહીં, વધુ વેસ્ટ

અમુક મોસમમાં, ખાસ કરીને ચોમાસામાં બોન્સાઈનાં વડ, ફાયકસ જેવી અમુક પ્રજાતિનાં વૃક્ષોને અસંખ્ય વડવાઈઓ ફૂટતી હોય છે, પણ આમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ વડવાઈ લાંબી થઈને કૂંડાની માટી સુધી પહોંચી શકે છે. ફૂટતી વડવાઈઓ જોઈને જે આનંદ થયો હોય એ બધો સૂકાયેલી વડવાઈઓ જોઈને ઓસરી જતો. આનો કોઈક રસ્તો અમે વિચારતા હતા.

ઘરમાં શેમ્પૂની અને એવી ઘણી ચપટી બોટલો ખાલી થતી હોય છે. આ બોટલનું તળીયું અને ટોચ કાપીને એને સપાટ કરી દઈએ અને પડખે કાપો મૂકી દઈએ એ તો એ ભાગ ખુલ્લો થઈ જાય, છતાં એના આકાર મુજબ બીડાયેલો રહે. અમે આવી કાપેલી બોટલને ખોલીને એને થડની આસપાસ ગોઠવી દીધી, અને પછી તેની પર બહારથી તાર વીંટાળીને એને બરાબર બીડી દીધી. આથી થડની આસપાસ બોટલ ગોઠવાઈ ગઈ અને વચ્ચે ઘણી જગા ઉભી થઈ. આ જગામાં, એટલે કે બોટલની અંદરના ભાગમાં છેક ઉપર સુધી માટી ભરી.

આને કારણે નવી ફૂટેલી જે વડવાઈઓ સહેજ લાંબી થતી હતી, તેને માટીનો આધાર મળ્યો અને તે વિકસવા લાગી. તે છેક તળીયા સુધી પહોંચી શકી અને પછી જાડી પણ થવા લાગી.

એ જ રીતે થડની ચારે બાજુ વીંટાળી શકાય અને ભીનું ન થાય એવી અન્ય ચીજો પણ નજરે પડવા લાગી, જેનો ઉપયોગ અહીં જોઈ શકાય છે.

(આ પોસ્ટ વાંચવામાં કોઈ બાધ નથી અને બોન્સાઈપ્રેમી ન હોય એ લોકો પણ વાંચી શકે છે, તે જાણ સારું.)

દૂર તક નિગાહોં મૈં હૈ ફૂલ ગિરે હુએ......

'મહેમાનો આપણી સંસ્કૃતિમાં દેવસ્વરૂપ ગણાયા છે. તેમનું સ્વાગત આપણી પરંપરા છે. હવે આપણે મંચસ્થ મહેમાનોનું પુષ્પગુચ્છ વડે સ્વાગત કરીશું.'

(તાળીઓ)

(દરમિયાન મંચ પાછળ)

"પણ પપ્પા, મને કેમની ખબર પડશે કે કયા ગેસ્ટ કોણ છે? ભૂલથી બુકે કોઈ બીજાને અપાઈ ગયો તો?"

"બેટા, ડોન્ટ વરી. જેવો કોમ્પીયર ગેસ્ટનું નામ બોલશે કે ગેસ્ટઅંકલ ખુરશીમાંથી અડધા ઊભા થઈ જશે. બસ, તારે જઈને એમના હાથમાં પધરાવી દેવાનો. અને માન કે, કોઈક બીજાને અપાઈ ગયો તો એ બીજા અંકલ જે તે ગેસ્ટને આપી દેજે. પણ બેટા, જલ્દી પતાવજે, હોં!"

(મંચ પર)

ચાંદની ચાંદ સે હોતી હૈ, સિતારોં સે નહીં,

વિમોચન ભી એક સે હોતા હૈ, હજારોં સે નહીં....

તો સૌથી પહેલાં શ્રી ભીંડાસાહેબનું સ્વાગત કરશે દૂધીકુમારી.

(તાળીઓ)

**** **** ****

આવા સંવાદો મંચ પરથી, મંચ પાછળથી અને મંચની સામેથી અનેક લોકોએ ભજવ્યા હશે કે તેમની સામે ભજવાયા હશે. બિચારા મહેમાનોને એક હદથી વધુ દોષ આપી શકાય એમ નથી, એ જ રીતે યજમાનને પણ નહીં. મહેમાને જે ઘડીએ કાર્યક્રમમાં હાજર રહેવાની મંજૂરી આપી દીધી, એ ઘડીથી જ તે આયોજકોને હવાલે થઈ ગયા ગણાય. તે એ બાબતે નચિંત બની જાય છે કે 'ન જાણ્યું જાનકીનાથે, મંચ પર શું થવાનું છે'. આયોજક અથવા તો યજમાનને 'કશુંક નવું' કરવાનો ઉત્સાહ હોય છે, આથી તે ગુલાબને બદલે રાતરાણીનાં ફૂલનો બુકે બનાવડાવે છે. કોક વધુ ઉત્સાહી 'બુકે નહીં, પણ બુક'નો પોપટમંત્ર રટીને ક્યાંય ન વંચાયાં કે વેચાયાં હોય એવાં પુસ્તકો પધરાવે છે.

અમુક મહેમાન ક્યારેક સામે ચાલીને વિનંતી કરે છે કે મારે કશું નથી જોઈતું, મને ખાદીનો હાથરૂમાલ આપો તો વધુ સારું. પણ યજમાનને તો એવી વસ્તુ આપવી છે કે જે એના બજેટમાં બેસે, અને ઉપસ્થિત મેદનીની નજરે પણ પડે. સરવાળે થાય છે એવું કે મોટા ભાગે બુકે યા બુકના બંડલ વડે મહેમાનોને નવાજવામાં આવે છે. બુકનું બંડલ હોય તો મહેમાન શરમેધરમેય પોતાના ઘર સુધી એને ઊંચકી લાવે છે. પણ બુકે?

મોટા ભાગે તો કાર્યક્રમ પત્યે તેને પોતાની બેઠક પર જ તે છોડી આવે છે, કેમ કે, કાર્યક્રમ પત્યે યજમાનને સત્તર વહીવટ હોય છે એટલે તે કંઈ સામે ઊભા રહેતા નથી. ક્યારેક કોઈક આગ્રહી યજમાન એવું પણ કરે છે કે મહેમાન ભોજન પતાવીને નીકળે એટલે ક્યાંકથી પેલા બુકે હાજર કરી દે છે અને મહેમાનને પરાણે હાથમાં થમાવે છે. મહેમાન મનમાં શું બોલતા હશે એ તો ખબર નથી, પણ મોં હસતું રાખીને તે ગાડીની પાછલી સીટ પર મૂકાવે છે. આ બુકે ડ્રાઈવર પોતાને ઘેર લઈ જઈને શું કરે? મહેમાનના ઘરમાં પણ એનો શો ખપ? આથી તે ચાલુ ગાડીએ બારીમાંથી જ બુકેને બહાર પધરાવી દે છે.

**** **** ****

ચારેક વરસ પહેલાં, એપ્રિલ, 2018ની એક સાંજે અમે ચાલવા નીકળ્યા હતા અને રસ્તાની કોરે ત્રણ-ચાર તાજા બુકે ફેંકાયેલા જોયા. પહેલાં તો એ જોઈને હાયકારો નીકળી ગયો અને મહેમાનો કેવા ક્રૂર હોય છે એ વિચાર આવ્યો. પછી વિચારતાં થયું કે ના, ક્રૂર તો યજમાનો હોય છે. પછી થયું કે ના, વાંક તો ફૂલોનો જ ગણાય. જે હોય તે, આનું કરવું શું? એ ચર્ચામાં અમે આગળ ચાલ્યા. 

                                              

આગળના અંતિમ બિંદુએથી અમારે પાછા ફરવાનું હતું. ત્યાં સુધીમાં અમે નક્કી કરી લીધું કે બુકે બાબતે કંઈ થઈ શકે એમ નથી. પણ તેની નીચેનું, જેમાં તે 'ખોસાયેલા' છે એ પાત્ર આપણે લઈ લેવું જોઈએ. બુકે ત્યાં જ પડેલા હશે એ બાબતે અમને ખાત્રી હતી. પાછા વળ્યા, અને એ બુકેમાંથી અમે ફૂલો અને પાત્રને અલગ કર્યાં. સફેદ માટીનાં રૂપકડાં પાત્રોમાં શું રોપવું એ મનમાં ગોઠવાતું હતું. એ ત્રણે પાત્રો હાથમાં લઈને ચાલવાનો કાર્યક્રમ પૂરો કર્યો. ઘેર આવીને તેમાં તળિયે કાણાં પાડ્યાં. આખરે વરસાદી મોસમમાં તેમાં પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરી.

**** **** ****

તમે યા તમારા કોઈ પરિચીત યજમાન હો યા બનવાના હો અને મહેમાનોનું સ્વાગત પુષ્પગુચ્છથી કરવાના હો તો વિચારજો. મહેમાનને ઊપયોગી થઈ પડે એવી કોઈ ચીજ આપવાનું વિચારજો. ઓછા ખર્ચે કદમાં મોટી જણાતી ચીજની અસલિયત સહુ જાણતા જ હોય છે. ગમે એવી ઘડીયાળ, નકામો ગિફ્ટ આર્ટિકલ યા શાલ પધરાવો એને બદલે હાથરૂમાલ આપશો તો એ કમ સે કમ પરસેવો લૂછવાના કામમાં તો આવશે જ. (મંચ પર આમેય પરસેવો થતો જ હોય છે.)

તમે મહેમાન હો તો તમારો જે સિધ્ધાંત હોય એ, પણ યજમાનની ભાવનાની વધુ નહીં તો થોડી કદર કરજો. બુકે કમ સે કમ તમારા ઘર સુધી પહોંચે એટલો વહેવાર જાળવજો. બુકે સાથે તમે કારમાંથી બહાર નીકળશો તો તમારા પાડોશીને પણ થશે કે એ ધારે છે એટલા નકામા માણસ તમે નથી.

તમે રસ્તે ચાલનારા હો તો યજમાનો અને મહેમાનોની દયા ખાવ કે ન ખાવ, રસ્તે ફેંકાયેલાં ફૂલોની, તેના કન્‍ટેનરની દયા ખાજો, અને બધી શરમ મૂકીને એ પાત્રને ઊપયોગમાં લઈ શકાય એ માટે ઘેર લેતા આવજો. બને કે તમને અમારો વિચાર આવે અને થાય કે અમારા માટે લઈ લઈએ અથવા અમને બોલાવી લઈએ. પણ એમ ન કરશો. તમારા હૈયામાં પ્રેમળ જ્યોતિ પ્રગટે એ જરૂરી છે.

મારા બોન્સાઈના પ્રયોગો: ફૂલ નહીં, મેરા દિલ હૈ

 -          કામિની કોઠારી

[મારો અને (મારી પત્ની) કામિનીનો આ શોખ વિકસ્યો સાથેસાથે,પણ ઘણા વખતથી મારી ભૂમિકા મર્યાદિત થઇ ગઈ છે અને એ મુખ્યત્વે તેનું જ કાર્યક્ષેત્ર બની રહ્યું છે. એટલે આ વિષય પર એ લખે એ વધુ યોગ્ય ગણાય. અહીં તેણે આ શોખનાં કળાકીય ઉપરાંત સામાજિક, આર્થિક, વ્યાવહારિક વગેરે અનેક પાસાં પર પ્રકાશ ફેંક્યો છે.]

‘બોન્સાઈ’/ Bonsai શબ્દ મારા લગ્ન પહેલાં મેં કદી સાંભળ્યો ન હતો. અને લગ્નના ચાર-પાંચ વરસ સુધી પણ મને તેના વિષે કશી ખબર નહોતી. ‘બોન્સાઈ’ તો ઠીક, વડ, પીપળો, લીમડો, નાળિયેરી જેવાં બે-પાંચ ઘરેલુ ઝાડ અને તુલસી, મનીપ્લાન્ટ જેવા ત્રણ -ચાર ઘરેલુ છોડ સિવાય વનસ્પતિજગત મારા માટે સાવ અજાણ્યું હતું. આવું કોઈ અલાયદું જગત હોય અને એમાં રસ પડી શકે એનો કશો અંદાજ નહોતો. મારાં એક કાકીને ફૂલછોડનો બહુ શોખ હતો. એ અવારનવાર કહ્યાં કરતાં, “અમે તો દૂધના પૈસા બચાવીને ફૂલછોડ વસાવીએ છીએ.” આવું સાંભળીને નવાઈ લાગતી અને વાત માન્યામાં ન આવતી. નાની હતી એટલે એમ તો કહેવાની હિંમત નહોતી કે ક્યારેક ફૂલછોડના પૈસા બચાવીને દૂધ પણ પીવાનું રાખો. પણ વડોદરા એમને ઘેર જવાનું થાય તોય એમના ફૂલછોડ જોવાનું એવું મન થતું નહીં. ૧૯૯૭માં અમારે વડોદરા/ Vadodara રહેવા આવવાનું બન્યું. 

ફૂલો જોયેલા, પણ યે બોન્સાઈ ક્યા હૈ? 

લગ્ન પહેલાં ફક્ત ‘બાયોડેટા’માં લખવા માટે કરેલી અનેક વસ્તુઓમાં હવે સર્જનશીલતાનો અંશ ભળવા લાગ્યો. સર્જકતા હોય એવી અનેક બાબતોમાં રસ પડવા લાગ્યો. એ જ રીતે વનસ્પતિસૃષ્ટિમાં રસ પેદા થયો હશે. જો કે, (મારા પતિ) બીરેનની સમાંતરે જ મારો આ અને અન્ય શોખ વિકસતા જતા હતા અને તેને દિશા મળતી જતી હતી. બોન્સાઈનો શોખ ધીમે ધીમે એ હદે એ વિકસ્યો કે મારા મુખ્ય શોખનું કેન્દ્ર બની રહ્યો. ઘણા બધા લોકોને ત્યાં અમે ફૂલોના કૂંડા ગોઠવેલા જોતાં. પણ મોટે ભાગે એવું બનતું કે એ લોકોને બાગાયતનો ખાસ શોખ કે જાણકારી ન હોય. બસ, હરિયાળી ઘરઆંગણે હોય તો સારું લાગે એવો ખ્યાલ. જો કે, આ બાબત અન્ય શહેરોની સરખામણીએ વડોદરાના (અમારા સંપર્કમાં હતા એ) લોકોમાં વધારે જોવા મળી.

બોગનવેલ 

અમને થતું કે એમ તૈયાર ફૂલછોડ લાવી દઈએ એમાં મઝા ન આવે. એને બદલે કંઈક એવું કરવું કે જેમાં સર્જનાત્મકતાનો સંતોષ મળે. એ રીતે ધીમે ધીમે અમે બોન્સાઈ તરફ વળ્યા હોઈશું એમ લાગે છે. શરૂઆતમાં નર્સરીમાં જઈને વિવિધ વૃક્ષોના રોપા ખરીદી લાવ્યા. પહેલી વાર નર્સરીમાં ગયા ત્યારે જરાય અંદાજ નહોતો કે રોપાની કિંમત કેટલી હોય, નર્સરીમાં બીજું શું શું મળે, બાગાયતના કયા સાધનનો શો ઉપયોગ થાય વગેરે.. નર્સરીવાળાને પણ એવો ખાસ અંદાજ નહોતો કે કયાં વૃક્ષોનું બોન્સાઈ બની શકે. આ બાબત અમારા માટે લાભદાયી પુરવાર થઈ. 

રાયણ

સામાન્ય સંજોગોમાં જેનું બોન્સાઈ બનાવવાનો વિચાર ન આવે એવા ઘણા બધા રોપા અમે લઈ શક્યા- જેમ કે, ફાલસા, કોઠાનું ઝાડ, રાયણ, નારંગી, મોસંબી, આંબો, પપૈયું, કેળ, ગરમાળો, ત્રિકુમા, ચંપો, બોગનવેલ, આંબલી, ગુલમહોર, આંબળા, ગોરસઆંબલી, સપ્તપર્ણી, શેતુર, બદામ, અંજીર, દાડમ, બાવળ, બીલી, લીમડો, જાંબુ, નીલગીરી, ફાયકસ વગેરે અનેક. જો કે, આમાંના ઘણા બધા એક યા બીજા કારણોસર મરણને શરણ થયાં. પણ એક બાબતનો ખ્યાલ આવ્યો કે કોઈ પણ વૃક્ષનું બોન્સાઈ બની તો શકે. તેના મૃત્યુ પામવાનાં કારણો અનેક હોઈ શકે. જેમ કે- વધુ પડતા પાણીથી મૂળ કહોવાઈ જવાં, કીડીઓનો મૂળ પર હુમલો, લોખંડનાં સાધનો વાપરવાથી છોડ પર થતી વિપરીત અસર, કોઈક જાતની લીલ કે ફૂગનું બાઝવું વગેરે. 

ફાયકસ 

અમારી સ્થિતિ એવી હતી કે અમને નહોતું રોગનું નિદાન આવડતું કે નહોતાં રોગનાં લક્ષણોની ખબર. એટલે તેના ઈલાજનો તો સવાલ જ ઉભો ન થાય. એટલે અમારે ભાગે પોસ્ટમોર્ટમ જ આવતું. ઉપર ઉપરથી સાજોસમો, લીલો જણાતો છોડ એકાએક ઢબી જાય એટલે અમને પ્રચંડ આઘાત લાગે. પછી તેને ઉખાડીને અમે તપાસવાનો પ્રયત્ન કરીએ કે શા કારણથી તેનું મૃત્યુ થયું. આમાં ક્યારેક સફળતા મળે અને ક્યારેક ન મળે. કારણ જાણવા મળે તોય ફરી વખત સાવચેતીનાં કયાં પગલાં લેવાં એની ખબર ન પડે. પૂછવું તો કોને પૂછવું? અમારા વર્તુળમાં એવું કોઈ જાણકાર કે સરખા શોખવાળું હતું નહીં. (આજેય ખાસ નથી.)

એરીલીયમ 

એટલે છેવટે એમ નક્કી કર્યું કે બોન્સાઈ અંગેની તાલિમ લેવી. તાલિમ મારે જ લેવાની હતી, કેમ કે બીરેનની નોકરીના કલાકો અનિશ્ચિત હોવાથી તેને આ ફાવે એમ નહોતું. આ તાલિમ કોની પાસે લેવી? વડોદરામાં તો બોન્સાઈની ક્લબ ચાલતી હતી, પણ બીરેનને કોઈ પણ જાતની ક્લબમાં જોડાવામાં રસ નહોતો. દરમ્યાન છાપામાં એક જાહેરાત જોઈ કે અમારા ઘરની નજીક આવેલા ‘લોકવિજ્ઞાન કેન્દ્ર’માં ‘બોટલ ગાર્ડનીંગ’ અંગે વાર્તાલાપ અને પ્રાથમિક તાલીમ અમુક દિવસે છે. ‘બોટલ ગાર્ડનીંગ’ કઈ બલાનું નામ છે, એની અમને ખબર નહોતી, પણ એમ લાગ્યું કે જઈએ તો ખરા. કદાચ બોન્સાઈ વિષે કંઈક જાણવા મળી જાય.

પારસપીપળી 

અને ખરેખર એવું જ થયું. ‘બોટલ ગાર્ડનીંગ’/ Bottle gardening સમજાવવા આવેલા સજ્જને પ્રભાવિત થઈ જવાય એવા કેટલાક નમૂના દેખાડીને સૌને ચકિત કરી દીધા અને આવું સૌ કોઈ કરી શકે છે એમ જણાવ્યું. એક રીતે પોતાના માટે ગ્રાહકોને આકર્ષવાનો જ આ કિમીયો હતો. કેમ કે, ઘણા બધાએ તેમને આ શીખવાડવા વિષે પૂછપરછ કરી. મેં તેમને ‘બોટલ ગાર્ડનીંગ’ વિષે નહીં, પણ બોન્સાઈ શીખવવા અંગે પૂછ્યું. તેમણે પોતાનું કાર્ડ આપ્યું. થોડા દિવસ પછી મેં તેમને ફોન કર્યો અને ફી, સમય વગેરે જાણકારી મેળવીને તેમની પાસે શીખવા જવાનું નક્કી કર્યું.

આ અગાઉ અમે આઈ.પી.સી.એલ.ટાઉનશીપમાં રહેતાં હતાં ત્યારે પણ બીજા એક ભાઈએ બોન્સાઈ કળા વિષે વાર્તાલાપ આપેલો અને અદભૂત નમૂના દેખાડેલા. એમનું કાર્ડ મેં રાખી મૂકેલું. પણ તેનો ઉપયોગ કર્યો નહોતો.

આ સજ્જન પાસે શીખવા જવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે મને અને બીરેનને બહુ ઉત્સાહ હતો, કેમ કે અમારી ઘણી બધી મૂંઝવણોનો ઊકેલ અહીંથી મળવાની શક્યતા હતી. મારી સાથે બીજી ચાર-છ ગૃહીણીઓ પણ શીખવા આવતી હતી, જેમાંની બે-ત્રણ તો બહુ માલેતુજાર કુટુંબની હતી, જેમના વિશાળ બંગલા હોય અને લાંબોપહોળો બગીચો હોય. એમના વિષે મેં બીરેનને જણાવ્યું તો એ કહે, “આટલો મોટો બગીચો હોય તો એમણે મોટાં ઝાડ જ ઉગાડવાં જોઈએ. બોન્સાઈ આવા બગીચામાં ક્યાં દેખાવાનાં?” 

રુદ્રાક્ષ 

બધું મળીને કુલ આઠ- દસ દિવસની તાલિમ હતી. અમે ભેગા થતા. શીખવનાર મહાશયે પોતાના ધાબા પર જબરદસ્ત બોન્સાઈ ગાર્ડન બનાવેલો. અલબત્ત, બધા છોડ કંઇ એમણે ઊછેર્યા નહીં હોય, ઘણા બધા એમના એમ નર્સરીમાંથી તૈયાર લાવ્યા હશે, એમ લાગતું હતું. છતાંય આટલા બધા છોડ એક સાથે જોઈને આંખો પહોળી જ થઈ જાય. એકાદ કલાક અમારા ક્લાસ ચાલતા. પણ મને લાગતું કે એ સજ્જનનો મુખ્ય આશય કશું નક્કર શીખવીને નવા બોન્સાઈ ચાહકો પેદા કરવાનો નથી, બલ્કે પોતાના માટે એક કાયમી ગ્રાહક ઉભા કરવાનો છે. રોજ મને બીરેન પૂછતો કે આજે શું શીખવ્યું? ફલાણું શીખવ્યું? ઢીકણું શીખવ્યું? આપણા ઘરના આ છોડ પર ફૂલ નથી આવતા એના વિષે એમણે કશું શીખવ્યું? શરૂમાં તો મને લાગતું કે આજે નહીં તો કાલે શીખવશે. એટલે હું કહેતી, ‘હજુ નથી શીખવ્યું. કદાચ હવે શીખવશે.’ બીરેનના અનેક પ્રશ્નોનો મારી પાસે આ એક જ જવાબ હતો, જેનાથી એને સંતોષ થતો નહીં. 

નાળીયેરી જેવા દેખાતા આ થમ્બ
બોન્સાઈનું નામ હજી જાણવા મળ્યું નથી.  

ક્યારેક અમારી વચ્ચે વાકયુદ્ધ પણ આ મુદ્દે થતું થતું રહી જતું. પણ એમ કરતાં કરતાં અમારી તાલિમ પૂરી થઈ જવા આવી. અને છતાંય લાગ્યું કે ખરેખર હું ખાસ કશું શીખી શકી નથી. એ દરમ્યાન તેમની પાસેથી અમે બે-ચાર છોડ, એકાદ-બે સાધન, બે-ચાર પડીકાં વગેરેની ખરીદી કરી ચૂક્યા હતા. એક વાર તો અમારા એક છોડનું કૂંડું બદલવાનું હતું. સ્કૂટર પર એ કૂંડું માંડ ગોઠવીને હું લઈ ગઈ અને અમારા પ્રશિક્ષકને મારા છોડ પર જ એનું નિદર્શન આપવા કહ્યું. આવું તો કોઈએ કર્યું નહોતું. અમારા પ્રશિક્ષકનું મોં થોડું ચડી ગયું હોય એમ લાગ્યું. પણ મારા અતિ આગ્રહને કારણે તેમણે નાછૂટકે અમને સૌને ‘રીપૉટીંગ’ નું પ્રેકટીકલ નિદર્શન આપ્યું.

કપોક

આવું જ મારી સાથે આવતાં એક બહેનને થયેલું. તેમણે ફળોથી ભરપૂર એક છોડ આ ભાઈ પાસેથી ખરીદ્યો. બે-ત્રણ દિવસ તો એ છોડ સરસ રહ્યો, પણ પછી એ ચીમળાવા માંડ્યો. પેલાં બહેને વાત કરી કે આવું કેમ થયું? એક દિવસ પેલાં બહેન એ બિમાર છોડ લઈને જ આવી ગયાં. આ પ્રશિક્ષકે એ છોડને ‘જોવું પડશે’ કહીને બાજુએ મૂકી રાખ્યો. ખરેખર તો આ જ છોડને એ પોતે શી ટ્રીટમેન્ટ આપવાના છે એ અમને દેખાડી શક્યા હોત. પણ એમણે એ ટાળ્યું.

આ બધા પરથી એક વાતનો ખ્યાલ આવી ગયો. આ મહાશયનું કામ ‘સેલ્ફ ફાઈનાન્સ ઈન્સ્ટીટ્યૂટ’ જેવું છે. તેમને શિક્ષણ આપવામાં નહીં, પણ સંખ્યા વધારીને પૈસા મેળવવામાં જ રસ છે. આ સજ્જન ખરેખર જાણતા હતા ઘણું, પણ શીખવવા કશું નહોતા માંગતા. અમને નડેલા અમુક પ્રશ્નો વિષે તેમને હું પૂછતી તો એ જવાબ ટાળી દેતા અથવા ‘એ તો જોઈએ તો ખ્યાલ આવે’, ‘દરેકનું કારણ અલગ અલગ હોય’, ‘એમાં કશું કહેવાય નહીં’ જેવા ઉડાઉ જવાબો આપીને વાત પૂરી કરી દેતા. તે પોતે નર્સરીમાંથી છોડ લાવીને તેને પોતાના બનાવેલા બોન્સાઈ તરીકે વેચતા હોવાની પણ ખબર પડી. સાત-આઠ દિવસની તાલિમ લીધી એમાં સાવ કશું ન શીખ્યા એમ ન કહી શકાય. થોડીઘણી બાબતો શીખ્યા ખરા, પણ જોઈએ એવો સંતોષ ન થયો.

શેતુર 

પણ મારો શોખ તો હવે વધુ ને વધુ વિકસતો ગયો. બીરેનની કંપનીમાં સીમેન્ટના ભોંયતળિયા પર વડ, પીપળા અને પારસપીપળી ઉગી નીકળતાં. વૃક્ષો સારાં ખરાં, પણ સીમેન્ટના તળિયા પર કે ભીંતમાં ઉગી નીકળેલાં ઝાડ નુકસાન કરે અને તેનો મૂળમાંથી નાશ જ કરવો પડે. એ રીતે તેની કંપનીમાં આવાં ઝાડનો નાશ કરવા માટે કોન્ટ્રેક્ટ અપાતો. પણ એ પહેલાં બીરેન નાના નાના પીપળા, વડ, પારસપીપળી મૂળ સહિત ઉખાડી લાવતો. સિમેન્ટના ભોંયતળિયા પરથી તેને ઉખાડવા સરળ પડતા. આમ, તેની કંપનીમાં નાને પાયે સફાઈ પણ થઈ થતી અને અમારા સંગ્રહમાં વધારો.

બોન્સાઈ અંગેનાં પ્રદર્શનો પણ વરસમાં એક-બે વખત વડોદરામાં યોજાતાં. શરૂમાં અમે એ જોવા જતા, પણ જોયું તો આ પ્રદર્શનોમાંય ઘણા ખરા લોકો પોતાનો ધંધો કરવા જ આવતા. હું શીખવા જતી હતી એ મહાશય પણ તેમાં ભાગ લેતા. એમના જેવા બીજા પણ ઘણા હતા, જેમનાં નામ અને સંગ્રહ વિષે સ્થાનિક છાપામાં અવારનવાર છપાયા કરે છે. એ લોકો બે-ચાર આકર્ષક બોન્સાઈ લાવીને પ્રદર્શનમાં મૂકતા. એ જોઈને ટોળું વળે અને આશ્ચર્યજનક ઉદગારો નીકળે, એમાંથી એમને બે-ચાર ગ્રાહકો મળી રહે. લોકોને એમ જ થાય કે આવું બોન્સાઈ આપણે બનાવીએ તો કેવું સારું! પણ તેમને કોઈ એમ શા માટે કહે કે એવું બોન્સાઈ કંઈ બે-ચાર મહિનામાં ન બની જાય. એને બનતાં વરસો લાગે. પ્રદર્શનોમાં ક્યારેક ઉપયોગી ચીજવસ્તુઓ પણ મળી જતી. પણ હવે એમાં જવાનો ખાસ ઉત્સાહ થતો નથી. એટલું ખરું કે પ્રદર્શન અંગે છાપામાં છપાય કે કોઈક પરિચીત પ્રદર્શનની મુલાકાત લે એટલે ઘણી વાર ત્યાંથી ફોન કરીને અમને ‘યાદ કરે છે’. તો અમુક બોન્સાઈ અમુક હજાર રૂપિયામાં વેચાયું એમ જણાવીને અમારા સામાન્ય જ્ઞાનમાં અને ‘મૂડી રોકાણ’માં વૃદ્ધિ પણ કરે છે.

"તમે આના ક્લાસ કરેલા?" 

વચ્ચે અમે એકાદ બે માળી રાખવાનો અખતરો કરી જોયો, જેનો ચાર્જ કોઈ ડૉક્ટરની જેમ વિઝીટ દીઠ હતો. છોડ મરે કે જીવે એની સાથે તેને કશી નિસ્બત નહીં. એ આવે, એની પાસેના દાતરડા જેવા સાધનથી માટી ઊંચીનીચી કરે (‘ગોદ મારે’) એટલે વિઝીટ પૂરી. માળીઓનો મુખ્ય આશય પણ જાતજાતના ખાતરનાં પડીકાં અને જંતુનાશક દવાઓ પધરાવવાનો હતો. અને ઘણા માળીઓને બોન્સાઈ વિષે કશી જાણકારી ન હોવા છતાં પોતે સર્વજ્ઞ હોવાનો દાવો કરતા હતા. એટલે માળીઓને પણ ધીમે ધીમે અમે વિદાય આપી.

"શું કરું? મને તો  (નવરાશમાંથી) ટાઈમ જ મળતો નથી. નહિંતર... " 

હા, એક છોકરો મળ્યો હતો એ ઘૂઘરા જેવો હતો. અમે કોઈ નર્સરીમાં ગયા અને ત્યાં બનાવેલા બોન્સાઈ જોઈને ચકિત થઈ ગયા. એ કોણે બનાવ્યા છે તેની પૂછપરછ કરી. જાણવા મળ્યું કે નવિન નામના એક છોકરાએ એ બનાવ્યા છે. નવિનનો ફોન નંબર મેળવ્યો અને તેને અમારે ઘેર બોલાવ્યો. આ છોકરાએ કહ્યું કે મારી એક વિઝીટના અમુક રૂપિયા થશે. અમે હા પાડી એટલે એ આવ્યો. અમારાં બોન્સાઈ જોયાં. એ વખતે અમે ગોરસઆંબલીના એક બોન્સાઈનું કૂડું બદલવા માંગતા હતા. તેણે અમને એ બદલી આપ્યું અને સાચી રીત દેખાડી. તેનો આત્મવિશ્વાસ અને કામ કરવાની રીત જોઈને લાગ્યું કે એ ખરેખર કામ જાણે છે. જો કે, એ અમારા ઘરથી દૂર રહેતો હોવાને કારણે તેને અમારે ત્યાં આવવું ફાવે એમ નહોતું.

એટલે હવે આપોઆપ એમ ઠરાવાઈ ગયું કે આપણો શોખ છે એને આપણે જ પોષવો. કમ સે કમ જે કંઈ થાય એના માટે આપણે જવાબદારી તો લઈ શકીએ. બોન્સાઈની સંખ્યા અમારે ત્યાં વધવા લાગી હતી. અને અવનવા અખતરા અમે કરતા રહેતા હતા. આપણા ઘરોમાં ચા પીવા કપની કડી તૂટી જાય એટલે એ નકામા થઈ ગયેલા ગણાય છે. પણ અમે એ કપને કૂંડા તરીકે વાપરવા માંડ્યા. 

ટી-પૉટની અભિલાષા:
"મમ્મી, હું મોટો થઈને  કિટલી બનીશ."
"બેટા, સાચવીને રહેજે. તારા શરીરમાં ક્રેક પડી તો  બોન્સાઈનું  કૂંડું બની જઈશ ." 

તેના તળિયે કાણું પાડવાની રીત મેં શીખી લીધી. સિરામીકના વાસણમાં કાણું પાડવું જરા ધીરજ માંગી લેતું કામ છે. જરાક ગફલત થાય તો કપ તૂટી જ જાય. આવા કેટલાક કપ તૂટ્યા પણ હશે. પણ કાણું બરાબર પડી જાય તો એ કપમાં રોપેલા છોડનો દેખાવ જ કંઈક અલગ લાગે છે. એક તબક્કે તો મને કપ અને એ સિવાયની કોઈ પણ આકર્ષક ક્રોકરીમાં ભાવિ પૉટના દર્શન થવા લાગ્યા. હું વિચારતી કે એ તૂટે ત્યાં સુધી રાહ શા માટે જોવી? પણ બીરેન મને રોકી રાખતો અને સમજાવતો કે આ કપ મૂળ તો કશુંક પી શકાય એના માટે બનાવાયા છે. એટલે એનો પહેલો ઉપયોગ તો એ જ છે. હું એની વાત માની જતી. (એની અમુક વાતો માનવા જેવી હોય છે.) એવી પણ અફવા છે કે અમારે ઘેર આવીને બોન્સાઈ જોઈ જનાર લોકો પોતાને ઘેર જઈને ઉત્સાહમાં ને ઉત્સાહમાં નવાનક્કોર કપના તળિયે કાણું પાડવા મંડી પડે છે, અને એમાં સફળ ન થતાં કપહત્યાનું પાપ વહોરી લે છે. અલબત્ત, આના પુરાવા મળી શક્યા નથી.

ટગર 

ચોમાસામાં અમારું કામ ઘણું વધી જાય. કેમ કે, આ સીઝનમાં અમે જે તે છોડનાં બને એટલાં વધુ કટીંગ તૈયાર કરીએ છીએ. વરસમાં બે-ચાર વખત એમ બને કે ત્રણ-ચાર દિવસથી વધુ સમય સુધી બહારગામ રહેવાનું બને અને કોઈકના ભરોસે આ છોડ મૂકી જવા પડે. આવા સમયે બે-ચાર-છ છોડનું મૃત્યુ થઈ જાય છે. આનાથી પડતી ઘટને સરભર રાખવા માટે કટીંગ બનાવી રાખવાં જરૂરી છે.

ક્યારેક સવાર સવારમાં બાગને લગતું કામ કાઢીને બેઠા હોઈએ અને બન્નેના હાથ માટીથી પૂરેપૂરા ખરડાયેલા હોય. આવે વખતે કોઈનો ફોન આવે ત્યારે જોવા જેવી થઈ જાય! આવું કામ કાઢવાનું હોય ત્યારે મોટે ભાગે તો હરીશભાઈ (રઘુવંશી, સુરત) અને રજનીકાકા (પંડ્યા, અમદાવાદ) ના ફોન આવી જાય એ પછી જ અમે શ્રીગણેશ કરીએ છીએ. ક્યારેક એવુંય લાગે કે બોન્સાઈમાં મદદ માટે નહીં, પણ અમે એ કામ કરતા હોઈએ એવે વખતે ફોન લેવા માટેય કોઈક માણસ રાખવો જોઈએ.

સ્નો બુશ 

બોન્સાઈ કંઈ કોઈને દેખાડવાની ચીજ લેખે નહીં, પણ મારા સંતોષ માટે કરાતું કામ છે. હા, કોઈ આવે, જુએ (અને વખાણે) તો ગમે ખરું. પણ ઘણા લોકો (ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ) સીધું જ પૂછી લે છે કે – ‘તેં ક્લાસ કર્યા છે?’ આનો જવાબ ‘હા’માં આપું એટલે એ લોકો જાણે તાળો મળી ગયો હોય એમ તરત જ કહે, ‘એટલે...’ (આવું કરું એમાં શી નવાઈ?) પછી તરત જ ઉમેરે, ‘પણ અમને તો ટાઈમ જ નથી મળતો.’ (મતલબ કે આ તો નવરા લોકોનું કામ છે.) ટેવાયેલી નહીં એટલે શરૂ શરૂમાં આવું સાંભળીને ચીડ ચડતી. પણ હવે હસવું આવે છે. કેમ કે, આમ કહેનારા ઘણા બધા લોકોને શેમાંથી ટાઈમ મળતો નથી એની મને ઠીક ઠીક જાણકારી થઈ ગઈ છે.

આની સામે ઘણા એવા લોકો પણ છે કે જે અમારા ઘરમાં આવે એટલે અંદર પ્રવેશવાને બદલે સીધા જ આ છોડ જોવા જાય અને પછી જ ઘરમાં પ્રવેશે. છેલ્લા દોઢેક વરસથી જેમની સાથે પરિચય થયો છે એ શામળભાઈ પટેલ પોતે ખેતીવાડી ખાતામાં અધિકારી હતા. તેમને અમારા સંગ્રહમાં બહુ રસ છે. અમારા માટે ડ્રીપ ઈરીગેશનની પાઈપ શોધીને લાવી આપવામાં તેમણે બહુ મહેનત કરેલી અને લાવી આપેલી. એક વાર એ તેમનાં પત્ની મંગુકાકીને લઈને અમારે ઘેર આવ્યા અને રાબેતા મુજબ સીધા છોડ બતાવવા લઈ ગયા. 

કેકટસ  

કાકીને એ રમૂજમાં કહે, “આમાંથી તારે જે જોઈતા હોય એ ઘર માટે લઈ લે. વાંધો નથી. કામિનીબેન ના નહીં પાડે.” મને ખબર હતી કે પાછળ હું ઉભી હતી અને મને સંભળાવવા જ એ આમ કહેતા હતા. મેં હસતાં હસતાં કહ્યું, “કાકી, તમારે જોઈતા હોય તો મારાં બન્ને છોકરાં લઈ જાવ. એ માટે હું ના નહીં પાડું. પણ આ છોડ નહીં.” પછી ઉમેર્યું, “મારાં છોકરાંને તમે રાખીરાખીને કેટલા દિવસ રાખવાના?” આ સાંભળીને બધા બરાબર હસ્યાં. આ વાર્તાલાપ પછી એમના વર્તુળમાં (જેમાંના મોટા ભાગના લોકો ખેતીવાડી સાથે સંકળાયેલા છે.) મારા માટે એવી રમૂજ ફરતી થઈ ગઈ કે- ‘એમને તો પોતાના છોકરાંઓ કરતાંય ફૂલછોડ વહાલા છે. એ પોતાના છોકરાંઓ આપી દેવા તૈયાર છે, પણ ફૂલછોડ આપવા નહીં.’ આ રમૂજ સામે મને જરાય વાંધો નથી, બલ્કે હું બરાબર માણું છું. કેમ કે, મારાં બન્ને છોકરાંઓ જાણે છે કે અમે એમને આપી દેવાના નથી.

ક્યારેક કોઈ હકપૂર્વક અમુક છોડ માંગે ત્યારે શી રીતે ના પાડવી એની અવઢવ બહુ થાય છે. કોઈકને આપવા માટેના છોડ અમે અલગ ઉછેરીએ જ છીએ, પણ મહેનત કરીને ઉછેરેલો છોડ કોઈ એમ સીધેસીધો માંગી લે એ જરા કઠે એવું છે.

જૂના નાઈટલેમ્પનો હોમાયબેને
કરેલો સદુપયોગ 

પારસપીપળી 

હોમાયબેન સાથેના પરિચય પછી અમારી વચ્ચે રોપાઓની લેવડદેવડ થતી રહેતી. કોઈને રોપા આપવા માટે શીખંડના વપરાયેલા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા તેમજ અન્ય ચીજો સાથે આવેલા પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાડૂબ્બી વગેરે વાપરવાનું એમણે શીખવ્યું, જે બહુ અનૂકુળ આવી ગયું. જો કે, એવી લેવડદેવડ થઈ શકે એવા બહુ લોકો  નથી. અવનવી ચીજોને ‘પૉટ’ તરીકે વાપરવાની પ્રેરણા પણ એમના પૉટને જોઈને મળી. તેમણે તો એક જૂના, લોખંડના નાઈટ લેમ્પનો પણ પૉટ તરીકે ઉપયોગ કર્યો હતો.

ખેડાના અમારા મિત્ર પૈલેશભાઈ અમારા ફૂલછોડના ડૉક્ટર અને સદાયની હેલ્પલાઈન જેવા છે. બિયારણ અને જંતુનાશક દવાઓના એ મોટા વેપારી છે અને અમારી પ્રવૃત્તિઓમાં અમારા જેટલો જ રસ એ લે છે. એમની ટેલિફોનિક સલાહ હું કોઈ પણ સમયે લઈ શકું અને તે રસ લઈને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપે. તેમને વડોદરા આવવાનું થાય અને અનુકૂળ હોય તો એ અમારા ફૂલછોડની મુલાકાત લે જ અને ડૉક્ટરની જેમ બધાને તપાસે, જરૂરી સલાહસૂચન આપે. એવી જ એક મુલાકાતમાં તેમની પાસે (ડૉક્ટરના સ્ટેથોસ્કોપની જેમ) સદાય રહેતો બિલોરી કાચ તેમણે અમને ભેટમાં આપી દીધો. એનો વનસ્પતિ માટે યોગ્ય ઉપયોગ ખબર ન હોવાથી અમે આનાકાની કરતા હતા. 

પીપળો 

પણ તેમણે અમને એ ધરાર પકડાવ્યો. હવે કંઈ પણ હોય અને એમને ફોન કરીએ એટલે પૈલેશભાઈ કહે, “પેલો કાચ લઈને ઉભી રહે. હવે જો કે છોડ પર કયા રંગની જીવાત દેખાય છે. આવા રંગની છે? તેવી છે?” એમના સવાલના હું જવાબ આપતી જઉં એટલે એ કહે, ‘સરસ, સમજી ગયો. હું તને કાલે એક પેકેટ મોકલીશ.’ અને બે-ત્રણ દિવસમાં પેકેટ આવ્યું જ હોય, જેમાં જાતજાતની દવાઓની સાથે તેમણે જાતે જ સૂચનાઓ લખેલી હોય. મને ખબર છે કે આ દવાઓની બજારકિંમત કેટલી બધી હોય છે. પણ પૈલેશભાઈને પૈસા અંગે પૂછીએ તો કદાચ અમારી ભાઈબંધી ખતરામાં આવી પડે. (પ્લીઝ, પૈલેશભાઈનો ફોન નંબર ન માંગતા.)

બીરેન ‘આરપાર’ માટે પહેલી વાર પ્રકાશભાઈ વેગડનો ઈન્ટરવ્યૂ લેવા ગયો ત્યારે બન્ને પક્ષે થોડી અવઢવ હતી. (ઈન્ટરવ્યૂનો વિષય એવો હતો.) પણ દોઢ-બે કલાકના એ ઈન્ટરવ્યૂ પછી પ્રકાશભાઈ સાથે જે મિત્રતા થઈ એ ઊત્તરોત્તર ઘનિષ્ઠ થતી રહી છે. એ પહેલી જ મુલાકાતમાં સન્નિષ્ઠ લાઈબ્રેરીઅન એવા પ્રકાશભાઈએ બીરેનને બોન્સાઈ અંગેનું એક પુસ્તક ભેટ આપ્યું. ત્યાર પછી અમારા કૌટુંબિક મિત્ર બની ગયેલા પ્રકાશભાઈ જ્યારે પણ ઘેર આવે ત્યારે બે બાબતોનું પાલન અચૂક કરે છે. (૧) અમારા ફૂલછોડની મુલાકાત લઈને તેના ખબરઅંતર પૂછવાનું. (૨) હોમાયબેનની ફોર્મ્યુલા મુજબ બનાવેલું લીંબુનું (‘ઈનો’વાળું) શરબત પીવાનું.

જાસૂદ 

આવા હકારાત્મક પ્રતિભાવ ભલે ઓછા મળે, પણ મળે ત્યારે આનંદ થાય છે. થાનગઢથી ભરતભાઈ ઝાલા અને વિભૂતિ પહેલી વાર અમારે ત્યાં આવ્યાં ત્યારે અમારાં બોન્સાઈ જોઈને બહુ રાજી થયેલાં અને કહેલું, “તમારે કેવી શાંતિ! કોઈ સાથે કશી ખટખટ જ નહીં અને સમય પસાર કરવાની જરાય ચિંતા જ નહીં.” જો કે, એમની આ શુભેચ્છા સ્વીકારીનેય એટલું ઉમેરું કે (અનલાઈક બીરેન) મને કોઈ સાથે ‘ખટખટ’ કરવી પણ ગમે છે (* શરતો લાગુ) અને સમય પસાર કરવાની ચિંતા નથી, બલ્કે સમય જલ્દી પસાર થઈ જશે એની ચિંતા હોય છે.

આ શોખનાં સામાજિક પાસાં જોયા પછી હવે તેનું વ્યાવહારિક પાસું દર્શાવતો એક અનુભવ જણાવું, જે મારા માટે યાદગાર બની રહ્યો છે. મારા મમ્મી અને પપ્પા અમારે ત્યાં રહેવા આવેલાં. એ અરસામાં વટસાવિત્રીનો તહેવાર હતો. મમ્મી ચુસ્તપણે આ વ્રત નિયમીતપણે પાળે અને કુલ ૧૦૮ ફેરા થડ પર સૂતરની દોરી વીંટાળીને ફરે. પોતે કેટલા ફેરા ફર્યા એ યાદ રાખવા માટે સ્ત્રીઓ ૧૦૮ રેવડીઓ, ચોકલેટ કે એવું કંઈ પણ હાથમાં રાખે છે અને દરેક ફેરો પૂરો થાય એટલે એક એક નંગ મૂકતાં જાય છે. અમારા વિસ્તારમાં વડ ક્યાં શોધવો? એટલે ગણેશજીની જેમ મેં સગવડીયો, પણ અર્થપૂર્ણ રસ્તો વિચાર્યો. 

થાઇલેન્ડની ગળી આંબલી 

અમારી પાસે વડનું એક સુંદર બોન્સાઈ હતું. તેની આસપાસ બે-ત્રણ નાની નાની ચીજો ગોઠવીને અમે એને ઝાડ જેવો જ દેખાવ આપેલો. મેં મમ્મીને જણાવ્યું કે આ વડનું ઝાડ જ કહેવાય. અને એની આસપાસ તું તારી વિધી પતાવી શકું. મમ્મીએ અમારાં બોન્સાઈ જોયેલાં, એના કન્સેપ્ટથી પણ એ પરિચીત, એટલે એને આ વિચાર ગમી ગયો. બસ, પછી તો એ વડને ઘરની અંદર લાવીને ટેબલ પર ગોઠવવામાં આવ્યો અને બેઠે બેઠે જ મમ્મીએ એની પૂજા કરી. દરેક ફેરા વખતે એ રેવડી મૂકતી. આમ, ઘેરબેઠે, અરે, ખુરશીમાં બેઠે આખી વિધી સંપન્ન થઈ. આ રીતે વ્રતની ઉજવણી થઈ એટલે એ ખુશ હોય જ. એની તકલીફ ઓછી થઈ એટલે મનેય આનંદ થયો. બીરેનને અને છોકરાંઓને રેવડી ખાવા મળી એટલે એ વર્ગ પણ ખુશખુશાલ. અને બધા ખુશ એટલે મારા પપ્પાય રાજી. આમ, રાજ્યમાં ચોમેર હર્ષોલ્લાસ વ્યાપી ગયો. થેન્ક્સ ટુ બોન્સાઈ. સાંભળવા મળ્યું છે એમ મમ્મી હવે બોન્સાઈ વડ ઉછેરવાનું વિચારી રહી છે.

એમ તો ઘણા સ્થિતપ્રજ્ઞ મિત્રો પણ અમારા ઘરે આવે છે. એ મિત્રો કાં આ બાગની નોંધ લેતા જ નથી, કાં દૂરના કોઈક સગાંની ખબર પૂછતાં હોય એમ અંદર બેઠે બેઠે જ પૂછી લે છે, ‘શું કે’ છે તમારો ગાર્ડન?’ આ સવાલનો જવાબ મેળવવાનીય તેમને અપેક્ષા હોતી નથી, એટલે હું કે બીરેન હળવું હસી લઈએ, જેનો મતલબ ‘બધું ઓ’રાઈટ છે’ થાય છે.

"શું કે' છે તમારો ગાર્ડન?"
"ઓ'રાઈટ છે." 

ઘણા મહેમાનો થાળીમાં કોઈ પણ આઈટમ જોઈને તેની રેસિપી પૂછવાનો વિવેક કરે છે. તો એક જ વાર કોઈ આવું પૂછે અને રેસિપી જણાવવા બેસી જવાનો અવિવેક મોટા ભાગના યજમાનો કરે છે. એ જ ન્યાયે ઘણા લોકો વિવેકમાં બોન્સાઈની રેસિપી પણ પૂછે છે. કોઈ પૂછે ત્યારે હું એ રેસિપી બોલવા નથી બેસી જતી, પણ મને લાગે છે કે અહીં મારે એ જણાવવી જોઈએ. વાનગીની રેસિપી પૂછતા મહેમાનો એ રેસિપી અપનાવે કે નહીં, પણ સાંભળે છે જરૂર. એમ અહીં આપેલી બોન્સાઈની તમે રેસિપી અપનાવો કે ન અપનાવો, પણ વાંચજો જરૂર, એટલું કહેવાનું મન થાય છે.

આ રહી બોન્સાઈ બનાવવા માટેની ટીપ્સ:

૧) સૌથી પહેલાં તો બોન્સાઈ પ્રત્યે પ્રેમ કેળવો. (એ કેળવવાની રીત ન પૂછશો.)

૨) વનસ્પતિઓને ઓળખવી જરૂરી છે, પણ અનિવાર્ય નથી.

૩) બને ત્યાં સુધી જાતે જ બોન્સાઈ બનાવવાનો સંકલ્પ કરો.

૪) એક વાત પોતાના મનમાં સ્પષ્ટ કરી લેવી કે બોન્સાઈ આપણે આપણી સર્જનાત્મકતા કેળવવા કરી રહ્યા છીએ કે લોકો પર છાકો પાડવા માટે? છાકો પાડવા ઈચ્છનાર માટે નર્સરીમાંથી તૈયાર બોન્સાઈ લાવવાનો વિકલ્પ ખુલ્લો છે અને તે આ છોડ કેટલો મોંઘો છે એ કહીને ગર્વ પણ લઈ શકે છે. કઈ ચીજ પર તમે ગર્વ લો છો એ પણ તમારો ટેસ્ટ સૂચવે છે.

૫) બોન્સાઈની સીધી લેવાદેવા કળાત્મકતા સાથે છે, એટલે તેને ગમે એવા કૂંડામાં, ગમે તેવા સ્થળે, ગમે તેવી રીતે (ટૂંકમાં, લઘરવઘર રીતે) ન ગોઠવવા. ઘરમાં ગોઠવીએ તો પણ તેની સાથે અન્ય ચીજો મૂકીને યોગ્ય કમ્પોઝીશન બનાવવું.
૬) ‘આરંભે શૂરા’ની જેમ શરૂઆત કરી દીધા પછી આ બધી બાબતો જફા લાગતી હોય તો વાંચો સૂચન નંબર (૧).

૭) કોઈનો બોન્સાઈસંગ્રહ જોઈને તમને આનંદ થયો હોય તો એ વ્યક્ત કરો. આનંદની અભિવ્યક્તિમાં રેશનીંગ રાખવું હોય કે પરેજી પાળવી હોય તો ભલે, પણ આટલું કદી ન કહેશો કે ન પૂછશો-

•          ‘મનેય બાગકામ (અથવા એક્સ.વાય.ઝેડ) નો બહુ શોખ છે, પણ શું કરું? ટાઈમ નથી મળતો.’
•       ‘તમે ક્યાં શીખ્યા?’ અથવા ‘તમે આના ક્લાસ કરેલા?’
•           ‘આ બધી મને તો જફા લાગે છે.' 
•       ‘અમારે ત્યાં તો ગમે એટલી મહેનત કરીએ તોય કશું થતું જ નથી.’
•         ‘આમ તો મને બધો ખ્યાલ છે. પણ તમે ક્લાસ કર્યા છે તો ફક્ત આટલું કહી દો ને!
•        ‘તમારા બન્નેમાંથી કોને આનો શોખ છે?’

આમ પૂછવાથી સામાવાળાને ખરાબ લાગે કે ન લાગે, પણ પૂછનારની કક્ષા જણાઈ આવશે. 
બોન્સાઈ બનાવવા ઈચ્છતા અથવા બોન્સાઈના પ્રેમી મિત્રો સાથે માહિતીની આપ-લે કરતાં આનંદ થશે. મારા સંપર્ક માટે બીરેનનું ઈ-મેઈલ એડ્રેસ બ્લોગપોસ્ટના મથાળે લખેલું જ છે. જો કે, એટલી 
ચોખવટ વેળાસર કરી લઉં કે મારો સંપર્ક કરવાથી બોન્સાઈ 
બનાવવામાં ખાસ મદદ મળે એવી શક્યતા ઓછી છે, કેમ કે હું મોટે ભાગે મારી સૂઝથી જ એ તૈયાર કરું છું અને મારી ટેકનીકલ જાણકારી નહીંવત છે.

( નોંધ: - બોન્સાઈ અંગે મને મળતી શુભેચ્છાઓમાં મોટે ભાગે એવું થાય છે કે બીરેનને અડધી ક્રેડીટ ‘બાય ડીફોલ્ટ’ (એ કશું ન કરે તોય) મળી જાય છે. જો કે, અમારા બેમાંથી કોઈને એનો વાંધો નથી. પણ પુરુષપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થાની માનસિકતા ધરાવતા લોકો એમ જ માને છે કે પતિની મંજૂરી ન હોય તો આ (કે કોઈ પણ) શોખ વિકસી ન શકે. જૈસી જિસકી સોચ! આ પોસ્ટ પૂરતી બીરેનને એણે કરેલા કામની અડધી ક્રેડીટ તો આપવી જ રહી. કયું કામ? વિચારોનું લેખિત સ્વરૂપ આપવાની મારી આવડત મર્યાદિત છે એટલે મારા વિચારોને તેણે કશી છેડછાડ કર્યા વગર, યોગ્ય રીતે મૂકી આપ્યા છે. (અર્થશાસ્ત્રીઓ એને ‘ડિવીઝન ઑફ લેબર’ કહે છે.) બીજું કોઈ એ ‘પકડી પાડ્યાનું ગૌરવ’ લે એ પહેલાં હું જ એ જણાવી દઉં તો વધારે સારું. કેમ કે આનોય અમારા બેમાંથી કોઈને વાંધો નથી.
- તમામ તસવીરો અમારા જ બોન્સાઇની છે અને બીરેને લીધેલી છે.) 

વનસ્પતિવિહાર

 વનસ્પતિઓ અને વૃક્ષો વિષે મારી જાણકારી મર્યાદિત છે, પણ એનું અવલોકન કરવાનું બહુ ગમે છે. એનાં અઘરાં લેટિન નામો જાણવાની કે યાદ રાખવાની જફામાં પડવાની ઈચ્છા થતી નથી, પણ મૂળ, કુળ વિષે સહજપણે જાણવું ગમે. રીઢા જાણકાર બનવાને બદલે જિજ્ઞાસુ એમેચ્યોર બની રહેવું વધારે ગમે છે.   

શાળામાં ભણતી વખતે ભૂગોળમાં આવતું કે ફલાણી નદી ઢીંકણા પ્રદેશની જીવાદોરી ગણાય છે અને ઢીંકણું વૃક્ષ ફલાણા પ્રદેશના લોકોનું કલ્પવૃક્ષ ગણાય છે. એ વખતે થતું કે કલ્પવૃક્ષ એટલે શું? એ કેવું હોય?
વરસો વીતતાં ગાર્ડનીંગમાં થોડી સમજણ પડવા માંડી ત્યારે કલ્પવૃક્ષની વ્યાખ્યા સમજાઈ. કલ્પવૃક્ષ એટલે એવું વૃક્ષ કે જેનો છાંયો અને ફળ આપણા આંગણામાં આવે અને પાંદડા પાડોશીના આંગણામાં પડે. આવું કોઈ વૃક્ષ વાસ્તવમાં તો છે નહીં. એટલે તો તે કાલ્પનિક છે.

બોગનવેલ

કાલ્પનિક પરથી વાસ્તવિક વાત પર આવીએ. બોટનિકલ ગાર્ડનમાં 
ઉગાડેલાં વૃક્ષો મુખ્યત્વે અભ્યાસુઓ માટે હોય છે, પણ શહેરોમાં જોવા મળતાં વૃક્ષોને નીરખવાની મઝા ઓર છે. મારા ઘરમાં અનેક વૃક્ષો બોન્સાઈ સ્વરૂપે ઉછેર્યા છે. એમાંના ઘણા એવા છે કે એનું પરંપરાગત બોન્સાઈ બનાવી ન શકાય, છતાં અમે પ્રયત્ન કર્યો છે અને મોટે ભાગે સફળતા મળી છે. નર્સરીમાં જઈને સાદા રોપા જ લાવ્યા પછી ઉછેરીને એને બોન્સાઈ બનાવ્યા છે. ઘણા મિત્રો અમારો બોન્સાઈ સંગ્રહ જોઈને કહે છે: “તમે કોમ્પીટીશનમાં ભાગ લેતા હો તો?” કેમ જાણે, સ્પર્ધામાં ઈનામ જીતવામાં જ કશુંક કર્યાની સાર્થકતા ન હોય? ઘણા લોકોને એમ લાગે છે કે ‘બોન્સાઈ’ નામમાં કંઈક ખૂટે છે. એટલે તેઓ ‘બોન્સાઈટ’ (બોક્સાઈટની જેમ) ઉચ્ચાર કરે છે. જેમને રસ ન હોય અને સમજણ તો જરાય ન હોય એવા લોકોય વિવેક ખાતર કહે છે, “આમાં બહુ મહેનત પડે,નહીં!” અમુક જણા અમારામાં ફાટફૂટ પડાવવાનોય પ્રયત્ન કરે અને પૂછે, “તમારા બન્નેમાંથી કોને આનો શોખ છે?”  

બટનવેલ

ઈલાયચી

જીવદયાપ્રેમીઓ, પ્લીઝ! બોન્સાઈ એ ક્રૂર પદ્ધતિ છે અને એનાં મૂળ કાપવાથી મૂંગી વનસ્પતિ પર અત્યાચાર થાય છે, એવું નિવેદન કશું જોયાજાણ્યા વિના ફટકારી ન દેશો. એટલા બધા સંવેદનશીલ બનવાની જરૂર નથી. રજનીભાઈ(પંડ્યા)એ એક વાર આ બાબતે કહ્યું હતું- ‘વૃક્ષોમાં સંવેદનશીલતા હોય છે એ વાત સાચી, પણ એમનામાં સંવેદના નથી હોતી.’ હા, જેકી ચાન (કે ચેન જે હોય એ) ની કે માર્શલ આર્ટની જાપાનીઝ ફિલ્મોમાં મારામારીનાં દૃશ્યોમાં સંખ્યાબંધ બોન્સાઈનો ખુડદો નીકળતો બતાવાય એ જોઈને જીવ અવશ્ય બળે છે.

નર્સરીનો અનુભવ મોટે ભાગે એવો હોય છે કે તમે જે છોડ ખરીદો, તેની માવજત વિષે ભાગ્યે જ કશી જાણકારી આપવામાં આવે. આને કારણે સાવ શરૂઆતમાં ઓછા પાણીની જરૂરતવાળા કેટલાય 
એડેનિયમ વધુ પડતા પાણીથી અકાળે મરણને શરણ થયા છે. ઘણા છોડ એવા છે કે બહુ માવજતથી એને ઉછેરીએ, એ સુંદર દેખાય, પણ એનું નામ ખબર ન હોય. સાવ ટચૂકડા કૂંડામાં ‘પામ ટ્રી’ જેવા (નીચે) દેખાતા આ છોડને ૨”× ૧.૫” કૂંડામાં ઉછેર્યો છે. કોઈ સુજ્ઞજન એનું નામ જણાવશે તો આનંદ થશે. નર્સરીમાં વેચાતા વૃક્ષ સિવાયના મોટા ભાગના રોપાઓનું નામ ‘શો પ્લાન્ટ’ હોય છે. અમુક નામો આપણા ‘કાળીયા,’ ‘ધોળીયા’ જેવાં નામોની જેમ વૃક્ષના દેખાવ આધારિત હોય છે. જેમ કે, બટન વેલ, બોટલ બ્રશ વગેરે. કેકટસના તો હજારો પ્રકાર છે, એ તરફ તો નજર જ માંડી નથી. મોટાં ભાગનાં વૃક્ષો તેના અસલ વૈજ્ઞાનિક નામને બદલે સ્થાનિક અને પ્રચલિત નામે ઓળખાય છે અને આપણી સંસ્કૃતિમાં મોટા ભાગના વૃક્ષોમાં કોઈ ને કોઈ દેવતાનો વાસ હોવાનું મનાય છે. સંસ્કૃતિપ્રેમીઓ કહી શકે કે એ તો લોકો વૃક્ષો કાપે નહીં એટલા માટે આપણા વડવાઓએ કહ્યું છે. વગેરે.. એમ હોય તો સારું કહેવાય, પણ આપણને મર્મ પકડવા કરતાં સ્થૂળ અર્થ પકડવાનું વધુ ફાવે છે. વટસાવિત્રીએ વડને પવિત્ર ગણીને વડના ફેરા ફરતી બહેનોને (કે ભાઈઓને) એ વડ કપાય ત્યારે કશું થતું નથી.

આનું નામ જણાવશો?

એક સગા મારી પાસેથી ઉત્સાહમાં પીપળાનું બોન્સાઈ લઈ તો ગયા, પણ પછી એમને યાદ આવ્યું કે એ વૃક્ષના મૂળમાં ‘એક્સ’ ભગવાનનો, પાંદડામાં ‘વાય’ ભગવાનનો. ડાળીઓમાં ‘ઝેડ’ ભગવાનનો વાસ હોય છે. એટલે એ મને પીપળો ‘સાભાર પરત’ કરી ગયા. આપણી કોઈ કૃતિ ‘સાભાર પરત’ આવે ત્યારે કદાચ દુ:ખ થાય, પણ આ કૃતિનું એમ થયું તેથી આનંદ થયો હતો.

રાવણતાડ: ધડ એક, માથાં અનેક

આપણા ઘણા વૃક્ષો કે વનસ્પતિઓનાં નામ સાથે ભગવાનનાં નામ સંકળાયેલાં હશે. કદાવર પ્રકારની વનસ્પતિ કે ચીજવસ્તુઓ સાથે મોટે ભાગે ભીમનું નામ જોડવામાં આવે છે. ધર્મગ્રંથોમાં પણ અનેક વૃક્ષોનો ઉલ્લેખ છે. કાલીદાસે ‘મેઘદૂત’માં તો વિગતવાર બત્રીસ- તેત્રીસ વૃક્ષોનું વર્ણન કર્યું છે. રામાયણમાં રાવણે સીતાજીને ‘અશોકવાટિકા’માં રાખ્યાં હતાં. એ શું દર્શાવે છે? એ જ કે ત્યારેય હાઉસીંગ સોસાયટીઓનાં નામ આજે હોય છે એવા જ હતા. પણ કોઈ વૃક્ષ સાથે ખલનાયકનું નામ જોડાયું હોય એવું ધ્યાનમાં નથી, સિવાય કે રાવણતાડ. એ સિવાયના અન્ય નામ પર કોઈ ધ્યાન દોરશે તો આનંદ થશે. રાવણતાડની અન્ય વિગતો આ બ્લોગ પર જમણી બાજુએ મૂકેલી ‘માય ફેવરીટ સાઈટ્સ’માંની www.gujaratiprakruti.com ની સાઈટ પર છે જ. પણ એનું નામ ‘રાવણતાડ’ શાથી પડ્યું? એ વૃક્ષનો ફોટો જોઈને જ ભદ્રંભદ્રની શૈલીમાં ‘પ્રશ્નસ્ય અનૌચિત્યમ’ કહી શકાય. ‘પ્રકૃતિ’માં આપેલી માહિતી મુજબ અમદાવાદના નગીનાવાડી અને વટવા વિસ્તારમાં આ વૃક્ષો જોવા મળે છે. જો કે, આ વિસ્તારમાંથી અનેક વાર પસાર થવાનું બન્યું હોવા છતાં એ તરફ ધ્યાન ગયું નથી. શક્ય છે કે એના નામમાં ‘રાવણ’ હોવાને કારણે એનો નાશ થઈ ગયો હોય! વડોદરામાં કમાટી બાગમાં આ વૃક્ષ છે તેમ એ વિસ્તારમાં બીજે પણ ક્યાંક છૂટાંછવાયાં જોવા મળી જાય છે. અહીં જે ફોટો મૂક્યો છે એ કમાટી બાગના (આગળ ઉભા રહો તો) પાછળના (અને પાછળ ઉભા રહો તો આગળના) ભાગમાં વિશ્વામિત્રી નદીને કિનારે આવેલા રાવણતાડનો છે. ફોટામાં આ વૃક્ષની નીચે દેખાતા રીક્ષા તેમજ અન્ય વાહનો એ દર્શાવે છે કે તે આ વિસ્તારના જનજીવનમાં વણાઈ ગયું છે. 8-)
સુરતના સંશોધક મિત્ર હરીશ રઘુવંશી જણાવે છે કે સુરતમાં રાવણતાડ નામનો એક વિસ્તાર પણ છે. આ નામ કેમ પડ્યું એ અંગે કોઈ પ્રકાશ પાડશે તો આનંદ થશે.

કહેવાય છે કે વડોદરા નામ આ નગરીમાં રહેલા વડના વૃક્ષોને કારણે પડ્યું હતું. આ વાત સાચી હશે જ, કેમ કે કેટલાંય વડનાં વૃક્ષો કપાઈ ગયાં છતાંય હજી ઘણા વિસ્તારમાં વડનાં વૃક્ષો બહોળા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. પહેલાં કોઈ પ્રજાતિનો આડેધડ વિનાશ કરી નાંખવો અને પછી તેને લુપ્ત પ્રજાતિની શ્રેણીમાં મૂકીને તેના રક્ષણ માટેના કાર્યક્રમો ઘડવા અને તેને રાષ્ટ્રીય પશુ/પક્ષી/વૃક્ષનો દરજ્જો આપી દેવો એ માત્ર આપણી જ નહીં, સમગ્ર માનવજાતની તાસીર રહી છે. (વધુ વિગતો માટે જુઓ ‘સફારી’ના જૂન, ૨૦૧૧ ના અંકનો ‘સુપર ક્વિઝ’ વિભાગ).  

નાગજીભાઈનો વડ

વડોદરામાંથી વડનાં વૃક્ષોનો કદાચ ભવિષ્યમાં નાશ થઈ જાય તોય વાંધો નથી. ફતેગંજ સર્કલની વચ્ચોવચ્ચ વિખ્યાત શિલ્પકાર નાગજીભાઈ પટેલે પત્થરમાંથી બનાવેલા વડના વૃક્ષના શિલ્પનું સ્થાપન આગોતરું કરી દેવાયું છે. શિલ્પ સુંદર છે, આકર્ષક છે, પણ અહીં વડનાં સાચાં વૃક્ષો ઉછેરી શકાય એટલી જગા છે જ. આ સર્કલનું અધિકૃત નામ જે હોય એ, લોકો તેને ‘વડ સર્કલ’ તરીકે જ ઓળખે છે. એટલે એ વાત ચોક્કસ કે આવનારી પેઢી વડથી સાવ અજાણી નહીં રહી જાય.  

આપણી ઘણી કહેવતોમાંય વૃક્ષોનો ઉલ્લેખ છે. ‘બાપ એવા બેટા ને વડ એવા ટેટા’, ‘સુથારનું ચિત્ત બાવળીયે’, ‘ભૂતનો વાસ પીપળે’ વગેરે. આવી કહેવતો સાંભળીને હવે મને પહેલો વિચાર એ જ આવે છે કે આ ઝાડનું બોન્સાઈ બની શકે કે કેમ?  સાવ એવુંય નથી કે બોન્સાઈના બધા રોપા અમે નર્સરીમાંથી જ લાવ્યા હોઈએ. એક વખત મહેમદાવાદથી વડોદરા જતા હતા. નડીયાદના રસ્તે કેટલાંય બાવળ ઉગેલા છે. નર્સરીમાં બાવળ જલ્દી મળે નહીં. એક જગાએ અમે કાર ઉભી રાખી અને બાવળનો નાનકડો રોપો ઉખાડવાનો પ્રયત્ન કરવા લાગ્યા. વરસાદી મોસમ હતી એટલે જમીન પોચી હતી, પણ કાંટા હોવાથી પકડવાનું ફાવતું નહોતું. એટલામાં સામેથી એક ટ્રેકટર પસાર થયું. એમાં ચાર-પાંચ રબારી યુવાનો બેઠા હતા. એમણે અમને જોઈને લાગલું ટ્રેકટર ઉભું જ રાખી દીધું અને અમારી પાસે આવ્યા. કહે. “હટી જાવ. તમારું કામ નહીં.” જોતજોતામાં એમણે આખો રોપો મૂળસોતો ઉખાડીને અમારા હાથમાં આપી દીધો અને કહે, “ તમને આ ન ફાવે. અમારે તો રાતદિવસનું કામ.” અમે હસી પડ્યાં એટલે એમણે પૂછ્યું, “પણ આનું કરશો શું?” આનો જવાબ અઘરો હતો. અમે કહ્યું, “અમારા ઘરમાં રોપીશું.” હવે હસવાનો વારો એમનો હતો. “બાવળીયો ઘરમાં રોપશો?” નવાઈ પામતા એ લોકો પાછા ટ્રેકટરમાં ગોઠવાઈ ગયા અને ‘ટા ટા’ની મુદ્રામાં હાથ હલાવતા ઊપડી ગયા. 

કપોક

યાદ આવે તો અમે ક્યારેક મુસાફરીએ જતાં વાહનમાં (પ્લાન્ટ) કટર પણ મૂકી દઈએ. આઈ.પી.સી.એલ.ના રસ્તે સરસ વડલા છે. એની ડાળી એક વાર કાપવાનો અમે પ્રયત્ન કરતા હતા. દૂરથી કોઈક પશુપાલકે અમને જોયા. નજીક આવીને એણે પોતાની પાસેનું કટર કાઢ્યું અને ખાસ્સી જાડી એવી ડાળી મહામહેનતે અમને કાપી આપી. પણ પાછો એ જ સવાલ. 

આનું નામ શું?

“આનું કરશો શું?”  આ જ છે ‘ઈન્ક્રેડીબલ ઈન્ડીયા’, જેમાં કશી ઓળખાણ-પિછાણ વિનાનો માણસ સામે ચાલીને મદદ કરે. (અને ઓળખાણવાળો માણસ મોં ફેરવીને ચાલ્યો પણ જાય.)   

પીપળી

નાના હતા ત્યારે એક રોડ પરથી પસાર થતાં ખાસ ચેતવણી અપાતી. “જો જો, અહીંથી પસાર થતાં કોઈ મિત્રને ‘આવવું છે’ એમ નહીં કહેવાનું.” કારણ? કારણ એ કે આ ઝાડ પર ભૂત રહે છે. આપણે ‘આવવું છે?’ કહીએ એટલે એને એમ થાય કે આપણે એને સાથે આવવાનું કહ્યું. એ આવવા માંડે અને આપણને વળગી પડે. આ સાંભળીને ભયનું લખલખું ત્યારે તો પસાર થઈ જતું, પણ થોડા સમજણા થયા પછી એ ઝાડવાળા રસ્તેથી રાત્રે પસાર થતી વખતે અમે મોટેથી બૂમો પાડતા, “ઓય! આવવું છે? ચાલ, થઈ જા તૈયાર.”  

જાસૂદ

હવે તો મારા ઘરમાં જ બે-ત્રણ આંબલી, બે-ત્રણ પીપળા, વડ વગેરે બોન્સાઈ સ્વરૂપે છે. તો શું એની પર બોન્સાઈ ભૂત રહેતા હશે? શક્ય છે, કેમ કે સાંભળ્યું છે કે ભૂત તો ગમે એવો આકાર લઈ શકે.

બોન્સાઈના કે વૃક્ષઉછેરના વધુ અનુભવો (જ્યારે થશે ત્યારે) જણાવતા રહીશું.

(તમામ તસવીરો: બીરેન કોઠારી)

(બોન્સાઈ: અમારા ઘરના સંગ્રહમાંથી)

(નોંધ: કોઈક કારણસર આ પોસ્ટની તમામ તસવીરો ઉડી ગઈ હતી. એ બધી જ તસવીરો ફરીથી મૂકી છે. ગોઠવણીમાં થોડો ફેરફાર થયો છે, પણ એકેય ઓછી કરી નથી.)