સ્ટારને પણ હોઈ શકે સ્ટારનું આકર્ષણ!

એ પછી મેં 'રૂદાલી'ની પટકથા અને સંવાદ લખ્યા. પહેલી વાર મને ફિલ્મ ઑફર કરવામાં આવી ત્યારે પટકથાનાં બે વર્ઝન થઈ ચૂકેલાં હતાં. મેં મૂળ કથા વાંચવાનું શરૂ કર્યું અને તેને વફાદાર રહીને પટકથા લખવાની આરંભી, જેથી ફિલ્મ લેખકની દૃષ્ટિ અનુસાર બને.

વરસો પછી આખરે મહાશ્વેતાદેવીને દિલ્હીમાં સાહિત્ય અકાદમીની એક બેઠકમાં રૂબરૂ મળવાનું થયું. યોગાનુયોગે તેનો વિષય સાહિત્ય અને સિનેમાનો હતો. મેં સ્પષ્ટપણે સમજાવ્યું કે કોઈ પણ અનુવાદિત કાર્યને મૂળ લેખક દ્વારા શક્ય હોય ત્યાં સુધી ચકાસાવવું જોઈએ, નહીંતર મૂળ કાર્યનો અર્ક ખોવાઈ જતો હોય છે. રૂપાંતરો બાબતે આ વધુ સાચું હતું. મેં મહાશ્વેતાદેવીની 'લાયલી આસમાનેર આયના' (ફિલ્મ 'સંઘર્ષ') અને 'રૂદાલી'ને પટકથામાં રૂપાંતરિત કરી હતી, અને બન્ને વખતે મારી મહત્તમ ક્ષમતા અનુસાર મૂળ કૃતિને વફાદાર રહેવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો. અનેક પાત્રોનો વિલય કરીને એક બનાવી દેવું કે એકના સંવાદ બીજાને મોંએ મૂકાય એવું વારંવાર બનતું હોય છે. જરૂર પડ્યે તમામ લેખકોએ આવા નિર્ણય લેવા પડતા હોય છે. પણ 'હકો' ખરીદી લેવાથી કંઈ બધું બદલી નાખવાનો 'હક' પ્રાપ્ત થઈ જતો નથી.

દીદી, મહાશ્વેતાદેવીએ મને કહ્યું, 'લાયલી આસમાનેર આયના'ના હક બાબતે હું જુદા કારણથી અંશત: સંમત છું. હું દિલીપકુમારની જબ્બર ફેન છું. નિર્માતાએ મને જણાવ્યું કે ફિલ્મમાં દિલીપકુમાર કામ કરવાના છે, ત્યારે મેં સંમતિ આપતાં પહેલાં સહેજે વિચાર ન કર્યો. મેં લખેલા પાત્રને મારો હીરો ભજવવાનો હતો. આનાથી વધારે શું જોઈએ?' આ સાંભળીને અમે સૌ ખડખડાટ હસી પડ્યા. આવાં સન્માન્ય સાહિત્યકાર અને અનેક પુરસ્કારોના વિજેતાને સુદ્ધાંને પણ આવી મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ હોય છે. આપણે એમ જ માનતા હોઈએ છીએ કે આ પ્રકારની વ્યક્તિઓને આપણા સૌની જેમ 'સ્ટાર્સ'નું આકર્ષણ નહીં હોય.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

સુચિત્રા મેડમ નહીં, સુચિત્રા 'સર'!

 મહાબલીપુરમમાંના અમારા દિવસો સતત વાતોમાં પસાર થતા રહ્યા, જેમાં પ્રોન અને આલ્કોહોલનો સાથ હતો, તેમજ વખતોવખત એક સ્ક્રીપ્ટ બીજીથી સાવ જુદી પડતી. પરિણામે આખરમાં અમારી પાસે વાત કરવા જેવી કોઈ ઠોસ વસ્તુ ન રહી. સુચિત્રા સેન માટે વાર્તા લખવા બાબતે મારી બેચેની વધતી જતી હતી. નિરાશ થઈને હું મારે ખર્ચે દિલ્હી ઊપડ્યો. અકબર હોટેલના એક રૂમમાં મેં 'આંધી'ની સ્ક્રીપ્ટ લખી. મારા માટે ચા-નાસ્તો અને ભોજન લાવતા, અને મારા નખરા સહન કરતા હોટેલના કર્મચારી 'જે.કે.'ના નામ પરથી મેં ફિલ્મમાં સંજીવના પાત્રનું નામ પણ 'જે.કે.' રાખ્યું. અકબર હોટેલના એ રૂમમાં સુચિત્રા સેનની, સંજીવકુમારની, આર.ડી.બર્મનની 'આંધી'ની સફર આરંભાઈ. પછી અમે એ પણ ઠરાવ્યું કે કમલેશ્વરજી બન્ને વાર્તાઓને નવલકથા સ્વરૂપે લખશે.

પૂર્ણ થયેલી સ્ક્રીપ્ટ સાથે હું નિર્માતા જે.ઓમપ્રકાશને લઈને કલકત્તા ઊપડ્યો. મિસીસ (સુચિત્રા) સેનને તેમના બાલીગંજ સર્ક્યુલર રોડ ખાતેના નિવાસસ્થાને અમે મળ્યા કે તેમણે મારી સામું જોયું અને કહ્યું, 'કશી ચર્ચા નહીં, કોઈ સવાલ નહીં. હું એક પણ પ્રશ્ન નહીં પૂછું. તમે જે કહો એ સ્વીકાર્ય.' આ સાંભળીને મને અપમાનિત થવા જેવું લાગ્યું. સ્પષ્ટ હતું કે અમારી પહેલી મુલાકાત તેઓ ભૂલ્યાં નહોતાં.

પટકથા સાંભળીને તેમણે ફિલ્મ કરવાની સંમતિ આપી દીધી. મેં મલકાઈને તેમને કહ્યું, 'તમે આ ફિલ્મમાંના એકે પાત્રમાં વધઘટ કે અન્ય કોઈ ફેરફાર નહીં કરી શકો. કેમ કે, સ્ક્રીપ્ટમાં સાવ ઓછાં પાત્રો છે, અને મહિલા પાત્ર તો તમે એક જ!' મિસીસ સેનને નવાઈ લાગી, કારણ કે, અન્યોની જેમ જ તેમને પણ ખ્યાલ નહોતો આવ્યો કે ફિલ્મમાં વાસ્તવમાં એક જ મહિલા પાત્ર છે. હકીકતમાં ફિલ્મ જોયા પછી પણ ઘણાબધાએ એ નોંધ્યું નહોતું.

અમે શૂટિંગ શરૂ કર્યું કે તરત જ માથાકૂટ થઈ. તેમણે મને બધાની સામે 'સર' કહેવાનું શરૂ કર્યું. આ બાબતે તેમની સાથે વાત કરવાનું મેં નક્કી કર્યું. એ મારા કરતાં મોટાં હતાં, તો શા માટે મને 'સર' કહે? મિસીસ સેનને આમ જણાવતાં તેમણે કહ્યું, 'તમે મારા નિર્દેશક છો, અને મારે તમને 'સર' કહેવું જ જોઈએ.' મેં એમને કહ્યું કે એમ જ હોય તો હું પણ હવેથી તમને 'સર' કહીશ. એમ મારે પગલે યુનિટના તમામ સભ્યો એમને 'સર' કહીને બોલાવવા લાગ્યાં. અમારું આ સમીકરણ આજીવન જળવાયું. કાશ્મિરમાંના શૂટિંગનો કાર્યક્રમ બહુ યાદગાર રહ્યો. મારી દીકરી બોસ્કી- મેઘના ગુલઝાર ત્યારે નાની હતી અને સર તેની સાથે રમતાં. રાખીજી પણ અમારી સાથે હતાં. અમે બધાં- રાખીજી, સંજીવ, સર અને હું- અડ્ડો જમાવતાં. સંજીવ અને સર વચ્ચે ગજબનો તાલમેલ હતો.

શૂટિંગ પત્યું. અમે પહેલવહેલા રશીઝ જોયા અને આખા યુનિટ પર જાણે કે કાળો ઓછાયો ઉતરી આવ્યો. ફિલ્મ કોઈને ગમી નહીં, સરને પણ નહીં. પણ તેઓ મને મોં પર કશું કહી શકે એમ નહોતાં. આથી એટલું જ કહ્યું, 'આમ સારી બની છે. પણ મને લાગે છે કે હજી ઘણું ઉમેરાશે. સંગીત પણ આવશે.' તેમનું કહેવું હું સમજી ગયો. મેં કહ્યું, 'જુઓ, ફિલ્મ તો આ જ છે. હવે એ આનાથી જુદી કે નવી નહીં બને.' મારા કેમેરામેને મને બાજુએ બોલાવીને કહ્યું, 'આપણે સમાચારમાં જે કંઈ જોઈએ છીએ એ જ બાબત ફિલ્મમાં જોવા માટે કોઈ શું કામ જાય?' એમના મતે ફિલ્મ કોઈ વાહિયાત અખબાર કરતાં વધુ સારી નહોતી. હું એડિટિંગ ટેબલ પર પાછો ગયો અને એ પછીની ફિલ્મમાં લોકોનો રસ પુન: જાગ્રત થયો. મિસીસ સેનના તેજસ્વી અભિનય અને પડદા પર તેમની ઉપસ્થિતિ જોઈને સહુ કોઈ ચકિત થઈ ગયા.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: 'આંધી'ની રજૂઆત પછી થોડો સમય તેના પર પ્રતિબંધ મૂકાયો એ જાણીતી વાત અહીં ટાળી છે.

આ ફિલ્મમાંના ગુલઝારે લખેલાં અને આર.ડી.બર્મને સંગીતબદ્ધ કરેલાં કુલ ચાર પૈકીનાં ત્રણ ગીતો ખૂબ જાણીતાં અને લોકપ્રિય બન્યાં. આજે પણ તેનું આકર્ષણ ઓસરી શક્યું નથી.

અહીં તેનું ચોથું, પ્રમાણમાં ઓછું જાણીતું ગીત મૂક્યું છે, જે ચૂંટણીલક્ષી છે, અને તેમાં અનેક લોકો દર્શાવાયા છે. સુચિત્ર સેનનો પરદા પરનો પ્રભાવ કેવો વરતાય છે એ આ ગીતમાં બહેતર રીતે જોઈ શકાશે.

અભિનેતા ઉત્તમ, વ્યક્તિ ઉત્તમ, નામ ઉત્તમ!

ઉત્તમ કુમાર સાથે ફિલ્મ બનાવવાની આકાંક્ષા બહુ વખતથી મારા મનમાં સળવળી રહી હતી. આકાંક્ષા ગુપ્ત, છતાં દૃઢ હતી. મને કદી દિલીપ કુમાર સાથે ફિલ્મ બનાવવાની ઈચ્છા થઈ નહોતી. મને થતું કે મારી એકાદ ફિલ્મમાં ઉત્તમ કુમારને હું હીરો તરીકે ચમકાવું તો કેવું!

'કિતાબ' બનાવવાનું વિચાર્યું એટલે મને કેવળ તેમનો જ વિચાર આવ્યો. તેમના સેક્રેટરીને મેં ફોન કર્યો. કુશળમંગળના સમાચારની આપ-લે પછી એ કૉલ ઉત્તમ કુમારને ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો. અને એમની સાથેની વાતચીતે જ મને પ્રભાવિત કરી દીધો. તેમણે મને સ્ક્રીપ્ટ મોકલવા કહ્યું. થોડી ક્ષણોની ચૂપકીદી પછી તેઓ બોલ્યા, 'ઓકે, હું તમારી ફિલ્મ કરીશ.' મારી ખુશીની કોઈ સીમા ન રહી. એમના જેવા નખશીખ સજ્જન મેં ઓછા જોયા છે. હીરોસહજ નખરાંનો તેમનામાં સદંતર અભાવ હતો. મારા માટે સૌથી મોટી વાત એ હતી કે તેમણે ફિલ્મ વિશે ખાસ કશું જાણ્યા વિના મારી ફિલ્મ માટે સંમતિ આપી દીધી હતી.

શૂટ દરમિયાન તેઓ એકદમ નિયમિત રહેતા. પોતાની ભૂમિકાનું તેઓ સતત રીહર્સલ કરતા રહેતા. વાત કરવાની ઈચ્છા થાય ત્યારે તેઓ એ પણ પોતાની અનોખી શૈલીમાં કરતા, છતાં કદી તેઓ કોઈનું ઘસાતું બોલતા નહીં. એક કિસ્સો જણાવું. એક દિવસ (હાસ્ય અભિનેતા નહીં, દિગ્દર્શક) આસિત સેનની વાત નીકળી. મેં એમને કહ્યું, 'ઉત્તમ કુમારજી, આસિતદાની 'દીપ જેલે જાઈ'માં તમે એકે વાર દેખાતા નથી. પેલા ગીતમાં તમે બહુ સરસ કરેલું, પણ કેમેરામાં તમારી પીઠ જ દેખાડવામાં આવેલી.' શાંતિથી, સહેજ મલકાઈને તેઓ બોલ્યા, 'મેં એ ફિલ્મમાં અભિનય સુદ્ધાં કર્યો નથી. એ દૃશ્યમાં આસિત સેન પોતે જ હતા.' તેઓ બંગાળના સુપરસ્ટાર હતા. મારી આવી વાતથી તેઓ છેડાઈ શક્યા હોત અને કહી શક્યા હોત કે મારે વિગતો બરાબર ચકાસીને વાત કરવી જોઈએ કે એ દૃશ્યમાં પોતે નહોતા.

તેમની રીતભાતમાં કંઈક વિશિષ્ટતા હતી. પડદા પર દેવતા સમો દેખાતો, જે કદી સ્પર્શી ન શકાય એવો જણાતો એ માણસ કોઈકની સાથે ગપશપ વખતે કે મજાકમસ્તી કરતી વખતે સાવ અલગ જણાતો. જાણે કે કોઈ પણ ક્ષણે એ તમને ભેટશે અને વાત કરવા લાગશે. મારે કહેવું જોઈએ કે સુચિત્રા સેનથી હું નિકટ હતો, પણ કદી તેમની સાથે કામ વિનાની ગપસપ લડાવવાનું વિચારી ન શકું. અમે મજાકમસ્તી કરતાં ખરાં, પણ એક અંતર રાખીને. જ્યારે ઉત્તમ કુમાર સાથે એવું કશું અંતર અનુભવાતું નહીં. તેમની આસપાસ ગૂંથાયેલી કથાઓ તો એ જ જાણે.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ:

આ સાથે આપેલી 'કિતાબ' ફિલ્મની એક ઝલકમાં ઉત્તમ કુમારને જોઈ શકાશે.

એક લીટીના સંવાદ થકી સ્થાપિત થઈ જતું પાત્ર

તેની સાથે ફિલ્મ કરવાની ઈચ્છા મને સદાયની હતી. 'ખૂશ્બુ'ના નિર્માણ વખતે એક નાની ભૂમિકા માટે વિનંતી કરવા હું તેની પાસે ગયો. મારી સાથે બાસુ ભટ્ટાચાર્યને મેં લીધેલો; કેમ કે, તેઓ સારા મિત્રો હતાં. રીન્કુ (શર્મિલા ટાગોર)એ અમને સાંભળ્યા અને મહેમાન ભૂમિકા માટે સંમતિ આપી દીધી. હવે આનો બદલો ચૂકવવાનો વારો મારો હતો. મેં 'મૌસમ'ની કથા સાથે તેનો સંપર્ક કર્યો; અને તે તરત સંમત થઈ ગઈ. પહેલવહેલી વાર અમે એકમેકને ખરેખર જાણતા થયાં. મને ત્યારે જ ખબર પડી કે એ શમ્મી કપૂરની જબરી ફેન હતી. કલકત્તામાં હતી ત્યારે તે શમ્મીની ફિલ્મો જોવા માટે કૉલેજમાં ગાપચી મારતી. અને મુમ્બઈ આવ્યા પછી તેની સૌ પ્રથમ ફિલ્મ એ જ પ્રિન્સ ચાર્મિંગ સાથે કરવા મળી.

'મૌસમ'માં રીન્કુની બેવડી ભૂમિકા હતી. પહેલાં મા તરીકેની અને પછી દીકરી તરીકેની. માતા શાંત અને સૌમ્ય હતી, જ્યારે દીકરી બિન્ધાસ્ત સેક્સ વર્કર! શોટના પહેલા દિવસે તૈયારીઓ પૂર જોશમાં ચાલી રહી હતી. અચાનક અમારા સાઉન્ડ રેકોર્ડિસ્ટ ઈસાભાઈ મારી પાસે આવ્યા અને કહ્યું, 'રીન્કુને સંવાદમાં કશીક તકલીફ છે. તમે એમાંનો અમુક અંશ બદલી શકો તો સારું.' સ6વાદ આવો હતો, 'દેખિયે સાબ, આપ મુઝે જો કહેંગે કરુંગી, આપ કે સાથ રહૂંગી, મગર આપ કે દોસ્તોં કે સાથ મૈં નહીં સોઉંગી...' પોતાના ગ્રાહક સાથે એ નિખાલસપણે સોદાની શરત જણાવી રહી હતી. એ ભૂમિકા સંજીવકુમારે કરેલી. મેં રીન્કુને સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો કે એક લીટીના એ એક સંવાદ થકી તેનું સમગ્ર પાત્ર સ્થાપિત થઈ જાય છે. પોતાના વ્યવસાય બાબતે તે એક બિન્‍ધાસ્ત, પણ નિખાલસ ઓરત તરીકે રજૂ થાય છે. નહીંતર હિન્દી સિનેમાના એ જ ઘસાયેલા સંવાદ આવે, 'મૈં અપના શરીર નહીં બેચતી, મૈં સિર્ફ અપની આવાઝ બેચતી હૂં..' વગેરે વગેરે. વાસ્તવ જીવનમાં આવું થયું હોય ખરું? હું તેને આ સમજાવી રહ્યો હતો ત્યારે સંજીવ નજીકમાં જ હતો. અચાનક તેણે કહ્યું, 'રીન્કુ, આ સંવાદ તું કશા હાવભાવ વિના બોલી નાખ. એ બહુ સરળ રહેશે.' 'તમે કહો છો એમ, કોઈ હાવભાવ વિના શી રીતે બોલી શકે, હરિભાઈ!' રીન્કુ બોલી. તમે ભાગ્યે જ માની શકશો, પણ સંજીવે તરત જ એ આબેહૂબ રીતે કરી બતાવ્યું. તેણે કંઈક બીજું વિચારતાં વિચારતાં આ સંવાદ બોલવા રીન્કુને જણાવ્યું. તેની સાથે થોડા રિહર્સલ પછી રીન્કુએ પરફેક્ટ શોટ આપ્યો. અને કબૂલ્યું કે એ જ ક્ષણેથી તેણે પોતાનું પાત્ર આત્મસાત કરવા માંડ્યું હતું. આ ભૂમિકા માટે તેણે શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કર્યો.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: 'મૌસમ'માં સેક્સ વર્કર કજલીની ભૂમિકામાં શર્મિલા ટાગોરનો પ્રવેશ સંભવત: આ દૃશ્યથી થાય છે. ગુલઝારે વર્ણવેલું દૃશ્ય બીજું છે, પણ એક મિનીટની આ નાનકડી ક્લીપ બહુ સચોટ છે.

દોસ્તીમાં તને પૈસા શેના ચૂકવવાના? ચાલ, હવે ઉછીના આપ!

 આ સમય એવો હતો કે જ્યારે બાસુ (ભટ્ટાચાર્ય) બીમલદા (બીમલ રોય) સાથે કામ કરી રહ્યો હતો; અને હું જોડાયો નહોતો. એ પછી બીમલદાની સાથે મેં કારકિર્દીનો આરંભ કર્યો ત્યારે બાસુ પોતાની ફિલ્મો બનાવવામાં વ્યસ્ત થઈ ગયો હતો. બાસુની પહેલવહેલી ફિલ્મ 'ઉસકી કહાની' ઓછા બજેટની ફિલ્મ હતી. એ પછીની તેની ફિલ્મો પણ ઓછા બજેટની, અને અમારા સૌ મિત્રો દ્વારા બનાવાયેલી રહેતી. અમને કોઈને કશા કામ માટે મહેનતાણું ચૂકવવામાં નહોતું આવતું. આ બાબતને બાસુ પોતાનો જન્મસિદ્ધ હક ગણતો. એનો તર્ક એ હતો કે પોતાને ફિલ્મમાં કામ કરનાર મિત્રો અન્ય ક્યાંક કામ કરીને કમાતા હોય તો પછી એમને નાણાં ચૂકવવાની જરૂર નથી. 'આવિષ્કાર' બનાવતી વખતે બાસુએ રાજેશ ખન્નાને કહેલું, 'તારે સારી ફિલ્મની, સારા પાત્રની જરૂર છે. પૈસાની જરૂર નથી. તું સુપરસ્ટાર છે.' સંભવત: રાજેશ ખન્ના આ બાબતે સંમત થઈ ગયા હશે. નાના બજેટની ફિલ્મો બાબતે આ તર્ક સાથે હું પણ સંમતિ ધરાવતો હતો. અમે મિત્રોએ આવી અનેક ફિલ્મો અમારા પોતાના માટે બનાવી. દરેક વખતે પ્રેક્ષકોએ એ કદાચ ન સ્વીકારી, પણ એ ફિલ્મોથી અમને તૃપ્તિનો ઓડકાર આવતો.

શરૂઆતથી જ બાસુનો ઝોક અલગ પ્રકારના સિનેમા તરફનો હતો. એની ફિલ્મો ફિલ્મ ફેસ્ટિવલોમાં મોકલાતી. એક વાર અમે મોસ્કોમાં હતા અને સખત ઠંડી હતી. તેણે મને પોતાનો ઓવરકોટ આપ્યો અને કહ્યું, 'તું આ લઈ લે, અને મને તારી શાલ આપ.' બીજા દિવસે મેં બાસુને કહ્યું, 'આટલો ભારેખમ ઓવરકોટ પહેરવો મને નથી ફાવતો. જાણે કે તને આખેઆખો મારે ખભે ઊંચક્યો હોય એવું લાગે છે.' મેં એને ઓવરકોટ પાછો આપી દીધો, પણ મને મારી શાલ પરત ન મળી. વાસ્તવમાં બાસુને કદી એમ લાગ્યું જ નહોતું કે તેણે મને શાલ પાછી આપવાની છે. અમારી દોસ્તી આવી હતી.

એક સવારે તેનો ફોન આવ્યો. 'આવી જા. આપણે ભેગા જમીએ. હું રાંધવાનો છું.' બંગાળી ભોજન બાબતે અતિ આસક્ત એવો હું તરત સંમત થઈ ગયો. બાસુ એક અદ્‍ભુત રસોઈયો હતો. બાસુની પત્ની રીન્‍કીએ કદી અમારા માટે રાંધ્યું હોવાનું યાદ નથી આવતું. હું એને ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે ખબર પડી એક મુસીબત મારા માટે ટાંપીને બેઠી હતી. બાસુ પોતાની ફિલ્મ 'ગૃહપ્રવેશ'ની અધવચ્ચે હતો. તેણે મને જણાવ્યું કે મારે એમાં 'લોગોં કે ઘર મેં રહતા હૂં' ગીત અને અન્ય એક દૃશ્યમાં એક નાનકડી ભૂમિકા કરવી પડશે. મેં તરત ઈન્કાર કરી દીધો. તેણે ધમકીના સૂરે કહ્યું, 'તો પછી તને આજે કશું ખાવા નહીં મળે.' (બંગાળી ભોજન માટેની) લાલચ અને એવા જ સ્વાદરસિયા સંજીવના દબાણ આગળ હું ઝૂકી ગયો. પરિણામે એ ગીતમાં બેઠેલા અને ચાનો ઘૂંટ ભરતા એક પાત્ર તરીકે મેં દેખા દીધી. બીજું એક દૃશ્ય પણ હતું, પણ ડબિંગ દરમિયાન એમાં મજા ન આવી.

અને અમારી દોસ્તી? એક સવારે એ મારે ઘેર રઘવાટમાં ધસી આવ્યો. ત્યારે હું જુહુ રહેતો હતો. એણે એક વાઉચર ધર્યું અને કહે, 'આમાં સહી કર. મારી ફિલ્મનાં ગીતો લખવા માટે તને પૈસા આપવા માંગું છું.' હું નવાઈ પામી ગયો. આવું કદી થયું નહોતું. વાઉચર પણ કોરું કશા લખાણ વિનાનું હતું. 'આ તો કોરું છે' મેં કહ્યું. 'હા, આ મારે ઈન્કમ ટેક્સ માટે જરૂરી છે. અને સાંભળ, બસો રૂપિયા આપ.' બસ, એણે પૈસા લીધા અને આવ્યો હતો એવો જ ચાલ્યો ગયો.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: - ગુલઝારે પોતે જે ગીતમાં દેખા દીધી હોવાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે એ 'ગૃહપ્રવેશ'નું ગીત અહીં જોઈ શકાશે.

- બાસુ ભટ્ટાચાર્ય અને રીન્કીના છિન્નભિન્ન દામ્પત્યજીવનની અનેક વાતો હવે સૌ જાણે છે, તેથી તેની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે.

https://www.youtube.com/watch?v=DpYwnA0gSTw

હું પેલો, તમારો જોશી!

(ગ્વાલિયરના ઉસ્તાદ હાફીઝ અલી ખાન સાથેની) તાલિમ બે વરસ ચાલી. દરમિયાન પંડિતજી (ભીમસેન જોશી)ને કલકત્તાના ખ્યાતનામ ગુરુ ભીષ્મદેવ ચટ્ટોપાધ્યાય વિશે જાણ થઈ, જેઓ સંગીતના દેવતા મનાતા. આથી પંડિતજી ઉપડ્યા કલકત્તા. પણ એમની પાસેથી તાલિમ મેળવવી શી રીતે? પંડિતજીને જાણવા મળ્યું કે ભીષ્મદેવ ચટ્ટોપાધ્યાય અભિનેતા પહાડી સન્યાલને સંગીત શીખવવા માટે તેમને ત્યાં નિયમીત જાય છે. આથી પંડિતજીએ પહાડી સન્યાલને ત્યાં કામ શોધી લીધું. તેઓ ભોજન રાંધતા, ટીફીનમાં પહાડીદા માટે એ ભરી આપતા અને ફિલ્મના સેટ પર પહોંચાડતા, સાથેસાથે ખાનગી રાહે સંગીતની તાલિમ મેળવતા.

પહાડીદાને ત્યાં બેએક વરસ રહ્યા પછી ભીમસેન જોશી જલંધર ઊપડ્યા. એ સમયે વરસે એક વાર હરવલ્લવ સંગીત સમ્મેલન નામનો એક ભવ્ય કાર્યક્રમ યોજાતો. દેશભરના જાણીતા શાસ્ત્રીય સંગીતજ્ઞો તેમાં ઉપસ્થિત રહેતા. પંડિતજીએ અહીં પોતાના એક ગુરુ પ્રાપ્ત કર્યા, જે પ્રજ્ઞાચક્ષુ હતા. તેમની સાથે એમણે બે વરસ ગાળ્યાં. નજીકની એક હોટેલમાંથી તેમના બન્નેના ભોજનની વ્યવસ્થા પણ થઈ જતી. આ સમ્મેલનમાં ભીમસેન જોશીએ સવાઈ ગંધર્વને સાંભળ્યા જે પૂણે નજીકના ધારવાડના હતા. ભીમસેન જોશી આખરે સવાઈ ગંધર્વ પાસે ઠર્યા. તેઓ પોતાના ગુરુની છત્રછાયામાં ગયા અને શીખવાનું ચાલુ રાખ્યું. તેમના સ્નાન, ભોજનથી લઈને ઘરની સાફસફાઈ સુધીનાં તમામ કામ પંડિતજી કરતા. એક વાર તેમણે મને કહેલું, 'મને સતત એક વ્યક્તિની યાદ આવ્યા કરે છે. શરૂઆતમાં હું દેગડો લઈને ગુરુજીના સ્નાન માટે પાણી ભરવા જતો ત્યારે એક સ્ત્રી મને જોતી રહેતી. એ પછી જ્યારે પણ હું પાણી ભરવા જતો ત્યારે એ સ્ત્રી મને ઊભો રાખતી અને દૂધનો પ્યાલો ધરતી. વિચિત્ર ન કહેવાય?'

તાલિમ પત્યા પછી એક વાર પંડિતજી બોમ્બે ગયા. એમણે ઑલ ઈન્‍ડિયા રેડિયો માટે ગાયું, એચ.એમ.વી. દ્વારા તેમની રેકોર્ડ બહાર પડી. એ પછીનો ઈતિહાસ જાણીતો છે.

પંડિતજીનું વ્યક્તિત્વ અતિ વિરાટ, પણ તેઓ બાળક જેવા હતા. પોતે કેટલા વૃદ્ધ છે એ દર્શાવવા એક વાર તેમણે મને કહેલું, 'બેગમ અખ્તરને મેં ઊભાં રહીને ગાતાં સાંભળેલાં.' તેઓ શું કહેવા માંગે છે એ ન સમજાતાં મેં પૂછ્યું ત્યારે તેઓ કહે, 'શરૂઆતમાં લોકોને ઊભા રહીને ગાવાની તક મળે છે. તમે એક સ્તર સુધી પ્રગતિ કરો ત્યાર પછી જ તમે આરામથી બેસીને હાર્મોનિયમ સાથે ગાઈ શકો. એમને હું જાણતો ત્યારે તેઓ ઉભાં રહીને ગાતાં હતાં.'

ખ્યાતનામ બન્યા પછી એક વાર પંડિતજી કલકત્તામાં એક કાર્યક્રમ માટે ગયેલા. પહાડી સન્યાલ આવ્યા અને પ્રથમ હરોળમાં ગોઠવાયા. કાર્યક્રમ પૂરો થયો એટલે પંડિતજી પહાડી સન્યાલને મળ્યા અને કહ્યું, 'હું પેલો, તમારો જોશી.' આ જાણીને સન્યાલને એવો આંચકો લાગ્યો કે તેઓ કશો પ્રતિભાવ આપી શક્યા નહીં. એમના માટે ટિફિન લાવતો છોકરો હવે એક જાણીતો ગાયક બની ગયો હતો! એ દિવસના પહાડી સન્યાલના ચહેરા પરના હાવભાવ પંડિતજી કદી વીસરી શક્યા નહીં.'

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ:  ગુલઝારે 'ફિલ્મ્સ ડીવીઝન' માટે તૈયાર કરેલું પંડિત ભીમસેન જોશી પરનું એક દસ્તાવેજી ચિત્ર અહીં જોઈ શકાશે, જેની અવધિ એક કલાકની છે.

ગુલઝારનું લખેલું પ્રથમ ગીત કયું?

સામાન્ય રીતે ગીતકાર ગુલઝાર પોતાના ઈન્‍ટરવ્યૂમાં પોતે લખેલા સૌ પ્રથમ ગીત તરીકે 'બંદિની'ના 'મોરા ગોરા અંગ લઈ લે'ને ગણાવે છે. અલબત્ત, તેમણે આ અગાઉ પણ ફિલ્મોમાં ગીતો લખેલાં છે.  ક્યાંક એમ પણ વાંચવામાં આવેલું કે અગાઉનાં ગીતોમાં પોતે માત્ર કોઈકના લખેલા ગીતને 'સરખાં' કરવાનું જ કામ કર્યું હોવાનું તેમણે કહેલું. વાસ્તવિકતા જે હોય એ, એ હકીકત છે કે 'બંદિની' પહેલાં ગુલઝારનું નામ ફિલ્મના પડદે ગીતકાર તરીકે આવી ચૂક્યું હતું. એ ગીતો આ રહ્યાં. 

1960માં રજૂઆત પામેલી 'કે પિક્ચર્સ' નિર્મિત, પ્રદીપ નય્યર નિર્દેશીત 'ચોરોં કી બારાત'નાં કુલ છ ગીતો અલગ અલગ ગીતકારોએ લખેલાં, જેમાંનું એક ગીત 'જાને ઔર અન્જાને આજ કહીં દીવાને ઘૂમને નિકલે' ગુલઝારનું હતું. ગાયક સુમન કલ્યાનપુર અને મહેન્દ્ર કપૂર. ફિલ્મમાં તેમનું નામ 'ગુલઝાર દીનવી' તરીકે હતું. સૌ જાણે છે એમ તેમનું તખલ્લુસ આ જ હતું, જે પછી ટૂંકાઈને 'ગુલઝાર' બન્યું. (મૂળ નામ સંપૂર્ણસિંઘ કાલરા). સંગીતકાર મનોહર (ખન્ના). એ જ વરસે રજૂઆત પામેલી 'ભગવતી પ્રોડક્શન્સ'ની, પ્રદીપ નય્યર નિર્દેશીત 'દિલેર હસીના'નાં કુલ છ ગીતોમાંના ત્રણ ગીતો - 'ઓ ઓ ઓ મનચલી', 'ચટકો ના મટકો ના' અને 'ચાંદની રાત જિયરા ડોલે' ગુલઝારે લખેલાં. પહેલાં બે ગીતો મહેન્દ્ર કપૂરે ગાયેલાં, અને ત્રીજું ગીત મહેન્દ્ર કપૂર- સુમન કલ્યાણપુર તેમજ સાથીઓએ. ફિલ્મમાં નામ 'ગુલઝાર દીનવી'. સંગીતકાર ઈકબાલ. એ જ વરસે રજૂઆત પામેલી 'રૂપકલા પિક્ચર્સ'ની, એસ.એમ.અબ્બાસ નિર્દેશીત 'શ્રીમાન સત્યવાદી'નાં સાત ગીતો પૈકીનાં ચાર ગીતો ગુલઝારે, બે હસરત જયપુરીએ, અને એક ગુલશન બાવરાએ લખેલાં. ગુલઝારનાં ગીતો- 'ઋત અલબેલી, મસ્ત સમા' (મુકેશ), 'ઈક બાત કહૂં વલ્લાહ' (મુકેશ, સુમન કલ્યાણપુર, મહેન્દ્ર કપૂર અને સાથી), 'ભીગી અદાઓં મેં તેરી અદાઓં મેં' (મન્નાડે, સુમન કલ્યાણપુર) અને 'ક્યૂં ઉડા જાતા હૈ આંચલ' (સુમન કલ્યાણપુર). સંગીતકાર હતા દત્તારામ. આ ગીતો ખાસ જાણીતાં નથી, પણ સંખ્યામાં જોઈએ તો ત્રણ ફિલ્મોનાં આઠેક ગીતો થાય છે. આમ, ફિલ્મો માટે દસેક ગીતો લખ્યાં પછી 'મોરા ગોરા અંગ લઈ લે' લખાયું. એ શક્યતા ખરી કે 'કાબુલીવાલા' કે 'પ્રેમપત્ર' કરતાં કદાચ 'બંદિની'નું ગીત લખાયું પહેલું હોય, અને ફિલ્મ મોડી રજૂ થવા પામી હોય. પણ આ ત્રણ ફિલ્મો બાબતે એ શક્ય નથી લાગતું.

'શ્રીમાન સત્યવાદી' ફિલ્મમાં ગીતકાર તરીકે ગુલઝારનું નામ 

'બંદિની'ની રજૂઆત 1963માં થઈ. એ અગાઉ 1961માં રજૂઆત પામેલી 'બિમલ રોય પ્રોડક્શન્સ'ની, હેમેન ગુપ્તા નિર્દેશીત 'કાબુલીવાલા'નું 'ગંગા આયે કહાં સે' ગીત એમણે લખેલું, જેને સલીલ ચૌધરીએ સંગીતબદ્ધ કરેલું. 'કાબુલીવાલા'નાં બાકીનાં ત્રણ ગીતો પ્રેમ ધવને લખેલાં. અલબત્ત, આની ધૂન એ સમયે રજૂ થયેલી, રાજન તરફદાર નિર્દેશીત બંગાળી ફિલ્મ 'ગંગા'ના ગીત 'આમાય દુબાઈલી રે'ની ધૂન હતી, જે મન્નાડેએ ગાયું હતું. આ ધૂન પણ સલીલદાની જ હતી. એ પછી 1962માં રજૂઆત પામેલી, 'બિમલ રોય પ્રોડક્શન્સ'ની, બિમલ રોય નિર્દેશીત ફિલ્મ 'પ્રેમપત્ર' 1962માં રજૂઆત પામી. એના પાંચ ગીતોમાંથી ચાર રાજેન્દ્ર કૃષ્ણે લખેલાં, અને એક ગીત 'સાવન કી રાતોં મેં ઐસા ભી હોતા હૈ' ગુલઝારે લખેલું, જેના ગાયક હતા લતા અને તલત મહમૂદ. સંગીતકાર સલીલ ચૌધરી. 'બંદિની'ની રજૂઆત 1963માં થઈ હતી. 

કરકસરનો પર્યાય

"હૃષિદા માટે ઓછા બજેટની વ્યાખ્યા તેમની ખુદની જ ઓળખ સમાન હતી. જેમ કે, પોતાના જ મકાનમાં તેઓ ડ્રોઈંગ રૂમનો સેટ ઊભો કરતા. પછી ઑફિસના દૃશ્યની જરૂર પડે તો એ જ સ્થળેથી બધું હટાવીને નવું ફર્નિચર મૂકાવી દેતા. બેડરુમના દૃશ્ય માટે પછી આ જ ઑફિસના ફર્નિચરને સ્થાને પલંગ વગેરે મૂકાઈ જતાં. હૃષિદાનો સાળો આર્ટ ડિરેક્ટર હતો અને છાશવારે આ બધી જફામાંથી પસાર થવાનું તેના ભાગે આવતું. અચાનક હૃષિદા તેમને કહેતા, 'આ બેય દીવાલોને ફટાફટ રંગાવી દો.' કેમ કે, એમ ન કરે તો બીજા દૃશ્યમાં એ જ ઘર કોઈ બીજા, નવા ઘર જેવું ન લાગે. આ રીતે એનો એ જ રુમ અલગ અલગ રૂમ કે અલગ અલગ ઘરને દર્શાવવા માટે વાપરી શકાતો. લઘુથી લઘુતર બજેટમાં શી રીતે કામ કરવું એ હૃષિદા પાસેથી શીખી શકાતું."

"અમે 'ખૂબસૂરત' માટે એક ગીતનું શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા. એ ગીત (સારે નિયમ તોડ દો..)માં જ એક થિયેટરનું નાનકડું દૃશ્ય હતું. ખાસ મોટો ખર્ચ કર્યા વિના એ કરવાના ઉપાય વિચારવાની સૂચના હૃષિદાએ આર્ટ ડિરેક્ટરને આપી. 'બે મિનીટના ગીત માટે હું આખો સ્ટુડિયો બુક ન કરી શકું. એ બહુ ખર્ચાળ થઈ પડે.' આર્ટ ડિરેક્ટરે પોતાના દિમાગને બરાબર કસ્યું અને આ ગીતને ધાબા પર શૂટ કરવા સૂચવ્યું. હૃષિદાને તો જાણે હાથમાં ચાંદ પકડાવી દીધો હોય લાગ્યું. 'ગજબ આઈડિયા છે. પાણીની ટાંકી, પાઈપો અને ખુલ્લી જગ્યા- ધાબાનું પોતાનું એક આગવું કેરેક્ટર છે.' એમ જ કરવામાં આવ્યું. સીન તેમજ સંવાદમાં એ મુજબ ફેરફાર કરવાની મને સૂચના આપવામાં આવી. કાગળના બે મોટા કટઆઉટ અને કપડા વડે સ્ટેજ તૈયાર કરવામાં આવ્યું. ફિલ્મમાં ગીત આવે છે ત્યારે આ સેટિંગ પારિવારિક ભાવનાનાં સ્પંદનોની ઉષ્માને ઓર ઉપર ઉઠાવતું હોવાનું જણાય છે. "

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: ઉપરોક્ત અંશમાં જે ગીતનો ઉલ્લેખ છે એ 'ખૂબસૂરત'નું ગીત અહીં જોઈ શકાશે.

https://www.youtube.com/watch?v=HbkZ14X-TCU

ગાયક, સંગીતકાર, નિર્માતા...અને છુપાયેલા કવિ હેમંતકુમાર

એક દિવસ રાબેતા મુજબ અમે સૌ હેમંતદાના ખારમાં આવેલા ઘરના મ્યુઝીક રૂમમાં ભેગા થયા. તેઓ એક ઓશિકા પર સહેજ ઝૂકીને હાર્મોનિયમ પર ધૂન વગાડી રહ્યા હતા. એ એમની શૈલી હતી. તેઓ ધૂન વગાડી રહે એટલે સીધા બેસી જતા અને ફરી ઝૂકે એ અગાઉ ગીતની પંક્તિઓ ગાતા. અચાનક એમણે મને પૂછ્યું, 'ગુલઝાર, તેં 'દીપ જ્વેલે જાઈ' જોયું છે?'

'હા, જોયેલું છે, પણ બહુ વખત થઈ ગયો. મને ખાસ યાદ નથી.'

'એને હિન્દીમાં બનાવીએ તો કેવું?'

'એ તો બહુ સરસ, દાદા!' મને તરત જ એ ફિલ્મમાંનાં સુચિત્રા સેનનાં દૃશ્યો યાદ આવી ગયાં. તેમણે કહ્યું, 'ચાલો જઈએ.' અને તરત જ ઊભા થઈને તૈયાર થવા ગયા. એ જ વખતે બેલાદી (હેમંતકુમારનાં પત્ની) રૂમમાં આવ્યાં અને પૂછ્યું, 'અત્યારે ક્યાં ઊપડ્યા?'

'આસિત આવેલો છે.' તેમણે જવાબ આપતાં કહ્યું, 'એ જુહુની હોટેલમાં ઊતર્યો છે. અમે એને મળવા જઈએ છીએ.' આમ, અમે આસિત સેનને મળવા ગયા અને હેમંતદાએ એમને સીધું જ પૂછ્યું, 'આસિત, તારી 'દીપ જ્વેલે જાઈ' હિન્દીમાં બનાવવા વિશે તને કેમ લાગે છે?' આસિતે સાવ ઉદાસીન ભાવે કહ્યું, 'હિન્દીમાં આવી ફિલ્મો કોણ બનાવે, દાદા?'

'હું બનાવીશ. એટલે તો અમે આજે તને મળવા આવ્યા.'

આસિતદા ક્ષણભર ચૂપ થઈ ગયા અને એ પછી દસ જ મિનીટમાં ઘોંઘાટ ઘોંઘાટ થઈ ગયો, કેમ કે, અમે બધા તીવ્ર ચર્ચામાં ઊતરી પડ્યા કે કાસ્ટિંગ શું હશે, લોકેશન કયું હશે, બજેટ કેટલું અને સ્ક્રીનપ્લે કોણ લખશે. પાછા વળતાં હેમંતદાએ તેમના નજદીકી સહાયક પરિમલને સૂચના આપતાં કહ્યું, 'તો પછી કાલે ટ્રાયલ શો ગોઠવો, પરિમલ.' પરિમલે ઠંડકથી કહ્યું, 'હેમંત, એના માટે આપણે પ્રિન્ટ લાવવી પડે. એ બોમ્બેમાં છે નહીં.' કળા પ્રત્યે અઢળક પ્રેમ, પ્રતિબદ્ધતા અને પેશન હોય તો જ સમજાવી શકાય કે માત્ર દસ જ મિનીટમાં એક આખી ફિલ્મનો પ્રોજેક્ટ શી રીતે કોઈ નક્કી કરી શકે.

'ખામોશી'નું શૂટ ધામધૂમથી શરૂ થયું, જેમાં વહીદા રહેમાનની મુખ્ય ભૂમિકા હતી. એક દિવસ હેમંતદા સાથે અમે તેમને ઘેર પહોંચ્યા. વહીદાજીને હું રૂબરૂ પહેલી વખત મળી રહ્યો હતો. અને હું શું જોઉં છું! એ એકદમ શ્યામવર્ણી યુવતી છે! પડદે દેખાય ત્યારે ગોરી દેખાય છે! મને સહેજ નિરાશા થઈ, છતાં 'ખામોશી'ના ગીત 'હમને દેખી હૈ ઈન આંખો કી મહકતી ખુશ્બૂ' ગીતના શબ્દો મારા મનમાં ગૂંજવા લાગ્યા. મેં એ ગીત લખેલું અને હેમંતદાએ એની અદ્‍ભુત ધૂન તૈયાર કરેલી. એ પછી જાણે કે બોમ્બ ફેંકતા હોય એમ એમણે ઘોષણા કરેલી, 'એ ગીત લતા ગાશે.'

'શું વાત કરો છો, હેમંતદા! આ તો એક છોકરો પોતાની પ્રેમિકા માટે ગાય છે. આ કોઈ છોકરી પોતાના પ્રેમી માટે ન ગાઈ શકે.'

'ના, ગુલઝાર! આ લતાને બરાબર બંધબેસે એવું છે.'

'અરે, પણ કેમનું? ગીત એક પુરુષની સંવેદનાઓ વિશે છે. એને કોઈ સ્ત્રી શી રીતે ગાઈ શકે?'

અમારી અનિચ્છા હતી, પણ હેમંતદા મક્કમ હતા. આખરે અમે એ સમાધાન પર આવ્યા કે ગીતને એક સ્ત્રી રેડિયો પરથી ગાઈ રહી છે. રેડિયો પર કોઈ પણ વ્યક્તિ કોઈનું પણ ગીત ગાઈ શકે. અને નવાઈની વાત એ છે કે, આજ સુધીમાં લતાજીનું ગાયેલું ગીત સાંભળીને કોઈએ ફરિયાદ નથી કરી કે આ ગીત પુરુષનું છે કે સ્ત્રીનું! આવો જાદુ હતો હેમંતદાના સંગીતનો અને એમની નિરીક્ષણશક્તિનો. પણ આ ગીત થકી મને બહુ તકલીફ પડી. આલોચકો કહેવા લાગ્યા- આ ગીત છે કે કવિતા? સુગંધને હાથ વડે શી રીતે સ્પર્શી શકાય? યુવાન ગીતકાર ગુલઝારની બહુ ટીકા થઈ. પણ હેમંતદાની અંદર એક કવિ પણ છુપાયેલો હતો. તેમણે કહ્યું, 'ગુલઝાર, કોઈ ગમે એ કહે એની ફિકર નથી. તારે શબ્દો બદલવાના નથી.' કદાચ કેવળ તેમના પ્રોત્સાહનને લઈને જ 'ગુલઝારીશ' (Gulzarish) જેવો શબ્દ અસ્તિત્વમાં છે!

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: ગુલઝારે 'ખામોશી'ના જે ગીતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તેના શબ્દો આ મુજબ છે. આ ગીત ન સાંભળ્યું હોય એવા ભાગ્યે જ કોઈ સંગીતપ્રેમી હશે. પણ ગુલઝારે લખેલા સંદર્ભે હવે નવેસરથી તેના શબ્દોની મજા આવશે.

हम ने देखी है उन आँखों की महकती खुशबू

हाथ से छूके इसे रिश्तों का इल्ज़ाम न दो

सिर्फ़ एहसास है, ये रूह से महसूस करो

प्यार को प्यार ही रहने दो कोई नाम न दो

हम ने देखी है उन आँखों की महकती खुशबू

हाथ से छूके इसे रिश्तों का इल्ज़ाम न दो

हम ने देखी है ...

प्यार कोई बोल नहीं, प्यार आवाज़ नहीं

एक खामोशी है, सुनती है, कहा करती है

ना ये बुझती है, ना रुकती है, ना ठहरी है कहीं

नूर की बूँद है, सदियों से बहा करती है

सिर्फ़ एहसास है ये, रूह से महसूस करो

प्यार को प्यार ही रहने दो, कोई नाम ना दो

हम ने देखी है उन आँखों की महकती खुशबू

हाथ से छूके इसे रिश्तों का इल्ज़ाम न दो

हम ने देखी है ...

मुस्कुराहट सी खिली रहती है आँखों में कहीं

और पलकों पे उजाले से छुपे रहते हैं

होंठ कुछ कहते नहीं, काँपते होंठों पे मगर

कितने खामोश से अफ़साने रुके रहते हैं

सिर्फ़ एहसास है ये, रूह से महसूस करो

प्यार को प्यार ही रहने दो, कोई नाम ना दो

हम ने देखी है उन आँखों की महकती खुशबू

हाथ से छूके इसे रिश्तों का इल्ज़ाम न दो

हम ने देखी है ...

આ ગીતનું ફિલ્માંકન અહીં જોઈ શકાશે, જે સ્નેહલતા પર કરવામાં આવ્યું છે.

https://www.youtube.com/watch?v=ky85oO2h0To

પાગલ જીનિયસ

 "તમારામાંના ઘણાને આ સાંભળીને નવાઈ લાગશે કે 'આનંદ'ની મુખ્ય ભૂમિકા માટે કિશોરદા તૈયાર હતા. બધું નક્કી થઈ ગયેલું. શૂટના થોડા દિવસ અગાઉ ફિલ્મમાંનો પોતાનો લૂક, કોસ્ચ્યુમ્સ વગેરેની ચર્ચા કરવા કિશોરદા અમને મળવાના હતા. તેઓ આવ્યા- સાવ ટકલું કરાવીને. અમને બધાને આંચકો લાગ્યો! આટલું ઓછું હોય એમ કિશોરદા નાચતાં નાચતાં ઓફિસમાં ફરવા અને ગાવા લાગ્યા, 'હવે શું કરીશ, હૃષિ?' (ફિલ્મના નિર્દેશક હૃષિકેશ મુખોપાધ્યાય). આખરે, ટૂંક સમયમાં રાજેશ ખન્નાને એ ભૂમિકા સોંપવામાં આવી. કદાચ કિશોરદા એ પાત્ર કદી ભજવવા જ માંગતા નહોતા. પોતાને આ રીતે નુકસાન કરીને અન્યને કષ્ટ આપનાર મેં કદી જોયો નહોતો. એય ખરું કે કિશોરદા એવી વ્યક્તિ હતી કે એના પર તમે લાંબો સમય ગુસ્સે ભરાયેલા રહી ન શકો. એમ કરીએ તો નુકસાન આપણું. એમ કરવાનો મતલબ આ વિશ્વના સત્વથી- કિશોરકુમારના સત્વથી વંચિત રહી જવું. એનું એક આગવું ગૌરવ, નશો અને અનુભૂતિ હતાં- અને એ તદ્દન અનન્ય હતાં."

"કિશોરકુમારને અતિ પ્રિય બાબતો પૈકીની એક પોતાના નિર્માતાઓને મુશ્કેલીમાં મૂકવાની હતી. એ કદી નિર્માતાઓને નુકસાન કે હાનિ પહોંચાડવા માટે નહોતી. એમાં અડધી રમૂજ, અને અડધું વાજબીપણું રહેતું. એક વાર અમે 'ભરોસા' ફિલ્મના ગીતોનું રેકોર્ડિંગ નક્કી કરેલું. ઘણા સમયથી રિહર્સલ થઈ રહ્યા હતાં અને સહુ તૈયાર હતા. ફાઈનલ રેકોર્ડિંગ શરૂ થાય એ પહેલાં કિશોરદાએ અમને જણાવ્યું કે એમને થોડી ચા જોઈશે. તેમના ડ્રાઈવર અબ્દુલને ચા લઈ આવવા માટે કહેવામાં આવ્યું. અબ્દુલ ઊપડ્યો અને સહુ તેના આવવાની રાહ જોતા રહ્યા. અબ્દુલના આવવાનાં એંધાણ જણાતા નહોતાં. અમે કિશોરદાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતાં કહેતાં, 'ચાલો ને, દાદા, રેકોર્ડિંગ પતાવી દઈએ. અબ્દુલ હમણાં આવી જશે.' ત્યારે એ કહેતા, 'અબ્દુલને આવી જવા દો. હું ચા પીઉં એ પછી જ વાત.' અમે વારેવારે કિશોરદાને સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરતા, પણ તેઓ ટસના મસ ન થયા. આખરે અબ્દુલ આવ્યો કે તરત જ કિશોરદાએ જાહેર કર્યું, 'ઓકે, ચાલો, રેકોર્ડિંગ કરીએ.' અમે પૂછ્યું, 'કેમ? તમારે ચા નથી પીવાની?' અમારી વાત પર ધ્યાન આપ્યા વિના તેઓ રેકોર્ડિંગ માટે તૈયાર થઈ ગયા. હકીકતમાં એમના માટે ચાનું કશું મહત્ત્વ જ નહોતું. તેઓ ઈચ્છતા હતા કે નિર્માતા નાણાં ખર્ચે અને વાદકો તેમજ અન્ય કર્મચારીઓ માટે ચા મંગાવે. આ આખું નાટક એના માટે હતું."

"એક વાર શૂટ દરમિયાન કિશોરદાએ રહસ્યોદ્‍ઘાટન કરતાં કહ્યું, 'બીમલદા (બીમલ રૉય), કાલે એક નિર્માતા મને મળવા આવેલો. મેં કહ્યું કે હું ફિલ્મ સાઈન કરીશ, પણ એક શરતે. તેણે મારે ઘેર ચડ્ડી પર કૂરતો પહેરીને આવવું પડશે. તેણે એ રીતે પાન ચાવતાં ચાવતાં આવવું પડશે કે હોઠના બન્ને ખૂણેથી લાલ રેલા દદડતા દેખાય. મારે ઘેર બે ટેબલને ભેગાં કરવામાં આવશે, અને એક ટેબલ એ ઊભો રહેશે, બીજા પર હું. એ પછી અમે હાથ મિલાવીશું અને કરાર પર સહી કરીશું.' બીમલદાએ પૂછ્યું, 'આવું ગાંડપણ શા માટે, કિશોર?' અકળાઈને કિશોરદાએ કહ્યું, 'બીમલદા, આજે એ નિર્માતા બિલકુલ આવાં કપડાં પહેરીને મને મળવા આવેલો. તમે જ કહો, પાગલ કોણ? હું કે એ?' આ તર્કનો કશો જવાબ નહોતો."

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

ટીપ્પણી: 'ભરોસા' નામની કુલ બે ફિલ્મો બની છે. એક 1940માં અને બીજી 1963માં. 1940ની ફિલ્મમાં કિશોરકુમાર કે ગુલઝાર હોવાની શક્યતા નથી, જ્યારે 1963ની ફિલ્મમાં ગુરુદત્ત અને આશા પારેખની ભૂમિકા હતી, જેના નિર્માતા હતા વાસુ મેનન. આ ફિલ્મનાં ગીતો રાજેન્દ્ર કૃષ્ણે લખેલાં અને સંગીતકાર હતા રવિ. ગુલઝારે જે 'ભરોસા'નો ઉલ્લેખ કર્યો છે એ ફિલ્મ સેન્સર થઈ નથી, પણ તપાસ કરતાં એટલી વિગત મળી કે રાજેશ ખન્ના અને ઝાહીરાની ભૂમિકાવાળી આ ફિલ્મ 1981માં બનવાની શરૂ થઈ હતી અને તેનાં ગીત ગુલઝારે લખેલાં. દિગ્દર્શક હતા મેરાજ.

પંચમની અકળામણ

 

"'તૂને સાડી મેં ઉરસ લી હૈ ચાબિયાં ઘર કી...' આ કેવી પંક્તિઓ? આને તું કવિતા કહે છે? ગીતની પંક્તિઓ આટલી નીરસ શી રીતે હોઈ શકે? ગુલ્લુ, તું સરખું લખી નથી શકતો? અને પાછો તું મને આ પંક્તિઓ સંગીતબદ્ધ કરવાનું કહે છે?"- મેં લખેલા 'કિનારા' ફિલ્મના ગીત 'એક હી ખ્વાબ' માટે પંચમનો પ્રતિભાવ આવો હતો. એણે વળી પાછું કહ્યું, 'તું આ પંક્તિઓ પરથી કોઈક સીન બનાવ અને મને કામ કરવા માટે કંઈક બીજું આપ.' મને કદી ચર્ચામાં મુકાબલો કરવાનું ગમતું નહીં. મેં તેને કહ્યું, 'પંચમ, એ તો હું કરી જ શકું છું. પણ વાત એ છે કે તારી સાથે હું કામ કરું, તો આપણે એટલા માટે કામ કરીએ છીએ કે આપણે કશુંક બિનપરંંપરાગત કરવા માંગીએ છીએ. ખરું કે નહીં? એટલા માટે....' પંચમે જવાબમાં કંઈ કહ્યું નહીં. એ ધૂન તૈયાર કરવા માંડ્યો. પરિસ્થિતિની નાટ્યાત્મકતાને વધુ ઉજાગર કરવા માટે કેટલાક સંવાદ મૂકવામાં આવ્યા. ગીત તૈયાર થયું એટલે પંચમે ભૂપી- ભૂપીન્દરસીંઘને કહ્યું, 'ભૂપી, ગિટાર લઈને રેકોર્ડિંગ રૂમમાં જા, હેડફોન્સ લગાવીને ગીત સાંભળ, અને તને ગીત પૂરું કરવા માટે જ્યાં પણ નોટ્સની જરૂર લાગે તો એ વગાડજે. તને હું છૂટો દોર આપું છું.' ભૂપીન્દર સિંઘ પંચમ માટે ગિટાર વગાડતા હતા, અને તેના સૌથી વિશ્વાસપાત્ર સહાયકો પૈકીના એક હતા. ભૂપીએ ભાનુદાની ગિટાર ઉપાડી. ભાનુ ગુપ્તાએ ઘણાં વરસો સુધી પંચમ સાથે કામ કરેલું, અને ભૂપીના ગુરુ સમાન હતા. ભૂપીએ પંચમના કહ્યા મુજબ કર્યું. ભૂપીએ ઉમેરેલી નોટ્સથી ગીતને જાણે કે એક અલાયદું પરિમાણ મળ્યું. ફક્ત એક સ્થાને ગિટારના ટ્રેકમાંથી ચીચીયારી જેવો નાનકડો અવાજ આવતો હતો. પંચમ વધુ એક ટેક કરવા ઈચ્છતા હતા, પણ મેં એમ કરવાની ના પાડી. પંચમે મને પડકાર ફેંક્યો, 'જોઈએ, તું ફિલ્મમાં આ શી રીતે દેખાડે છે!'

ફિલ્મ પૂરી થયા પછી પંચમ સ્ક્રીનિંગ માટે આવ્યો. આ ગીતની એક સિક્વન્સમાં હેમા માલિની અને ધર્મેન્દ્રને પત્તાં રમતાં દેખાડાયાં હતાં. હેમા જોકરના પત્તાને ખેંચીને તેને ચૂમે છે. મેં ગિટારના પેલા અવાજનો ઉપયોગ પત્તાને કરાતા આ ચુંબન માટે કર્યો. પંચમ એ જોઈને રાજી થઈ ગયો. 'ગુલ્લુ! અદ્‍ભુત!' પૂર્ણતા માટેનો એનો આગ્રહ, કોઈ ચોક્કસ શબ્દનો ઉપયોગ અને પછી તેને આત્મસાત કરી લેવાની એની આદત વળગણ કક્ષાની હતી. એ કોઈક ધ્વનિ કે ધૂનને સમજવા માંગતો ત્યારે તે એના હૃદયના ઊંડાણમાંથી એ કરતો. અને જ્યારે એ એની તીવ્ર પ્રતિભા દેખાડતો ત્યારે પરિણામ લગભગ તત્કાળ મળી જતું.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: ગુલઝારે વર્ણવેલા આ ગીતના શબ્દો વાંચવાથી સમજાશે કે પંચમે એ વાંચીને પહેલો પ્રતિભાવ કેમ એવો આપેલો. એ પછી આ પંક્તિઓને પંચમે શી રીતે ધૂનમાં ઢાળી એ ગીત સાંભળવાથી ખ્યાલ આવશે. ગીતમાં પણ મુખ્ય પ્રભાવક ભૂપીન્દરનો સ્વર છે. તાલ અને ગિટાર માત્ર જરૂર પૂરતાં જ છે. અને ગિટારમાંથી નીકળેલા પેલા અવાજનો ઉપયોગ ગુલઝારે ફિલ્માંકનમાં શી રીતે કરી લીધો એ પણ 4.37 પર જોઈ શકાશે.

एक ही ख्वाब कई बार देखा है मैंने

एक ही ख्वाब कई बार देखा है मैंने

तूने साडी में उरस ली है...मेरी चाबीयाँ घर की

एक ही ख्वाब कई बार देखा है मैंने

तूने साडी में उरस ली है मेरी चाबीयाँ घर की

और चली आयी है

बस यूंही मेरा हाथ पकड़ कर

एक ही ख्वाब कई बार देखा है मैंने

मेज़ पर फूल सजाते हुए देखा है कई बार

मेज़ पर फूल सजाते हुए देखा है कई बार

और बिस्तर से कई बार जगाया है तुझको

चलते फिरते तेरे क़दमों की वो आहट भी सुनी है

एक ही ख्वाब कई बार देखा है मैंने

क्यों चिट्ठी है या कविता

अभी तक तो कविता है

ला ला ला ला ह्म्म्मम्म

गुनगुनाती हुई निकली है नहाके जब भी

गुनगुनाती हुई निकली है नहाके जब भी

अपने भीगे हुए बालों से टपकता पानी

मेरे चेहरे पे छिटक देती है तू..टिकू की बच्ची

एक ही ख्वाब कई बार देखा मैंने

ताश के पत्तों पे लड़ती है कभी कभी खेल में मुझसे

ताश के पत्तों पे लड़ती है कभी कभी खेल में मुझसे

और कभी लड़ती भी है ऐसे के बस खेल रही है मुझसे

और...आगोश में नन्हे को लिए

विल यू शट अप?

और जानती हो टिकू

जब तुम्हारा ये ख्वाब देखा था

अपने बिस्तर पे मैं उस वक़्त पड़ा जाग रहा था.

'કિનારા'નું આ ગીત અહીં સાંભળી અને જોઈ શકાશે.

https://www.youtube.com/watch?v=9xsiYMX24LY

બીમલદા, સચીનદા અને 'બાલની ખાલ' પ્રકારની ચર્ચા

 એક વાર સચીનદા (એસ.ડી.બર્મન), બીમલદા (બીમલ રોય) અને હું ચર્ચા માટે ભેગા થયેલા. બીમલદા સમજાવી રહ્યા હતા- 'જુઓ, છોકરી કદી પોતાના ઘરની બહાર નીકળી નથી. લોકો તેના પિતાને મળવા આવે છે, અને આ મુલાકાતમાં તેઓ વૈષ્ણવ કવિતા વાંચે છે. છોકરી આ સાંભળે છે અને પ્રેરિત થાય છે.' અચાનક સચીનદાએ આશ્ચર્ય દર્શાવતાં કહ્યું, 'શું વાત કરે છે! છોકરી ઘરની બહાર નીકળી નથી તો પછી આ શી રીતે થશે? મેં એ રીતે સંગીત તૈયાર નથી કર્યું. ના, ના! તારે એને બહાર કાઢવી જ પડશે.' અમે નવાઈ પામી ગયા! સચીનદા (સંગીતને બદલે) પાત્ર વિશે વાત કરી રહ્યા હતા, અને તેને બહાર કાઢવા માટે કહી રહ્યા હતા. 'એને કહે કે બહાર નીકળે.' પણ બીમલદા એને બહાર નહોતા જવા દેવા માંગતા. સચીનદાએ પોતાનો આગ્રહ ચાલુ રાખ્યો, 'તને કહી દઉં છું, એને બહાર નીકળવા દે.' બીમલદાએ કહ્યું, 'તમે શું કહી રહ્યા છો, કોરતા (સાહેબ)?' મારા પાત્રે બહાર નીકળવાનું?' આખરે સચીનદાએ પોતાનો મિજાજ અમુક અંશે ગુમાવ્યો, 'એમ જ હોય તો તું સલીલ (ચૌધરી)ને સંગીત તૈયાર કરવાનું કહી શકે છે.' ત્યાં સુધી બીમલદા પોતાનું હાસ્ય દબાવી રાખવાનો બરાબર પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. ફિલ્મના સહલેખકો પૈકીના એક એવા પૉલ     મહેન્દ્રે  પૂછ્યું, બીમલદા, એ છોકરી પોતાના પિતાજીની હાજરીમાં શી રીતે રોમેન્ટિક ગીત ગાવાની?' એ સાથે જ સચીનદાએ પોતાની હથેળીમાં તાળી આપી, 'બિલકુલ! હું એ જ કહું છું!' પોતાને પક્ષે રહી શકે એવું કોઈક એમને મળ્યું હતું. એટલે પરિસ્થિતિ એવી હતી કે બે વરિષ્ઠ લોકો એક ગીતના દૃશ્યાંકનની ચર્ચા કરી રહ્યા હતા, એમ કહો ને કે લગભગ ઝઘડી રહ્યા હતા, અને અમે નવોદિતો એ સાંભળી રહ્યા હતા. આ 'બાલની ખાલ' પ્રકારની ચર્ચામાં ખરેખર ઘણું શીખવા જેવું હતું. ગીત હતું 'મોરા ગોરા અંગ લઈ લે...' એ 'બંદિની' માટે લખાયેલું અને નૂતન પર ફિલ્માવાયેલું.

બીમલદા માનતા કે ગીતના દૃશ્યાંકનમાં પોતે એટલા સારા નથી. પરિણામે, તેઓ આવી સિક્વન્સ પર એટલું ઝીણવટપૂર્વક કામ કરતા કે એ ગીત છેવટે નમૂનેદાર બની રહેતું. ગીતની મધ્યમાં સંગીતનું આયોજન બદલાય અથવા તો કશુંક નવું સંગીત ઉમેરાય તો તેઓ તરત કહેતા, 'શૉટ બદલી નાખો. શૉટમાં તાલ અને વાદ્ય એના એ શી રીતે હોઈ શકે?' તેમની ફિલ્મોમાં પહેલવહેલી વાર સાઉન્ડસ્કેપ (આસપાસનો માહોલ દર્શાવતા અન્ય જરૂરી નાનામોટા અવાજ)નો ઉપયોગ કરવામાં આવેલો. ઘંટનો રણકાર હોય કે કૂતરાના ભસવાનો અવાજ, બીમલદાના સાઉન્ડસ્કેપમાં આવો એકે એક અવાજ ગીતમાં સાંભળી શકાતો. તેઓ એવી વ્યક્તિ હતી કે જેમનું જીવન સિનેમાની આસપાસ હતું; તેઓ સિનેમા જીવતા અને સિનેમા શ્વસતા.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: 'બંદિની'નું આ ગીત ગુલઝારે લખેલું, જ્યારે અન્ય ગીતોના ગીતકાર શૈલેન્દ્ર હતા. આ ગીતના દરેક ઈન્ટરલ્યુડમાં સંગીતની તરાહ અલગ અલગ છે, અને ગીતનાં દૃશ્યો પણ એ મુજબ બદલાતાં જાય છે. ગીતનું મુખડું, તેમજ ઈન્ટરલ્યુડની પહેલી બે પંક્તિઓ દરમિયાન નાયિકા નૂતનનો ક્લોઝ અપ બતાવાય છે, અને એ પછી સામાન્ય શૉટ બતાવાયા છે. સચીન દેવ બર્મનના સંગીત અનુસાર ગીતનાં દૃશ્યો શી રીતે ફિલ્માવવામાં આવ્યાં છે એ જોવાની મજા પડે એવું છે.

ગુલઝારે વર્ણવેલી બીમલદાની ખાસિયતો આ ગીતમાં જોઈ શકાય છે.

આ ગીતના શબ્દો અહીં આપેલા છે, અને આટલું વર્ણન વાંચ્યા પછી ગીતને એ દૃષ્ટિકોણથી જોવાની ઈચ્છા થાય તો એની લીન્ક આ રહી.

https://www.youtube.com/watch?v=soAByMd0A7E

मोरा गोरा अंग लै ले

मोहे श्याम रंग दे दे

छुप जाऊँगी रात ही में

मोहे पी का संग दै दे

मोरा गोरा अंग लै ले

मोहे श्याम रंग दे दे

छुप जाऊँगी रात ही में

मोहे पी का संग दै दे

एक लाज रोके पैयाँ

एक मोह खींचे बैयाँ

एक लाज रोके पैयाँ

एक मोह खींचे बैयाँ

जाऊं किधर न जानूं

हम का कोई बताइ दे

मोरा गोरा अंग लै ले

मोहे श्याम रंग दे दे

छुप जाऊँगी रात ही में

मोहे पी का संग दै दे

बदरी हटा के चंदा

चुप के से झाँके चंदा

बदरी हटा के चंदा

चुप के से झाँके चंदा

तोहे राहु लागे बैरी

मुस्काये जी जलाई के

मोरा गोरा अंग लै ले

मोहे श्याम रंग दे दे

छुप जाऊँगी रात ही में

मोहे पी का संग दै दे

कुछ खो दिया है पाइ के

कुछ पा लिया गवाइ के

कुछ खो दिया है पाइ के

कुछ पा लिया गवाइ के

कहाँ ले चला है मनवा

मोहे बाँवरी बनाइ के

मोरा गोरा अंग लै ले

मोहे श्याम रंग दे दे

छुप जाऊँगी रात ही में

मोहे पी का संग दै दे

રમત, રમતિયાળપણું અને સલીલદા!

 એમની પાસેથી કામ લેવું બહુ અઘરું. બીજું બધું જ થાય, સિવાય કે મૂળ કામ. અમે કદીક એમને કોઈ ચોક્કસ ધૂન યાદ કરાવીએ કે તરત જ એ કહે, 'કરી દઈશું.' પછી કહે, 'મેં હમણાં જ કાર ખરીદી છે, ચાલો, આપણે પવઈ ઉપડીએ. ટ્રાયલ રન પણ થઈ જશે અને ટ્રીપ પણ.' અને અમે બહાર નીકળીએ કે ગીતની વાત હવામાં ઊડી જતી. એ વખતે અમે 'કાબુલીવાલા' શૂટ કરી રહ્યા હતા. કલકત્તાની ગલીઓ અને સડકોમાં ટાઈટલ શોટ્સનું ફિલ્માંકન કરીને હું હજી મુમ્બઈ આવ્યો જ હતો. બીમલદા (બીમલ રોય)એ જણાવ્યું કે બે ગીતો રેકોર્ડ થઈ ગયાં છે. તેમણે મને એ સાંભળી લેવા કહ્યું. મેં એ સાંભળ્યાં અને કહ્યું કે મને ભજન ખાસ પસંદ નથી. બીમલદાએ એમની લાક્ષણિક શૈલીમાં 'હંમ' કહ્યું અને પછી સલીલદા સાથે એની ધૂન ફાઈનલ કરી લેવા જણાવ્યું. પણ એ ગીત લખવાનું કોણ હતું? પ્રેમ ધવને બાકીનાં ગીતો લખેલાં, પણ હું અચાનક કેમનો વચ્ચે ઝંપલાવી દઉં?

બહુ અસ્વસ્થતા અનુભવતાં મેં સલીલદા (સલીલ ચૌધરી)ને આ મામલે ફેરવિચાર કરવા કહ્યું અને મેં એકરાર કર્યો કે મને એ યોગ્ય લાગતું નથી. સલીલદાએ મને જણાવ્યું કે ખુદ પ્રેમે જ તારું નામ સૂચવ્યું છે, કેમ કે, એનો 'ઈપ્ટા'ની ટૂરનો કાર્યક્રમ ગોઠવાયેલો છે. બીમલદા એમને જતા રોકી શકે એમ ન હોવાથી, પ્રેમે સૂચવ્યું કે ગીત મારી પાસે લખાવવું. કંઈક રાહત અનુભવતાં હું સંમત થયો. એને ધૂનમાં બેસાડવાનું હતું. બીમલદાએ મને એ બાબતે વારંવાર કહ્યું ત્યારે છેવટે મારે એમને કહેવું પડ્યું કે સલીલદાને એ માટે સમય નથી મળતો. એ કશું ન કરે ત્યાં સુધી....

એ સમયે રાજન તરફદારની (બંગાળી ફિલ્મ) 'ગંગા' રજૂઆત પામેલી અને તેના (સલીલદાએ સંગીતબદ્ધ કરેલા) ગીત 'આમાય દુબાઈલી રે' ગીતની મધુરતાથી હું રીતસર ખેંચાતો ગયેલો. થોડા દિવસ પછી હું સલીલદાને ઘેર ગયો. એમના ઘરમાં એક મ્યુઝીક રૂમ હતો. તેઓ નીચલા માળે ટેબલટેનિસ રમી રહ્યા હતા. મેં કહ્યું, 'સલીલદા, 'કાબુલીવાલા'ના આ ગીતમાં આપણે 'આમાય દુબાઈલી રે'ની ધૂન ન વાપરી શકીએ?' કામની વાત કરીને મેં એમની રમતમાં ભંગ પાડ્યો એટલે સહેજ અકળામણ અને ટાળવાના ભાવથી એમણે કહ્યું, 'હા, હા. ઠીક છે. ઉપર જઈને કાનુ પાસેથી નોટ્સ લઈ લે.' એ મુજબ, હું સલીલદાના સહાયક કાનુ ઘોષને મળવા ઉપર ગયો. અમે કામ માટે બેઠા કે થોડી જ વારમાં એક સ્ટેશન વેગન આવવાનો અવાજ સંભળાયો. સલીલદા કોઈ તોફાની છોકરાની જેમ ઉપરની તરફ દોડ્યા અને પિયાનો પર ગોઠવાઈ ગયા. તેઓ એટલી ગંભીરતાથી અને તન્મયપણે બેઠા કે જોનારને એમ જ લાગે કે તેઓ વરસોથી આવી સંગીતસાધના કરી રહ્યા હશે. તેમને બરાબર જાણ હતી કે બીમલદા ક્યારે ઉપર આવશે અને બારણે પહોંચશે. પોતે એ રીતે મગ્ન થઈ ગયા કે જાણે એમને આસપાસ કોણ છે, શું ચાલી રહ્યું છે એની સૂધ ન હોય. અચાનક જ બીમલદા પર નજર પડી હોય એમ એ બોલ્યા, 'બીમલદા, મને એમ હતું કે આપણે 'આમાય દુબાઈલી રે'ની ધૂન 'કાબુલીવાલા'ના આ ગીત માટે વાપરીએ તો કેવું?' આમ કહીને તેમણે આંખો મીંચી અને પિયાનો પર આંગળીઓ ફેરવવા લાગ્યા. પછી બોલ્યા, 'હું આવું કંઈક વિચારતો હતો.' બીમલદા બોલ્યા, 'કોકને ડૂબાડવા માટે ખાસ પ્રયત્નો કરવા ન પડે, સલીલ! તારું કામ કર.' આમ કહીને તેઓ ફર્યા અને અકળાઈને ચાલ્યા ગયા. એમની કાર દરવાજાની બહાર નીકળી એ સાથે જ સલીલદા ખુરશીમાંથી જાણે કે ઉછળ્યા, મારી તરફ ફર્યા અને એક કડક શિક્ષકની જેમ બોલ્યા, 'ગુલઝાર, તારે કાનુ સાથે બેસવાનું છે અને તું જાય એ પહેલાં બધું પતાવી દેવાનું છે.' કેમ જાણે, આટલા વિલંબ બદલ હું કારણભૂત ન હોઉં! જાણે કે કામને ઠેલવા માટે હું જવાબદાર ન હોઉં! આટલું કહ્યું ન કહ્યું અને તેઓ દાદર ઉતરીને પાછા ટેબલટેનિસ રમવામાં પરોવાઈ ગયા. હું શું બોલું? હું આમાં મૂક પ્રેક્ષક બની રહ્યો હતો. એ ગીત હતું, 'ગંગા આયે કહાં સે....'

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: રાજન તરફદાર નિર્દેશીત બંગાળી ફિલ્મ 'ગંગા' (1960) ના ગીત 'આમાય દુબાઈલી રે'ની ધૂન સલીલદાની હતી, જે મન્નાડેએ ગાયું હતું. આ ગીત અહીં સાંભળી શકાશે.

https://www.youtube.com/watch?v=s0whF0PApA4

1961માં રજૂઆત પામેલી 'બિમલ રોય પ્રોડક્શન્‍સ'ની, હેમેન ગુપ્તા નિર્દેશીત 'કાબુલીવાલા'નું 'ગંગા આયે કહાં સે' ગીત ગુલઝારે લખેલું, જેને સલીલ ચૌધરીએ સંગીતબદ્ધ કરેલું. આ ગીત હેમંતકુમારે ગાયેલું, અને એમાં અસલ બંગાળી છાંટ હતી.

https://www.youtube.com/watch?v=akZFQCA5ngo

બન્ને ગીતો બે દિગ્ગજ ગાયકોએ ગાયાં છે, છતાં અંગતપણે એમ લાગ્યું છે કે હેમંતકુમારના સ્વરમાં ગવાયેલું ગીત કંઈક અજબ સ્પંદનો પેદા કરે છે.

આ ગીતનું ફિલ્માંકન પણ ધ્યાનાકર્ષક બની રહે છે. ગીતનું ફિલ્માંકન એમ.વી.રાજન પર કરવામાં આવ્યું છે. આ ગીતમાં 'કાબુલીવાલા'ની ભૂમિકામાં બલરાજ સાહની પણ દેખા દે છે.

બંગાળી ગીતની ધૂન પર ગુલઝારે લખેલા શબ્દો આ મુજબ છે.

गंगा आये कहाँ से, गंगा जाये कहाँ रे

आये कहाँ से, जाये कहाँ रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे

गंगा आये कहाँ से, गंगा जाये कहाँ रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे

रात कारी, दिन उजियारा, मिल गये दोनों साये (2)

साँझ ने देखो रंग रुप के कैसे भेद मिटाये रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे ...

गंगा आये कहाँ से, गंगा जाये कहाँ रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे

काँच कोई, माटी कोई, रंग-बिरंगे प्याले

प्यास लगे तो एक बराबर, जिस में पानी डाले

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे ...

नाम कोई, बोली कोई, लाखों रूप और चेहरे

घोल के देखो प्यार की आँखें, सब तेरे सब मेरे रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे ...

गंगा आये कहाँ से, गंगा जाये कहाँ रे

लहराये पानी में जैसे धूप-छाँव रे

હરિ એટલે....

 

હરિ (સંજીવકુમાર)નું બધું જ સારું- એક અદ્‍ભુત વ્યક્તિ, મહાન અભિનેતા, ગજબની રમૂજવૃત્તિ- સિવાય એક બાબત. નિયમિતતા સાથે એને આડવેર હતું. અમે 'નમકીન'નું શૂટિંગ કરી રહ્યા હતા, અને હરિ રોજેરોજ મોડો આવતો. એ સવારે વહેલો જાગી શકતો નહીં. ત્રણ જાજરમાન અભિનેત્રીઓ વહીદા રહેમાન, શર્મિલા ટેગોર અને શબાના આઝમી સવારે સમયસર પોતાનો મેક-અપ કરાવીને તૈયાર રહેતી અને રોજ લગભગ બે કલાક તેમણે રાહ જોવી પડતી. સેટ પર કોઈ મોડું આવે તો હું તેમને કશું કહી શકતો નહીં. કોઈક મોડું આવ્યાની મને જાણ થાય તો હું રિફ્લેક્ટરના પાછલા ભાગ પર લખી દેતો, 'અનિયમિતતા એ અનૈતિકતા છે. નિયમિત બનો.' આમ લખીને રિફ્લેક્ટરને સેટના પ્રવેશ પર, બરાબર સામે જ, એ વંચાય એ રીતે મૂકાવતો. એક દિવસ ત્રણે મહિલાઓએ ફરિયાદના સૂરે કહ્યું, 'અમારામાંથી કોઈ મોડું આવે તો તમે અમારી સામે રિફ્લેક્ટર મૂકી દો છો, તો હરિને તમે કેમ આવું કરતા નથી?' મેં એમને કહ્યું, 'જુઓ, વરસો સુધી એને આ બાબત સમજાવ્યા પછી હું હવે થાકી ગયો છું. એટલે મેં એના પૂરતી એ વાત પડતી મૂકી છે. પણ તમે ત્રણે એને પાઠ ભણાવી શકો એમ હો તો કંઈક કરો. હું તમારી સાથે છું.' એ ત્રણે મહિલાઓએ નક્કી કર્યું કે હરિ સેટ પર મોડો આવે તો એમાંથી કોઈ એની સાથે વાત નહીં કરે. તેઓ ગુસ્સે થઈ હોવાનો દેખાવ કરશે, અને કોઈ પણ જાતની મજાકમસ્તી નહીં કરે.

હરિ સેટ પર આવ્યો અને તેને તરત જ ગંધ આવી ગઈ કે કંઈક રંધાઈ રહ્યું છે. ઘડીભર એ મૂંઝાયો. એ જ્યારે પણ સેટ પર મોડો આવે ત્યારે કહેતો, 'ચાલો, માસ્ટર શૉટ સૌથી પહેલાં લઈ લઈએ.' માસ્ટર શૉટમાં અનેક સીન એક જ વખતમાં પૂરા કરી શકાય છે, અને એ રીતે સમયનો બચાવ થાય છે. એ દિવસે પણ માસ્ટર શૉટનું આયોજન હતું. અમે શૉટની તૈયારી કરવા લાગ્યા. આજે હું એ પ્રસંગ યાદ કરું તો મને એ કોઈ સ્વપ્ન જેવો લાગે છે. શૉટ પત્યો અને ગુસ્સે ભરાયેલી એ ત્રણે અભિનેત્રીઓ હરિ પાસે આવી અને તેને ભેટી પડી. એકેએક જણ રાજી હતું. હરિએ એ શૉટ એટલી સુંદર રીતે, અદ્‍ભુત રીતે કરેલો.

એને અભિનય કરતો જુઓ તો લાગે જ નહીં કે એ અભિનય કરે છે. ટાઈમીંગની એની અદ્‍ભુત સમજણને કારણે એમ જ લાગતું કે એણે પોતાનું સર્વસ્વ એમાં રેડી દીધું છે.

- ગુલઝાર (ગુલઝાર લિખીત સંસ્મરણો 'Actually...I met them' પુસ્તકના એક અંશનો મુક્તાનુવાદ, 2021)

નોંધ: ગુલઝારે કયા ચોક્કસ શૉટની વાત લખી છે એ જાણી શકાય એમ નથી, પણ 'નમકીન'નું એક અદ્‍ભુત ગીત અહીં મૂકવાની લાલચ રોકી શકાતી નથી. શર્મિલા ટેગોર, શબાના આઝમી અને કિરણ વૈરાલે પર ફિલ્માવાયેલા આ ગીતમાં આશા ભોંસલે, ગુલઝાર અને રાહુલ દેવ બર્મનનું સુવર્ણ સંયોજન છે. ફિલ્મમાં શબાનાની ભૂમિકા મૂંગી યુવતીની છે, તેથી આ ગીતમાં આવતો આલાપ તેમના ખુદના સ્વરમાં છે.

આ ગીતની ધૂન એવી છે કે એક વાર સાંભળીને ધરવ થાય નહીં.

https://www.youtube.com/watch?v=slveXAZ4Jzc

(તસવીર નેટ પરથી)