Wednesday, February 15, 2023

સાહિત્ય-બાહિત્ય (3)


"વેલકમ, સર! અમારા 'ચોપડીને ચોપડો' કાર્યક્રમમાં આપનું સ્વાગત છે."

"ભાઈશ્રી, પહેલાં તો તમે તમારા કાર્યક્રમનો ઉચ્ચાર સરખો કરતાં શીખો. 'ચોપડી ને ચોપડો' એમ બોલાય. અહીં 'ને' એટલે 'અને' સમજવું. 'અ'નો અહીં લોપ થાય છે. ચોપડી નારી જાતિ અને ચોપડો નરજાતિ. લિંગભેદ થકી અહીં વિરોધાભાસ પેદા થાય છે અને એ બન્નેનો આ કાર્યક્રમમાં સમન્વય હશે એમ ધારું છું."
"સોરી સર, પણ મહેમાન તરીકે આવ્યા છો તો મહેમાનની જેમ જ વર્તો. તમને એમ હશે કે ગુજરાતી વ્યાકરણ તમને એકલાને જ આવડે. તો સાંભળો. આ કાર્યક્રમની વિભાવના હતી 'ચોપડીને મણમણની ચોપડો.' ખરેખર તો કર્મણિ પ્રયોગ અનુસાર 'ચોપડાવો' આવે, પણ આપના જેવા વિદ્વજ્જનોને ગોથું ખવડાવવા માટે અમે 'ચોપડો' રાખ્યું. 'મણમણ' શબ્દસમૂહનો અહીં લોપ થાય છે. હવે આપણે કાર્યક્રમ શરૂ કરીશું?"
"!!!!!"
"મિત્રો, 'ચોપડીને ચોપડો' કાર્યક્રમમાં આજે જે ચોપડીને આપણે ચોપડવાની છે એનું નામ છે 'સાહિત્ય-બાહિત્ય'. એના લેખકશ્રી આજે અમારા સ્ટુડિયોમાં ઉપસ્થિત છે. સ્વાગત છે, સાહેબ. પધારો."
"નમસ્તે."
"સર, સૌથી પહેલાં મને એ કહો કે આપની ચોપડીને આમ તો વાચકો ચોપડાવે છે. એને બદલે આપે ચોપડીનું નામ જ એવું રાખ્યું કે જાણે આપ પોતે જ એને ચોપડાવતા હો એમ લાગે છે. આનું કારણ શું?"
"આત્મનિર્ભરતા."
"આપ બહુ નિખાલસ છો, સર! આ ચોપડી લખવાની પ્રેરણા આપને શી રીતે મળી?"
"લેખકોને પ્રેરણાઓ શી રીતે મળે એ બાબત લેખક કરતાં વાચકો વધુ જાણતા હોય છે. એટલામાં સમજી જાવ."
"ધેટ્સ વન્ડરફૂલ. નાઉ આ ચોપડીના કન્ટેન્ટ વિશે કંઈક કહેશો?"
"ના, નહીં કહું. અરે, ગમ્મત કરું છું. તમે મને અહીં કહેવા માટે તો બોલાવ્યો છે, તો વાક્યના છેડે પ્રશ્નાર્થચિહ્નને બદલે પૂર્ણવિરામ જ રાખો ને!"
"સર, અમારે શું કરવું એ આપ ઑફ્ફ ધ માઈક કહેશો. અત્યારે હું પૂછું એટલાનો જવાબ આપો."
"તમે મને અહીં ઈન્ટરવ્યૂ માટે બોલાવ્યો છે કે ઈન્ટરરોગેશન માટે?"
"ઓહ...માય...માય...! યુ આર વેરી સ્માર્ટ, સર! એકચ્યુલી અમારા ઈન્ટરવ્યૂ ઈન્ટરરોગેશન લેવલના જ હોય છે. આપે તરત પકડી પાડ્યું, હોં! આમ તો કહેવાય નહીં, સર, પણ એક ગેસ્ટ આ કાર્યક્રમમાં આવેલા તો એમને અમારા સવાલથી એટલો પસીનો છૂટી ગયેલો કે અડધો ડઝન નેપકીન ઓછા પડેલા."
"પેપર નેપકીન?"
"સર, આપ ધાર્યા કરતાં વધુ સ્માર્ટ નીકળ્યા. ગમે એ કહો, પણ આપ લેખક લાગતા નથી. આમાં આવ્યા એ પહેલાં આપ શું કરતા હતા?"
"હું નીચે મારી સાયકલ પાર્ક કરતો હતો. બહુ મથ્યો, પણ સ્કૂટરો એટલાં બધાં નજીક ગોઠવાયેલાં કે મારી પાતળી સાયકલ એની વચ્ચે જઈ જ ન શકી. આથી મારે આવવામાં ત્રીસ સેકન્ડનો વિલંબ થયો."
"ધેટ્સ નથિંગ, સર! અમે અહીં ત્રીસ મિનીટ મોડા આવીએ તોય પંચ થઈ જાય."
"આપણામાં કહેવત છે ને કે પંચ ત્યાં પરમેશ્વર. પણ તમે મને મારી ચોપડીના કન્ટેન્ટ વિશે પૂછતા હતા."
"વેલ સર, ધ ટાઈમ ઈઝ અપ નાઉ. હવે ફરી ક્યારેક અમારા કાર્યક્રમમાં તમને આવવાનો લાભ મળે ત્યારે વધુ વાત કરીશું."
"વાત મારે કરવાની છે કે તમારે?"
"તો દર્શક મિત્રો, આપે જોયું કે આપણા આ કાર્યક્રમમાં આપણે 'સાહિત્ય-બાહિત્ય' નામની આ ચોપડીને કેવી ચોપડાવી દીધી. આ નિર્ભયતા જ અમારા કાર્યક્રમની પિછાણ છે. અને આપ સૌના પ્યાર થકી જ એ અમે લાવી શક્યા છીએ. અમારા આ કાર્યક્રમમાં ચોપડાવવા લાયક ચોપડીઓનાં સૂચન આપ અમને મોકલી શકો છો. આપનું નામ ગુપ્ત રાખવામાં આવશે. અમારો આ કાર્યક્રમ આપને કેવો લાગ્યો એનો પ્રતિભાવ આપ અમને વૉટ્સેપ પર મોકલી શકશો. સર્વોત્તમ માટે 1, ઉત્તમ માટે 2 અને સારો માટે 3 ટાઈપ કરશો. અમારો વૉટ્સેપ નંબર છે...."
"... 98252 90796, કાર્તિક શાહ. પુસ્તકની કિંમત ર..130/, વળતર સાથે 120/, પોસ્ટેજ ફ્રી. સાર્થક પ્રકાશનની વેબસાઈટ પર એ મૂકાય ત્યાં સુધી આપ વૉટ્સેપ દ્વારા ઓર્ડર નોંધાવી શકશો. જયહિંદ."
"અરે સર! તમે અમારા કાર્યક્રમમાં તમારો એજન્ડા ક્યાં ઘૂસાડ્યો?"
"તમે જ શીખવ્યું. ગુડબાય, દર્શકમિત્રો!"

Tuesday, February 14, 2023

સાહિત્ય-બાહિત્ય (2)

 "સર, અભિનંદન!"

"ભઈ, શેના અભિનંદન? મને એકે પદ્મ પુરસ્કાર નથી મળ્યો એના?"
"સર, એટલા બધા વિનમ્ર ન બનો. નહીંતર કોકની આંખે ચડી જશો અને તમને એ મળી જશે તો પછી મુશ્કેલી થશે."
"અરે યાર! કોકની આંખે નથી ચડાતું એ જ તો તકલીફ છે. પ્લીઝ, કંઈક ગોઠવો ને આપણું?"
"આપણું? મારે એની જરૂર નથી. અને તમારી એ લોકોને જરૂર નથી. પછી કેમનું ગોઠવાય? પણ આ બધામાં તમે આખી વાતને આડે પાટે ચડાવી દીધી."
"એમ? એ શી રીતે?"
"જુઓ ને, હું એમ કહેતો હતો કે તમારા હાસ્યલેખોની સુપરહીટ બુક 'સળી નહીં, સાવરણી' પછી તમે એવી જ સુપરહીટ બીજી બુક લઈને આવી રહ્યા છો એવું જાણવા મળ્યું."
"એક મિનીટ, બ્રો! તમને આવી ખોટી માહિતી કોણે આપી?"
"કઈ ખોટી માહિતી? તમે નવી બુક લઈને આવી રહ્યા છો એ?"
"અરે , ના યાર! મારી આગલી બુક સુપરહીટ હતી એ!"
"ઓહ સર! તમેય શું? સાચું માની ગયા? આ તો શ્રાવણ માસની આગળ જેમ 'પવિત્ર' લખીએ એના જેવો વહેવાર છે."
"હા...આ....શ!"
"એટલે તમે હાસ્યની નવી સુપરહીટ બુક લઈને આવી રહ્યા છો એ તો સાચું ને?"
"હા ભઈ! એની ના નહીં પાડું. પણ એની વિગતો હમણાં નહીં આપું, હોં! શું કે પછી બધા પૂછપૂછ કરે ને આપણને ખબર ન હોય તો નીચાજોણું થાય, યુ નો!"
"સર, ટુ બી ઓનેસ્ટ એન્ડ ફ્રેન્ક, કોઈ કાકોય તમારી બુક વિશે પૂછવા નવરો નથી. આ તો શું કે, મને ડાયરેક્ટ પ્રેસમાંથી ખબર પડી એટલે થયું કે લાવો, તમને સરપ્રાઈઝ આપીએ. ઓકે? તમતમારે જલસા કરો હોં! કોઈ તમને ડિસ્ટર્બ નહીં કરે."
"આભાર, દોસ્ત! વધુ વિગતો ટૂંક સમયમાં હોં!"
"જેને જોઈતી હોય એને આપજો."

Monday, February 13, 2023

સાહિત્ય-બાહિત્ય (1)

 "સર, પછી શું થયું પેલું?"

"કેમ? હિન્ડનબર્ગ રિપોર્ટ તો આવી ગયો. હવે શું થવાનું બાકી છે?"

"અરે, સર! તમે વૈશ્વિક સ્તરથી થોડા નીચે ઉતરો. હું તો પેલી તમારી ચોપડીની વાત કરતો હતો. એ ક્યારે બહાર પડવાની છે? એની શું પ્રાઈસ છે? એની પર શું ડિસ્કાઉન્ટ છે? એ ક્યાંથી મળશે?"
"ઓહ! એમાં શું છે એ અંગે તમને સહેજ પણ જિજ્ઞાસા નથી, મિત્ર?"
"સર, સાચું કહું ને તો, તમારી નહીં, કોઈ બી ચોપડીમાં હોઈ હોઈને શું હોવાનું? એનું એ જ જ્ઞાન, એની એ જ ફિલોસોફી, પોતે સુપિરિયર હોવાનો દાવો, ગૂગલ પરથી લીધેલી માહિતી...!"
"તો પછી તમને એની પ્રાઈસ, ડિસ્કાઉન્ટ ને એ બધામાં શો રસ?"
"સર! મારા બાપાએ બાળપણથી મને શીખવ્યું છે કે હંમેશાં જરૂરતમંદ માટે કંઈક કરી છૂટવું. આપણે એ સંસ્કાર હજી જાળવી રાખ્યા છે. ગમે એવી વાહિયાત ચોપડી હોય તો પણ હું દસ પંદર ખરીદીને મિત્રોને ભેટ આપતો હોઉં છું."
"મને આપનું બજેટ જણાવશો? તો શું કે કોસ્ટિંગ એ મુજબ સેટ કરાવું."
"સર, બજેટ નો ઈશ્યુ. પણ દોઢસો સુધી ચાલે."
"ઓકે. તમે કેટલી, સોએક નકલ લેવાના?"
"સર, સર! તમે આ સવાલ મને દસ વરસ પહેલાં પૂછ્યો હોત તો હું સો નહીં, બસો કહેત. પણ હવે મારી પાસે મિત્રો જ રહ્યા નથી."
"આયેમ સોરી. એ બધા કોરોનામાં.....?"
"અરે, ના સર. કોરોના તો પછી આવ્યો. આ ચોપડીઓ વહેંચવાની મારી પ્રવૃત્તિ નડી ગઈ."
"ઓહ, સો સોરી! તમે મિત્રતાના ભોગે આ સત્કાર્ય કરો છો એનો આનંદ છે. પણ મારે હવે નવેસરથી કોસ્ટિંગ કરાવવું પડશે. ત્યાં સુધી તમે થોડા નવા મિત્રો બનાવી લો. ઓકે?"
"થેન્ક યુ, સર! આજકાલ વાચકની વ્યથા સમજે એવા લેખક જ ક્યાં રહ્યા છે? એક આ તમે અપવાદ નીકળ્યા."
"તમે નસીબદાર કે તમને એક જ અપવાદ મળ્યા. અમારે તો અપવાદ જ અપવાદ છે. મારું બેટું, કોઈ એવું મળતું જ નથી કે નિયમ સાબિત કરે."
"સર, એ તો જેવું જેનું ફિલ્ડ, હેં ને!"

Sunday, February 12, 2023

આંસુસંહિતા

 'એક ધાંસૂ, એક આંસૂ' યોજના અંતર્ગત હવે સમગ્ર રાષ્ટ્ર એક સાથે એક જ મુદ્દે આંસુ વહાવતું થાય એવું આયોજન થવાની વકી છે. આની આગોતરી તૈયારી રૂપે પ્રસ્તુત છે આંસુ અંગે કેટલીક માહિતી. વાંચનારને અજ્ઞાનનો બોજ ન અનુભવાય એ હેતુથી આ માહિતી સવાલજવાબ રૂપે મૂકાઇ છે.

પ્ર.: મગર અને સોનમ કપૂરમાં સામ્ય શું?
ઉ.: તેમને આંસુ માટે ગ્લીસરીનની જરૂર પડતી નથી.
પ્ર.: આંસુનો સ્વાદ કેવો હોય છે?
ઉ.: એટલો ખારો નહીં કે લેમોનેડમાં મીઠાની અવેજીમાં ઉમેરી શકાય.
પ્ર.: આંસુ સાચા છે કે બનાવટી એ શી રીતે ખબર પડે?
ઉ.: કોને?
પ્ર.: આંસુનું મહત્ત્વ શેના આધારે નક્કી થાય? કેટલાં વહાવ્યાં એની પર? કે કોને માટે વહાવ્યાંં એની પર?
ઉ.: કોની સામે વહાવ્યાં એની પર.
પ્ર.: કોઇ આંસુ વહાવે ત્યારે સામાવાળાએ શું કરવું ઉચિત રહે?
ઉ.: આંસુના પ્રમાણ મુજબ આસપાસમાં ઉપલબ્ધ હોય એવું પાત્ર ઝડપથી આંખ નીચે ધરીને આંસુ એકઠાં કરી લેવા જોઇએ, જેથી ખારું પાણી પૃથ્વીના ભૂગર્ભ જળને દૂષિત ન કરે.
પ્ર.: કહેવાય છે મોરના આંસુ થકી જ ઢેલ ગર્ભવતી થાય છે. આ સાચું છે?
ઉ.: તમને ચીતરવા પડ્યા હોય એમ લાગતું નથી.
પ્ર.: આ રીતે અને આ જ દરે આંસુ વહાવાતાં રહેશે તો ભાવિ કેવું રહેશે?
ઉ.: દેશ નમકને મામલે આત્મનિર્ભર બની જશે. દરેકના ગાલ પર આંસુમાંથી નમક છૂટું પાડવાનો પ્લાન્ટ ઉભો કરવામાં આવશે.
પ્ર.: આંસુ ખુશીનાં છે કે શોકનાં એ શી રીતે ખ્યાલ આવે?
ઉ.: પહેલાં એટલું જાણી લો કે હજારો તરહ કે યે હોતે હૈ આંસુ.
પ્ર.: આંસુથી કોઇ પીગળે ખરું?
ઉ.: હા, જરૂર. આંખમાં બાઝેલા પીયા, ચીપડા, પોપડા પીગળી શકે.
પ્ર.: આંસુઓને રોકવા માટે શું કરી શકાય?
ઉ.: એની પર આડબંધ બાંધીને એનો સંગ્રહ કરી શકાય. એ રીતે સંઘરાયેલા આંસુને સમુદ્રમાં મોકલી શકાય, જેથી સમુદ્રસૃષ્ટિનું સંવર્ધન થઇ શકે. એ આંસુનો ઉપયોગ મગરો પણ કરી શકે.

(સંદર્ભ: ફેબ્રુઆરી, 2021ના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્‍દ્ર મોદીએ ગુલામનબી આઝાદની નિવૃત્તિ નિમિત્તે ગૃહમાં સારેલા આંસુ) 

Monday, February 6, 2023

કુછ યાદ ઉન્હેં ભી કર લો

 આજે રામચંદ્ર દ્વિવેદીની જન્મજયંતિ છે એમ કહીએ તો કદાચ એમની ઓળખાણ ઝટ ન પડે, પણ 'કવિ પ્રદીપ' કહેતાં જ અનેક ગીતો યાદ આવી જાય. 'પ્રદીપ' તખલ્લુસથી હિન્દી ફિલ્મોમાં તેમણે આગવી શૈલીએ ગીતો લખ્યાં. હિન્દી શબ્દાવલિ, સરળ શબ્દો તેમજ વિશિષ્ટ અંત્યાનુપ્રાસ તેમનાં ગીતોની ઓળખ બની રહ્યો. સરળમાં સરળથી ગહન ભાવવાળા ગીતો તેમણે લખ્યાં. પ્રદીપજી સાથે મારી એક વારની અને ઉર્વીશની બે-ત્રણ વારની મુલાકાત અત્યંત વિશિષ્ટ અને યાદગાર બની રહી છે. આજે પણ એ યથાતથ યાદ છે.

1989-90ના અરસામાં અમે મુંબઈ જઈને મનગમતા કલાકારોને મળવાનો ઉપક્રમ આરંભેલો. એ વખતે મારી વય ચોવીસ-પચીસની અને ઉર્વીશની સત્તર-અઢારની. અમારો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મુખ્યત્વે જૂની ફિલ્મો સાથે સંકળાયેલા કલાકારોને મળવાનો હતો. પ્રદીપજી એસ.વી.રોડ પર 'પંચામૃત' બંગલામાં રહેતા હતા. અમે સીધા જ એમને ઘેર ઊપડ્યા. પાર્લાની આસપાસ જઈને અમે એક દાણાવાળા (કરિયાણાવાળા)ને 'પંચામૃત'નું સરનામું પૂછ્યું. તેણે અમને સાચું સરનામું ચીંધ્યું અને અમે ત્યાં પહોંચી ગયા. ઝાંપો ખોલીને અમે અંદર પ્રવેશ્યા અને બેલ માર્યો. ઘણી વાર થઈ પણ કોઈ દેખાયું નહીં આથી અમે સહેજ ખચકાતાં ખચકાતાં અમે બંગલાના પાછળના ભાગમાં ગયા. ત્યાં સ્ટુડિયો જેવું દેખાયું, જેમાં થોડા વિદ્યાર્થીઓ ચિત્રકામ કરી રહ્યા હતા. અને એક બહેન ત્યાં ઉભેલા હતાં. અમને જોઈને તેઓ નજીક આવ્યાં અને અમારા આગમનનો હેતુ પૂછ્યો. અમે એમને હેતુ જણાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે પ્રદીપજી બહારગામ ગયા હોવાથી એ મળી શકશે નહીં અને અમે ફરી મુંબઈ આવીએ ત્યારે શક્ય હોય તો અગાઉથી જાણ કરીને મળવાનો પ્રયત્ન કરવો. તેમનો આભાર માનીને અમે બહાર નીકળ્યા. બહાર નીકળીને જે પહેલી લાગણી થઈ તે એ કે ભલે પ્રદીપજી ન મળ્યા, પણ એ બહેને અમારી સાથે વાત બહુ સૌમ્યતાથી અને સરસ રીતે કરી. પછી ખબર પડી કે તેઓ પ્રદીપજીનાં દીકરી મિતુલ પ્રદીપ હતાં.
પછીના વરસે અમે મુંબઈનો કાર્યક્રમ બનાવ્યો ત્યારે અગાઉથી અમે પ્રદીપજીને એક પોસ્ટકાર્ડ લખ્યું અને જણાવ્યું કે અમે અમુક દિવસોમાં મુંબઈ આવવાના છીએ અને તમને મળવાનો પ્રયત્ન કરીશું. એ મુજબ અમે મુંબઈ પહોંચ્યા અને એક દિવસ સવારે એમને ઘેર ફોન કર્યો. પ્રદીપજીએ જ ફોન ઉપાડ્યો. અમે કહ્યું એટલે એમણે જણાવ્યું કે અમારું પોસ્ટકાર્ડ એમને મળ્યું છે. એમણે અમને મળવા આવવાનો સમય ફાળવ્યો. નિયત દિવસે સાંજે અમે એમને ત્યાં પહોંચ્યા. અમારી સાથે મારા મુંબઈ રહેતા પિતરાઈ ભાઈઓ કિશનભાઈ અને મયુરભાઈ હતા.
દરવાજો પ્રદીપજીનાં પત્ની ભદ્રાબહેને ખોલ્યો અને અમને આવકાર્યા. અમે અંદરના રૂમમાં ગયા જ્યાં પ્રદીપજી બેઠેલા હતા. સાવ સુકલકડી દેહ, અને પલંગ પર પણ પગ સંકોચીને વિશિષ્ટ મુદ્રામાં બેઠેલા. એમની પાસે પડેલી બે-ત્રણ વસ્તુઓએ ધ્યાન ખેંચ્યું. એક તો 'જન્મભૂમિ પ્રવાસી' પલંગ પર પડેલું. એની બાજુમાં મોટો બિલોરી કાચ હતો, જેમાં બલ્બ લગાવેલો. અને ત્રીજું એક હોલ્ડર, જેમાં સીગારેટ ભરાવેલી.
પ્રદીપજીના નિવાસસ્થાને તેમની સાથે ઉર્વીશ અને બીરેન 




આ અરસામાં રજનીકુમાર પંડ્યાએ લખેલા પ્રદીપજી વિશેના બેએક લેખ 'મિસ કમલ બી.એ.ની પત્ની પઠાણ' અને 'સંતોષીમાનું એરકન્ડીશનર' અમે વાંચેલા હતા. જો કે, અમારી એ મુલાકાત જોઈએ એવી જામતી નહોતી. પ્રદીપજી વળીવળીને રાજકીય મુદ્દા પર જતા રહેતા. મારા પિતરાઈ કિશનભાઈ એમાં ટાપશી પુરાવે એટલે એ વાત આગળ ચાલતી. પ્રદીપજી વયમાં એટલા મોટા, અમે એટલા નાના કે એમની વાત કાપવાની હિંમત થતી નહીં. પ્રદીપજીએ જણાવ્યું કે પોતે 'જન્મભૂમિ પ્રવાસી'ના નિયમીત વાચક છે અને બિલોરી કાચ વડે એ વાંચે છે. અમે તેમની તસવીરો લેવા પ્રયત્ન કર્યો તો તેમણે સહેજ અનિચ્છા બતાવી. આથી અમે ખચકાતાં ખચકાતાં થોડી તસવીરો લીધી. રજનીભાઈએ પ્રદીપજી વિશેના લેખમાં લખેલું, 'એ કંઈ ખજૂરીનું ઝાડ નહોતા. ફટાકડાની સેર હતા. તરત તડ્ તડ્ થઈ ગયા.' આ વાક્ય અમારા મનમાં સતત રમતું હોવાથી એ અંદેશો પણ ખરો કે તેઓ અમારી આગળ તડ્ તડ્ ન થઈ જાય. પોણો કલાક જેટલો સમય વીત્યો. અમને લાગ્યું કે હવે અમારે નીકળવું જોઈએ. આથી અમે તેમની સમક્ષ ઑટોગ્રાફ બુક ધરી અને એમાં ઑટોગ્રાફ આપવા વિનંતી કરી. પ્રદીપજીએ કહ્યું, 'એવું બધું આપવામાં હું માનતો નથી.' અમે તેમને આગ્રહ કરી ન શક્યા. તેમની રજા લઈને અમે ઉઠ્યા. તેઓ અમને છેક બારણા સુધી વળાવવા આવ્યા અને 'આવજો' કહ્યું. અમે લોકો બહાર નીકળ્યા અને પાછા સાન્તાક્રુઝ આવવા નીકળ્યા. પ્રદીપજીના ઑટોગ્રાફ ન મળી શક્યા એ અફસોસ રહ્યો, પણ તેમની તસવીર લઈ શકાઈ હતી એ આશ્વાસન હતું.
એ પછીના અરસામાં ઉર્વીશને ગુજરાત રિફાઈનરી તરફથી છએક મહિના માટે મુંબઈ જવાનું થયું. એ વખતે નલિન શાહ સાથે તેનો નિયમિત સંપર્ક રહ્યો. એક વાર નલિનભાઈ પ્રદીપજીને મળવા જઈ રહ્યા હતા અને તેમણે ઉર્વીશને સાથે લીધો. ઉર્વીશે આગોતરી તૈયારીરૂપે ઑટોગ્રાફ બુક સાથે રાખી. તેઓ 'પંચામૃત' પહોંચ્યા. ભદ્રાબહેન મળ્યાં એટલે નલિનભાઈએ પૂછ્યું, 'શું કરે છે શેઠ?' આ સવાલથી તેમની આત્મીયતા અને અનૌપચારિકતાનો ખ્યાલ આવતો હતો. પ્રદીપજી દાઢી કરી રહ્યા હતા એ જોઈને નલિનભાઈ ઉર્વીશને એમનો ફોટો લેવા કહ્યું. પણ ઉર્વીશ ખચકાયો એ જોઈને નલિનભાઈએ એની પાસેથી કેમેરા માંગ્યો અને ફોટો લીધો.
પ્રદીપજીના હસ્તાક્ષર 
નલિનભાઈએ ઉર્વીશનો પરિચય કરાવતાં કહ્યું, 'એને જૂનાં ગીતોમાં બહુ રસ છે.' આ સાંભળતાં જ પ્રદીપજી કહે, 'એમ? 'મોરે બાલાપન કે સાથી' ગાઈને બતાવો.' નલિનભાઈએ હસીને કહ્યું, 'એને કંઈ ગાતાં થોડું આવડે છે?' નલિનભાઈ હોય એટલે વાતનો દોર એમના હાથમાં જ હોય એ સ્વાભાવિક છે. આવી મુલાકાતમાં મૂક શ્રોતા બની રહેવાના લાભ હોય છે એ ઉર્વીશ સારી પેઠે જાણતો હતો. પ્રદીપજી પણ નલિનભાઈ સાથે બરાબરના ખીલ્યા હતા. આખરે જવાનો સમય આવ્યો. આ વખતે પ્રદીપજીએ આસાનીથી ઓટોગ્રાફ આપ્યા.
એ પછી ઉર્વીશને બેએક વખત પ્રદીપજીને મળવાનું બન્યું. નલિનભાઈ સાથે એમને ત્યાં લીધેલી વધુ એક મુલાકાત વેળા ઉર્વીશે 'કિસ્મત' અને 'બંધન'ની રેકોર્ડ સાથે રાખેલી. જતી વખતે એ રેકોર્ડ એણે પ્રદીપજી સામે ઑટોગ્રાફ માટે ધરી. પ્રદીપજીએ રેકોર્ડ હાથમાં લીધી. આમતેમ ફેરવી અને પાછી આપતાં કહ્યું, 'આમાં મારું નામ નથી. (એટલે હું સહી નહીં કરું)' આ વખતે નલિનભાઈ સાથે હતા એટલે એમણે પ્રદીપજીને કહ્યું, 'એમાં એ શું કરે? એણે કંઈ ઓછી રેકોર્ડ બનાવી છે? કરી આપો એને.' પ્રદીપજીએ એ રેકોર્ડ પર હસ્તાક્ષર આપ્યા.

'કિસ્મત' અને બંધન'ના એલ.પી.કવર પર પ્રદીપજીના હસ્તાક્ષએ 

પ્રદીપજી હવે હયાત નથી, પણ તેમનાં લખેલાં-ગાયેલાં અનેક ગીતો થકી તેમની સ્મૃતિ સતત તાજી રહે છે. અમારા માટે એ ગીતોની સાથોસાથ અમારી એ મુલાકાતનો રોમાંચ પણ ભળેલો છે.

Saturday, February 4, 2023

અવ્યક્ત સંવાદનો સંબંધ


આજે ઉર્વીશ કોઠારીનો જન્મદિન છે. સગપણે એ મારો નાનો ભાઈ- બરાબર છ વર્ષ નાનો, પણ અનુભવ અને સમજણમાં મારાથી ઘણો મોટો. તેના વિશે લખવામાં મોટામાં મોટી મૂંઝવણ એ છે કે અમે ભાગ્યે જ અમારી લાગણી એકમેક સમક્ષ વ્યક્ત કરતા હોઈશું. એવું નથી કે અમે 'અંગતતાની અભિવ્યક્તિ'ની પરેજી પાળીએ છીએ, પણ એની જરૂર જ પડતી નથી. વ્યક્ત કર્યા વિના પણ અમે સમજી જઈએ એવું અમારું ગઠબંધન છે.
કિશોરાવસ્થા સુધી છ વર્ષનો તફાવત ઘણો જણાય. જેમ કે, હું એસ.એસ.સી.માં હોઉં ત્યારે હજી તો એ ચોથા ધોરણમાં હોય. તેના જન્મ વખતે મમ્મીને લઈને મારાં દાદીમા મહેમદાવાદની હોસ્પિટલમાં ગયેલાં એ દૃશ્ય મને બરાબર યાદ છે. એ વખતે હું ચોથા ધોરણમાં, તાલુકા શાળામાં ભણતો. દવાખાનું શાળાની નજીક હોવાથી સ્કૂલેથી છૂટતાં હું દવાખાનાની કમ્પાઉન્ડં વૉલ પર ચડીને બારીએથી તેને જોતો. નાનો હોવાથી ઘરમાં એ સૌનો- ખાસ કરીને કનુકાકાનો લાડકો બની ગયેલો, પણ મને કદી એ કારણે અસલામતિ થઈ હોવાનું યાદ નથી. એને બન્ને પગે છ છ આંગળીઓ (અંગૂઠા સહિત) હોવાથી અમારા સગાંમાં ઘણા એને લાડથી 'છગડિયો' કહેતા. આગળ જતાં મધુ રાયની 'કાન' વાર્તા વાંચી ત્યારે ઉર્વીશને હરિયાના પાત્ર સાથે પોતાનું સામ્ય જણાયેલું.
શરૂઆતમાં હું એને ચીડવતો, મજાક કરતો, પણ બહુ ઝડપથી અમારો મિત્રભાવ કેળવાતો ગયો. હું સ્કૂલમાં ભણતો એ વખતની નાની નાની બાબતો એની સાથે શેર કરવાની આદત પડી. એમાં મુખ્ય ઘટના ઉપરાંત અન્ય નીરિક્ષણો પણ એને કહેતો. તેને એમાં કંટાળો ન આવતો, બલ્કે એ રીતે અમારા અનેક સંદર્ભો અમે વાતચીતમાં ઉપયોગમાં લેવા લાગ્યા. એ સમયે ઘેર આવતા મારા મિત્રો સાથે પણ એ ભળી જતો. એ સમયે ધીમે ધીમે વિકસતા જતા મારા શોખમાં પણ એ હિસ્સેદાર બનતો ચાલ્યો.
મહેમદાવાદની સોનાવાલા હાઈસ્કૂલમાં તે આવ્યો ત્યારે અમારા વખતના ઘણા શિક્ષકો તેને 'બીરેનના ભાઈ' તરીકે ઓળખતા. મારી સરખામણીએ એ તોફાની હોવાની છાપ ખરી, પણ ભણવામાં તે એ વખતના ધોરણ મુજબ 'હોશિયાર' હોવાથી ખાસ વાંધો આવતો નહીં. હું કૉલેજમાં આવ્યો એ પછી ત્રીજા અને ફાઈનલ વર્ષમાં મેં અને દેવેન્‍દ્રસિંહ ગોહિલ બન્નેએ નક્કી કરેલું કે ફર્સ્ટ ક્લાસ લાવવો. એ વરસે વિષયો વર્ણનાત્મક હોવાથી અમે લોકોએ રીતસર ગોખણપટ્ટી આદરેલી. એ વખતે આઠમ-નવમામાં ભણતા ઉર્વીશને અમે જવાબોની નોટ આપતા અને એની આગળ અમે કડકડાટ જવાબ બોલી જતા. અમારા બોલેલા જવાબમાં શબ્દની એકાદ ચૂક પણ એ ન ચલાવતો.
તે દસમામાં આવ્યો ત્યારે હું વડોદરા નોકરીએ લાગી ગયેલો. તેના ટકા સારા આવ્યા એટલે ઘરનાં સૌએ વિચાર કર્યો કે તેને ભણવા માટે વડોદરા મૂકીએ. વડોદરાની એક સ્કૂલમાં તેને પ્રવેશ મળી પણ ગયેલો, પણ તેને જવાનું આવ્યું ત્યારે સૌ એ હદે લાગણીસભર થઈ ગયેલાં કે એ નિર્ણય પડતો મૂકાયો.

મારું વડોદરા રહેવાનું તેમજ આવવા-જવાનું ચાલતું એ પછી તે પણ કૉલેજમાં આવ્યો અને અમદાવાદ અપડાઉન કરતો થયો. અમારા મળવાનો સમય સાવ ઘટી ગયો. ક્યારેક તો એમ બનતું કે એ સાંજે ટ્રેનમાં ઉતરે અને એ જ ટ્રેનમાં મારે નાઈટ શિફ્ટ માટે નોકરીએ જવાનું થાય. એવે વખતે અમે પ્લેટફોર્મ પર જ ઊભા ઊભા વાત કરી લેતા.
તેનું બી.એસ.સી.નું ભણતર પૂરું થયું ત્યાં સુધીમાં બે-ત્રણ શોખ તેનામાં વિકસી ચૂકેલા. એક તો વાંચનનો, બીજો જૂનાં ગીતોનો, અને ત્રીજો લેખનનો. અલબત્ત લેખન સાવ આરંભિક તબક્કાનું, અને મોટે ભાગે અમારા બે પૂરતું જ હતું. એમાં આગળ જતાં પત્રલેખન શરૂ થયું. ગમતા-ન ગમતા સાહિત્યકારો, કોલમિસ્ટ, અન્ય ક્ષેત્રના લોકોને પત્ર લખવાનું અમે શરૂ કર્યું, જે અમારા સંયુક્ત નામથી લખાતા, એના લખાણ વિશે અમે ચર્ચા કરતા, પણ લખાણ ઉર્વીશ લખતો. પત્રની લગભગ સમાંતરે વિવિધ પ્રસંગોનાં કાર્ડ બનાવવાનું પણ શરૂ થયું. સગાં-મિત્રો વગેરેના જન્મદિવસ, અન્ય પ્રસંગોએ અમે વિશેષ કાર્ડ તૈયાર કરતાં. એના લખાણ બાબતે અમે ચર્ચા કરતા, અને તે જે તે વ્યક્તિ માટેનું જ ખાસ વિચારતા. એના ચિત્રનો અને લખાણનો ભાગ હું સંભાળતો. એ વખતે હું ફાઈન આર્ટ્સમાં કેલીગ્રાફી શીખેલો, તેથી કાર્ડમાં એનો ઉપયોગ કરવાનો મોકો મળતો. આ કાર્ડના લખાણ વિશે અમે ખૂબ મથામણ કરતાંં.
એના ઉચ્ચ અભ્યાસ પછીના સમયગાળામાં કઈ કારકિર્દી પસંદ કરવી એ અંગે બહુ મૂંઝવણ હતી. પણ એ અરસામાં તેણે પોતાના શોખને બરાબર માંજ્યા. જૂનાં ગીતો એ વખતે દુર્લભ હતા, એ મેળવવા, સાંભળવા, એને યોગ્ય રીતે શ્રેણીબદ્ધ કરીને ગોઠવવા- આ બધામાં એ વ્યસ્ત રહેતો. નવરાશના, ખરી રીતે તો બેકારીના આ સમયનો તેણે કરેલો સદુપયોગ તેની ખાસિયત બની રહ્યો અને દસ્તાવેજીકરણની અવૈધિક તાલીમ આ રીતે તેણે પ્રાપ્ત કરી. અલબત્ત, આ બધું કારકિર્દી બનાવવામાં શું કામ લાગશે એ અમારા બેમાંથી કોઈને ખબર નહોતી. એ પછી તે પત્રકારત્વમાં જોડાયો અને મુંબઈ જવાનું થયું ત્યારે અમને સૌને લાગ્યું કે તેને એકદમ યોગ્ય કારકિર્દી મળી છે. મુંબઈ ગયા પછી અમારો પત્રવ્યવહાર સતત ચાલતો. તેના વિગતવાર પત્રોમાં અનેક વાતો લખાયેલી રહેતી. તેની સરખામણીએ મારા પત્રોમાં ખાસ નવિનતા ન હોય, કેમ કે, હું નોકરી એવી કરતો હતો. છતાં કશું વાંચેલું હોય કે બીજી કશી વાત હોય તો એ જણાવતો. યોગાનુયોગ એવો ગોઠવાયો કે એને મુંબઈથી અમદાવાદ આવવાનું થયું, એટલે એ મહેમદાવાદ રહે એમ ગોઠવાયું અને મારે મહેમદાવાદથી વડોદરા સ્થાયી થવાનું આવ્યું. ત્યારે પણ અમારું હેડક્વાર્ટર મહેમદાવાદ જ રહે એ અમારી સ્પષ્ટ સમજણ હતી.
નોકરીના સ્થળે મળતા ફાજલ સમયમાં મારું વાંચવાનું અને કશુંક ને કશુંક લખવાનું ચાલુ રહેતું. એ દરમિયાન ઉર્વીશનું નામ અખબારમાં આવતું થયું. એટલે મારા કાર્યસ્થળે ઘણા એમ માનતા કે ઉર્વીશ નામની જ નોકરી કરે છે, અસલ લખાણ તો હું જ લખું છું.
મારું લગ્ન સાવ સાદાઈથી કરવાના નિર્ણય સુધી તબક્કાવાર પહોંચવામાં ઉર્વીશ સાથે થતી રહેતી ચર્ચા મહત્ત્વની હતી.
મારું લગ્ન કામિની સાથે થયું અને એ પછી દીકરી શચિનો જન્મ થયો. એ સમયગાળામાં હું આંતરે દિવસે ઘેર આવતો. શચિનો ઉછેર ઉર્વીશની આંખ સામે જ થયો એમ કહી શકાય. એને લઈને એ બન્ને વચ્ચે એક વિશિષ્ટ સંધાન થયું, જે આજે પણ અનુભવી શકાય છે. આનો લાભ એ પછી જન્મેલા મારા દીકરા ઈશાનને સીધો જ મળ્યો. મારું લગ્ન થયું એ અરસો અમારા જીવનમાં નવા મિત્રોના પ્રવેશનો હતો. રજનીકુમાર પંડ્યા સાથે પરિચય થયેલો અને એ ગાઢ બની રહ્યો હતો, એમ બિનીત મોદી સાથે પણ એ અરસામાં પરિચય થયેલો. મહેમદાવાદના અમારા ઘરે કોઈ ને કોઈ નિમિત્તે અમે સ્નેહમિલન યોજતા. નવીસવી આવેલી કામિની માટે આ આખી દુનિયા અલાયદી હતી, પણ તેને સ્નેહમિલનની તૈયારી કરવામાં બહુ આનંદ આવતો. હું નોકરીને કારણે તૈયારીમાં ખાસ જોડાઈ ન શકું, પણ એ અને ઉર્વીશ બધી જવાબદારી સંભાળતાં.
વડોદરા મારા આવી ગયા પછી અમારો પત્રવ્યવહાર ચાલુ રહ્યો. ક્યારેક અમે ફોન પર વાત કરતા, પણ એમાં મઝા ન આવે, આથી જ્યારે પણ મળીએ ત્યારે વચગાળાની વાતોનો બૅકલૉગ પૂરો કરવાનો રહેતો.
ઉર્વીશનું લગ્ન સોનલ સાથે થયું ત્યારે અમે વડોદરા રહેવા આવી ગયેલા હતા. ઘરની આર્થિક બાબત અંગે મારી અને ઉર્વીશની વણકહી સમજણ એવી કે બેમાંથી કોઈ એકનું બરાબર ગોઠવાયેલું હોવું જોઈએ. કામિનીના કે સોનલના આગમન પછી પણ એ સમજણમાં કશો ફેર ન પડ્યો, બલ્કે એ બન્નેએ પણ એ જ બાબતને આગળ વધારી. અમારી વચ્ચે કદી કશો આર્થિક હિસાબ ન થાય. અમારાં સંતાનો શચિ, ઈશાન અને આસ્થાને ઘણી વાર નવાઈ લાગે છે કે તેઓ કોઈક મુદ્દે અમારા બન્નેમાંથી કોઈ સાથે વાત કરે તો અમારી પ્રતિક્રિયા લગભગ સમાન હોય છે. અમારી વચ્ચે એ બાબતે વાત સુદ્ધાં ન થઈ હોય તો પણ!
અલબત્ત, વૈચારિક સામ્ય આ હદનું હોવા છતાં અમારી પ્રકૃતિ સાવ ભિન્ન છે અને એની અમને જાણ છે.
મેં મારી નોકરી મૂકીને લેખનના ક્ષેત્રે આવવાનો નિર્ણય લીધો એ વખતે કામિની અને ઉર્વીશ મારી પડખે રહ્યા હતા અને તેમના પ્રોત્સાહનથી એ શક્ય બન્યું હતું.
અમને બન્નેને એકમેકના મિત્રોનો લાભ સીધો મળે છે. ઉર્વીશ જે ક્ષેત્રમાં છે એને કારણે સતત નવા મિત્રો એની મિત્રયાદીમાં ઉમેરાતા રહ્યા છે. એ મિત્રો આપોઆપ મારા પણ મિત્રો બની જાય છે.
અનેક સ્મૃતિઓ અમારી સહિયારી છે, અને મોટા ભાગની સુખદ છે. હવે સમયની વ્યસ્તતાને કારણે અમે રૂબરૂ મળીએ તો પણ વાત કરવાનો સમય ઓછો મળે છે, પણ કહ્યા વિના સમજવાનો જે નાળસંબંધ છે એમાં કશો ફરક નથી પડતો.
(આ લખાણ પછી ઉર્વીશે લખેલું મારા વિશેનું લખાણ અહીં વાંચી શકાશે.) 

Thursday, February 2, 2023

તારી જોડે શું વાત કરું, લ્યા?

 આજે મિત્ર વિજય પટેલનો જન્મદિન છે.

એનું આખું નામ વિજય હરગોવનદાસ (હરગોવિંદદાસ) પટેલ. પણ એને કોઈ નામ પૂછે તો એવી શક્યતા ખરી કે એ જવાબ આપવાને બદલે સવાલ સાંભળ્યો જ ન હોય એમ 45 અંશના ખૂણે પોતાની ગરદન ઊંચી કરીને ઊભો રહી જાય.

અમારા બાળગોઠિયા મિત્રોના અનૌપચારિક સંગઠન 'ઈન્ટેલિજન્ટ યુથ ક્લબ' (આઈ.વાય.સી.)નો એ સભ્ય ખરો, પણ અમારા કરતાં ભણવામાં એક વરસ આગળ અને ઉંમરમાં પણ અમારા સૌ કરતાં મોટો. એમ તો એ થોડો સમય મારો પાડોશી પણ રહી ચૂકેલો, પણ એ વખતે અમારે એટલો સંપર્ક નહોતો. એની સાથે અમારો પરિચય થયો બારમા ધોરણ પછી અમે સૌએ કૉલેજ માટે અપડાઉન શરુ કર્યું ત્યારથી. એ વિદ્યાનગર બી.એસસી. કરતો. પોતાના અભ્યાસ દરમિયાન અને એ પછી તેણે નોકરી વખતે ટ્રેનમાં જે પણ અપડાઉન કર્યું એ બધો સમય એક ટેક એણે લીધી નહોતી, છતાં જાળવી રાખેલી. અને તે એ કે કદી ટ્રેનની ટિકિટ નહીં ખરીદવાની. તેની આ ટેક એવી જળવાઈ કે અમે તેને કહેતા કે પશ્ચિમ રેલ્વેએ તારું ખાસ સન્માન કરવું જોઈએ. અથવા તો- હવે તારે ટિકિટ ચેકર આગળ સરેન્ડર કરી દેવું જોઈએ. જો કે, વિજયે એમ કરવાને બદલે કેનેડા જવું પસંદ કર્યું. એ પછી રેલ્વેનું ખાનગીકરણ કરવાનો વિચાર ધીમે ધીમે અમલી બન્યો. અમને પાકી શંકા છે કે આ બન્ને બનાવો વચ્ચે કંઈક કડી છે.


અમારો સંપર્ક વધતો થયો ત્યારથી અમને ખબર કે એને જૂનાં ગીતોનો બહુ શોખ છે. વિજય અમારી સાથે લગભગ અગિયારમા-બારમા પછી ભળતો થયો. આથી શરૂ શરૂમાં બહુ મજા આવતી. તેનો અમને બરાબર પરિચય થયો અમારા આબુ પ્રવાસ દરમિયાન. ત્યાં તે બ્રશ કરતાં કરતાં 'યે ચાંદ સા રોશન ચહેરા' ગાતો અને અમે લોકો એને જોતા. એ સમયે કેમેરા અને રોલની મર્યાદા, પણ એને પોઝ આપીને ફોટો પડાવવાનો ગજબ શોખ. આબુમાં અમે જે ફોટા લીધા એ પછી ઘેર આવીને કોણ કયા ફોટામાં છે એ ગણ્યું તો વિજય સૌથી વધુ ફોટામાં હાજરી પુરાવતો હતો. નખી તળાવમાં બતકોનાં ઝુંડ તરતાં હોય છે કે વચ્ચે આવેલા નાનકડા ટાપુ પર ફરતા હોય છે. બે-ત્રણ મિત્રો એ બતક પકડવા જતા હોય એવો ફોટો લેવડાવ્યો એમાંય વિજય હાજર અને એની ગરદન આસમાન તરફ! વિજયનો સગો કાકો નરેન્દ્ર (ભોપો) અમારી સાથે ભણતો, પણ અન્ય વર્ગમાં. વિજય ભણતો થયો એ પછીના અરસામાં તેના પપ્પા હરગોવનકાકાને એની બહુ ચિંતા. એમાંય 'તોલા', 'રોકડ' વગેરેની વાતો એના લગ્ન અંગે થતી રહે. વિજયને એ બિલકુલ પસંદ નહીં. એના પપ્પાનો ઉલ્લેખ એમની ગેરહાજરીમાં અમે 'એચ.જી.દાસ' (એચ.જી.વેલ્સની તરાહ પર) તરીકે કરતા. દાસકાકા મારા નામનો ઉચ્ચાર 'બીરેન્દ્ર' કરતા. અમારા વર્તુળમાં મયુર અને ખાસ તો, હેતલ આજે પણ મને એ ઉચ્ચારે જ સંબોધે છે.

અમુક સમયગાળા પછી વિજયની પ્રકૃતિ જાણે કે બદલાઈ અને એનામાં ધૂનીપણું પ્રવેશ્યું. અમુક જણ એને 'આવેલું' માનતા, તો અમુક એને 'લાવેલું' માનતા. જેમ કે, વિજયને આપણે કશી વાત કરીએ તો એ વાત પત્યા પછી તે પૂછે, 'શું કહ્યું?' ઘણી વાર એ એવા સવાલો કરતો કે જેના જવાબ ખબર જ હોય. જેમ કે, હું ત્યારે વડોદરાથી ટ્રેનમાં અપડાઉન કરતો. અમે મળીએ એટલે એ પૂછતો, 'સવારે આવ્યો? લોકલમાં? 8.40ની? સાંજે જવાનું? નાઈટ શિફ્ટમાં? ગુજરાત ક્વિનમાં?' ખરેખર તો આ સવાલમાં જ જવાબ સમાયેલા છે, પણ વિજયને એવી ટેવ પડેલી. એક વખત પ્રદીપ એને મળ્યો. વિજય કશું પૂછે એ પહેલાં જ પ્રદીપે બોલવા માંડ્યું, 'હું ફલાણી ગાડીમાં આટલા વાગ્યે આવ્યો છું, ફલાણી ગાડીમાં જવાનો છું, અહીં આટલા દિવસ રોકાવાનું છે અને આ આ કામ કરવાનો છું. બોલ, હવે કંઈ જાણવું છે?' પ્રદીપની આ ટ્રીટમેન્ટથી વિજય તો ઠીક, અમે બધા પણ અવાક થઈ ગયેલા.

વિજય ખાસ કરીને (અજય) ચોકસી સાથે જે કમેન્‍ટબાજી કરે એ સાંભળવા જેવી. અજયના પપ્પાનું નામ ચંદુલાલ અને એના દાદાના નામની 'મગન રણછોડ'ની પેઢી. આથી વિજય ચોકસીને 'મગન રણછોડ'ના નામે જ બોલાવે. એક સાંજે વિજય અને ચોકસી મારે ઘેર આવેલા. મારે આંખમાં 'જીવદયા નેત્રપ્રભા' આંજવાની હોવાથી એની સાથે આવતો કાચનો સળિયો હું શોધતો હતો. એ જોઈને ચોકસી બોલ્યો, 'વેચી કાઢ્યો હશે.' મેં કહ્યું, 'વેચી કાઢ્યો હોય તોય તારી દુકાને જ આવ્યો હોય.' આ સાંભળીને વિજયે તત્ક્ષણ કહ્યું, 'આમની દુકાને તો ખાલી ચોરીનો માલ જ લે છે.'

જૂનાં ગીતોમાં અમારું ખેડાણ શરૂ થયેલું અને અમે લોકો એક એક કરીને કેસેટ ખરીદતા જતા હતા. વિજય સાથે એ કારણે ઘણી નિકટતા આવી ગઈ. દેવ આનંદનો એ પ્રેમી અને એમની ફિલ્મોનાં ગીતો એને હોઠે હોય. એક સમયે અમે 'રતન' અને 'અલબેલા'ની કેસેટ (બન્ને ફિલ્મોનાં ગીત આગળપાછળ) લાવેલા. 'અલબેલા' તો બરાબર, પણ 'રતન'નાં ગીતો વિજયને રીતસરનાં ચડેલાં. એ અમારે ઘેર આવે ત્યારે દાદર ચડતાં ચડતાં જ 'રુમઝુમ બરસે બાદરવા' કે 'સાવન કે બાદલોં ઉનસે યે જા કહો' ગણગણતો હોય. મારા પપ્પાની તબિયત બગડી અને એ પછી તેઓ ઘેર રહેતા થયા ત્યારે વિજય લભગ રોજ સાંજે અમારે ઘેર આવતો. પપ્પા સાથે એ એ રીતે વાત કરે કે જાણે ઉર્વીશ અને હું એના ભત્રીજા હોઈએ. 'શું કાકા, આપણા જમાનામાં તો હેં...અહાહા...'અનારકલી'નાં ગીતો એટલે...' આવી વાતો કરે. પપ્પાની પ્રકૃતિ પણ ટીખળી એટલે એમને મજા આવે. એ જ રીતે વિજયની દુકાને મગનલાલ કરીને એક સજ્જન આવતા. વિજયને ચા-ખાંડની દુકાન હતી. મગનલાલ ચાના નમૂના વેચવા આવતા. નજીકની લારી પર તેઓ ચાનું પડીકું આપતા અને એ ચા ગાળ્યા વિના બનાવડાવતા, જેથી એનો સ્વાદ ખ્યાલ આવે. આ મગનલાલ પણ જૂના ગીતોના ઘાયલ. એમને જોઈને વિજય ખીલે. 'મગનલાલ, આજે તો ગીતાદત્ત વિશે કંઈ કહો.' આવો પૂછનાર મળે પછી મગનલાલ ઝાલ્યા રહે? 'અહાહા, પટેલ! સાલું આજકાલના ગાયકોના તો અવાજ જ સાવ બોફોર્સ જેવા છે. ગીતાદત્ત એટલે ગીતાદત્ત. અહાહા! 'યે લો મૈં હારી પિયા', 'એ દિલ મુઝે બતા દે'....કેવા કેવા ગીતો, હેં!' અમે તો મગનલાલને એકાદ બે વાર જ મળેલા, પણ એમની અને વિજયની જુગલબંદી કલ્પી શકતા. આ મગનલાલે જ 'બોફોર્સ' શબ્દ ચલણી બનાવેલો, જેને અમે એક સમયે હોંશે હોંશે અપનાવી લીધેલો. મૂળ તો 'બોફોર્સ' કૌભાંડ વખતે એ શબ્દ 'કટકી' માટે વપરાતો, પણ પછી તમામ વાહિયાત બાબતો માટે અમે એ વાપરતા. જેમ કે, 'ફલાણી ફિલ્મ? બોફોર્સ છે!' 'પેલાને ત્યાં રસોઈ કેવી હતી? હાવ બોફોર્સ!' 'પેલો માણસ તરીકે કેવો? એકદમ બોફોર્સ!' વગેરે...

વિજયના પપ્પાને વિજયના લગ્ન બાબતે બહુ ચિંતા હતી. પણ તેઓ પ્રમાણમાં વહેલા મૃત્યુ પામ્યા. એ પછી દુકાન વિજય અને ભોપો બન્ને સંભાળતા. બેયની કાર્યપદ્ધતિ અલગ, પણ દુકાનની પ્રતિષ્ઠા ઘણી એટલે સારો વ્યાપાર હતો. ભણીને અમે સૌ નોકરીએ લાગ્યા, પણ વિજયનું થાણું મહેમદાવાદ જ રહ્યું એટલે અમે એની દુકાને બેસવા જતા. એના અમુક આગ્રહો બહુ કડક. કેટલીક વ્યક્તિઓ પ્રત્યે એને ગ્રંથિ હોય તો એ એને પ્રદર્શિત કરે. એની સાથે વાત સુદ્ધાં ન કરે. એટલું જ નહીં, પેલો વાત કરવા જાય તો વિજય મોં ફેરવીને ઉભો રહી જાય અને એને કહે, 'તારી જોડે શું વાત કરું?' અને આવી ગ્રંથિ બંધાવા માટે ખાસ કોઈ કારણની જરૂર નહીં. એ માણસને જૂનાં ગીતોમાં રસ ન હોય તો પણ વિજય આવું કહી શકે.

અમારા વર્તુળના મિત્રો એક પછી એક પરણતા ગયા. નવાગંતુક મિત્રપત્નીઓ સાથે વિજયની પહેલી મુલાકાત અણધારી જ હોય. સંબંધ નક્કી થયા પછી બિંદુ પહેલી વાર વિપુલને ઘેર આવી. અમે લોકો બેસીને વાતો કરી રહ્યા હતા અને વિજય આવ્યો. બિંદુનો હિતેચ્છુ હોય એમ આવીને સીધો જ એની બાજુમાં ગોઠવાઈ ગયો. એકદમ ઠાવકું મોં રાખીને કહે, 'આ બધા બોફોર્સ છે. એ લોકો કહે એ કશું સાચું માનવું નહીં.' આ સાંભળીને બધા ખડખડાટ હસે, પણ વિજય એકદમ ગંભીર.

વિજયનું લગ્ન વિદ્યાનગરની શેફાલી પટેલ સાથે થયું એ વખતે મોટા ભાગના મિત્રો મહેમદાવાદ છોડીને બીજે સ્થાયી થઈ ગયેલા. આથી અમારી સાંધ્યસભામાં હાજર રહેવાનું શેફાલીને બન્યું નહીં. અલબત્ત, ઉર્વીશ વિજયને ત્યાં જતો.

એ પછી 2002માં વિજય અને શેફાલી કેનેડા ઉપડ્યાં અને ત્યાં સ્થાયી થયાં. એની દીકરી સુહાની (બુલબુલ) અને દીકરા શુભનો ઉછેર કેનેડામાં થયો એમ કહી શકાય. વિજયનાં મમ્મી કાંતામાસી પણ એમની સાથે ગયાં અને વિજયનું અહીંનું ઘર ખાલી પડ્યું. વિજયની નિર્ણયશક્તિ, ખરેખર તો અનિર્ણયશક્તિના પરચા ત્યાં રહ્યે રહ્યે પણ મળતા રહે છે, ખાસ કરીને ચોકસીને. ત્યાં ગયા પછી વિજય અવારનવાર આવતો નથી, પણ ફોનથી સંપર્ક રાખે છે. સંપર્ક જ નહીં, દરકાર પણ. ચોકસીનો દીકરો અર્પ કેનેડા સ્થાયી થવા માટે ગયો ત્યારે વિજય એને એરપોર્ટ પર લેવા ગયેલો અને પોતાને ત્યાં લઈ આવેલો. મારા દીકરા ઈશાનને કેનેડા આવવું હોય તો તમામ સુવિધા પૂરી પાડવાની એની ઑફર કાયમી છે.

અમને વિજયની વાત પર પૂરો ભરોસો, પણ એવી ખાતરીય ખરી કે કેનેડાના એરપોર્ટ પર એ લેવા આવે અને પૂછી કાઢે કે અલ્યા, તું અહીં ક્યાંથી? કોને ત્યાં આવ્યો છું તો?
જન્મદિનની શુભેચ્છા એને પાઠવીએ તો પણ એ કદાચ એમ કહે કે- હવે પંચાણુમા વરસે શેની શુભેચ્છા! અને એ એટલું સાહજિકતાથી બોલે કે એને ન ઓળખતો હોય ને શંકા જાય કે આ માણસ પંચાણુનો લાગતો નથી, પણ કહેવાય નહીં! હોય પણ ખરો.