MAD પુરાણ (10) : મૅડ દૃષ્ટિએ

 'મેડ'નો લગભગ નિયમિત વિભાગ એટલે 'A Mad look at......', જેને ''મેડ' દૃષ્ટિ'એ...............' એમ કહી શકાય. કોઈ એક જ વિષય પર એવી એવી અકલ્પ્ય સિચ્યુએશન આમાં દર્શાવવામાં આવે, અને એ પણ ત્રણથી ચાર પાનાંઓમાં! આની વિષય પસંદગી પણ એવી 'ખતરનાક' હોય કે એમ લાગે કે આ વિચાર 'મેડ'ને જ આવી શકે.

કોઈ પણ હોનારત અચાનક નથી બનતી. તેની પહેલાં કશુંક એવું બનતું હોય છે, જે આખરે હોનારત સુધી દોરી જાય છે. આ 'કશુંક' એટલે શું? એને 'મેડ' Moment before the disaster તરીકે ઓળખાવે છે.

અહીં પૉલ પીટર પોર્જિસ/Paul Peter Porges દ્વારા Moment before the disaster અંતર્ગત તેમણે ચીતરેલી પરિસ્થિતિઓ જુઓ. પોર્જિસનાં ચિત્રાંકનો વિશે અગાઉ 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.'માં વિગતે વર્ણન કરેલું છે, તેની પરથી તેમની ચિત્રશૈલીને પણ ઓળખતા જવાનો પ્રયત્ન કરવા જેવો છે.

આ તમામ ચિત્રોમાં ચિત્રાંકન જ માણવાનું છે. 'મેડ' આ રીતે સચિત્ર હાસ્યને માણતાં શિખવે છે. એક ચિત્રને ધ્યાનથી જોવું, અને તેને ઊકેલવું. રાબેતા મુજબ 'Things to come'ને બદલે આ વિભાગને 'Zings to come' તરીકે ઓળખાવાયો છે. ઉપરાંત બીજા પાન પર ઉપલા જમણે ખૂણે સર્જિયોની 'માર્જિનલ થીન્કીંગ'ની પટ્ટી બોનસ તરીકે છે.

'ફૂટપ્રિન્ટ્સ' એટલે કે પદચિહ્નો તરફ વક્ર દૃષ્ટિ. આ શિર્ષક વાંચીને ઘડીક થાય કે 'ફૂટ પ્રિન્‍ટ્સ'માં હોઈ હોઈને કેવીક વક્રતા મૂકી શકાય? પણ એનો નમૂનો તાદૃશ્ય જોયા પછી જ એ સમજાય.

ડીન નોર્મન/Dean Normanના વિચારોને કલાકાર બૉબ ક્લાર્ક/Bob Clarke દ્વારા અહીં ચીતરવામાં આવ્યા છે. આ બન્ને પાનાંમાં માત્ર ને માત્ર દૃશ્યકળાને માણવાની છે.

MAD પુરાણ (9): સ્પીડોમીટર

 'સ્પીડોમીટર' ક્યાં લાગેલું હોય? સ્પીડ (ગતિ) માપવાની હોય ત્યાં. એટલે કે મોટે ભાગે વાહનોમાં. પણ વાહન સિવાયના 'પદાર્થ'ની ગતિ માપવાની હોય તો? એના માટે પ્રસ્તુત છે 'The Mad Speedometer.

આ સ્પીડોમીટર ભલભલી 'ચીજો'ની ગતિ જણાવે છે. સ્થાનિક કે દેશભરમાં ટપાલ પહોંચવાની ગતિ, મોજાં ઊતરીને નીચે આવી જવાની ગતિ, બો ડેરેક ('ટેન' અને 'ટારઝન' ફેમ)ની કપડાં ઊતારવાની ગતિ અને બીજી અનેક...

લેખક જહોન ફીકારા અને ચિત્રકાર બૉબ ક્લાર્કની જુગલબંદીની કમાલ જુઓ. સરકારી સેવાઓ, ગ્રાહક વપરાશની ચીજો, નાગરિકો કે સેવાકર્મીઓની (કુ)ટેવો જેવી અનેક બાબતોને આ સ્પીડોમીટરમાં આડે હાથે લેવામાં આવી છે.

આ વિભાગનું નામ 'સ્માઈલ્સ (માઈલ્સને બદલે) પર અવર' તો જાણે બરાબર, પણ એક લીટીમાં લખેલો ઈન્ટ્રો ખાસ વાંચવા જેવો છે.

MAD પુરાણ (8): ઐતિહાસિક પાત્રોની ઈતિહાસસફર

કેટલીક ક્ષણો, ઘટનાઓ, પાત્રો, સૂત્રો ઐતિહાસિક બની રહ્યાં છે. જેમ કે, 'રોમ ભડકે બળતું હતું ત્યારે નીરો ફીડલ વગાડતો હતો', 'કોલંબસે અમેરિકા શોધ્યું' વગેરે...પણ આ ઐતિહાસિક બાબતની પૃષ્ઠભૂમિ જાણનારા ઓછા હોવાના.

રાજકારણીઓ ઈતિહાસમાં ચેડાં કરે એ બાબત ગંભીર છતાં હાસ્યાસ્પદ હોય છે. પણ 'મેડ' જ્યારે એમ કરવા જાય ત્યારે તે હાસ્યાસ્પદ હોવાની સાથેસાથે પૂરેપૂરી ગંભીરતાથી કરતું હોય છે. ઈતિહાસ 'મેડ'નો પ્રિય વિષય છે. મહાન વ્યક્તિઓનાં અવતરણો અને તેની પાછળની સચ્ચાઈ, મહાન વ્યક્તિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચીજો વગેરે 'મેડ'માં અવારનવાર જોવા મળતાં.

અહીં આવો જ એક વિષય છે: 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.' કેટલાંક ઐતિહાસિક પાત્રો જે લાક્ષણિકતા માટે જાણીતાં છે ત્યાં સુધી તેઓ શી રીતે પહોંચ્યાં?

એક એક ચિત્ર અલગ અલગ કાળખંંડ અને તેનાં પાત્રો દર્શાવે છે. મઝા એ છે કે નીચે સંદર્ભ પૂરતું લખાણ છે, બાકીનું ચિત્ર જોઈને સમજવાનું છે.

થોડી વાત આ લેખક-ચિત્રકાર પૉલ પીટર પોર્જિસ (પોર્ગસ)/Paul Peter Porges વિશે. 2016માં 89 વર્ષની વયે 'ટેં' થઈ ગયેલા આ ચિત્રકારનાં ચિત્રોની શૈલી કાર્ટૂનમાં હોય છે એવાં રેખાંકનોની નહીં, બલ્કે પેઈન્ટિંગમાં હોય છે એ રીતની હતી. તેમનાં મૂળ ચિત્રો રંગીન હશે કે કેમ એ ખ્યાલ નથી, પણ શ્વેતશ્યામ ચિત્રોમાં ત્રણ-ચાર ટોન જોવા મળે. ડિટેઈલીંગ પણ ખાસ્સું કરેલું જણાય. અહીં મૂકેલા ચિત્રમાં ડૉ. લિવિંગ્સ્ટન કે કિંગ ડેવિડવાળું ચિત્ર જોવાથી આ બાબતનો ખ્યાલ આવશે. આગળ ઉપર પોર્જિસનાં અન્ય ચિત્ર જોઈશું તેમાં પણ આ બાબત ધ્યાને પડશે.

બીજી વાત આખી થીમના લે-આઉટની. ઐતિહાસિક પાત્રો હોવથી તેની તસવીરોને કોર્નર વડે ચોંટાડીને તેમાં ભરાવી છે. આજે કમ્પ્યુટર પર ભલભલી કળાઓ કરી શકાય છે, પણ આ કળા 1986ના અંકની છે એ ધ્યાન રાખવું.

Paul Peter Porges (1927-2016)

MAD (7) પુરાણ: એડ પેરડી

લાગણી દુભાવાનો આપણે ત્યાં ગૃહઉદ્યોગ ચાલે છે. ક્યારે, કોની, કયા કારણસર લાગણી દુભાઈ જાય એ કહેવાય નહીં. અને એ દુભાય ત્યારે શું પરિણામ આવે એ પણ નક્કી નહીં. કોના માથા સાટે ઈનામ નીકળી જાય, કોના ઘરની બારીઓના કાચ તૂટે, કોની પર ટોળાનો હુમલો થાય, કોના વિરુદ્ધ હેશટેગ ઝુંબેશ ચાલે, કોનો બહિષ્કાર થાય એ નક્કી ન કહેવાય. આ બધું થયા પછી કોઈ અકળ કારણસર બધું એ રીતે ભૂલાઈ જાય કે જાણે એવું કશું હતું જ નહીં. આ બાબત વ્યક્તિ, સંસ્થા, સમાચારથી લઈને ગાય, બકરી, સિંહ જેવાં પ્રાણીઓ સુધી કોઈ પણને લાગુ પડી શકે.

'મૅડ' જોયા-વાંચ્યા પછી લાગે કે આપણા દેશમાં આવું સામયિક શક્ય જ નથી. અગાઉ જણાવ્યું છે એમ તેના માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે વિષય પવિત્ર ગાય નથી. વ્યક્તિ જીવિત હોય કે મૃત, શાસક હોય કે વિરોધ પક્ષ, આદરણીય હોય કે બદનામ, 'મૅડ' માટે બધા જ સરખા. એ ગમે તેની સળી કરે, ખિંચાઈ કરે. ખરી મઝા એ કે જેની ખિંચાઈ કરવામાં આવી હોય એ પણ મોટે ભાગે તેને માણે.

'મૅડ'નું છેલ્લું જેકેટ અવનવા વિષય લઈને આવે છે. તેમાંનો એક પ્રકાર એટલે કોઈ જાણીતી કંપનીની જાણીતી બ્રાન્ડની 'મૅડ'વિશેષ પેરડી. મૂળ પ્રોડક્ટના નામ અને લોગો જેવી જ શૈલીમાં 'મૅડ' એવી ક્રૂરતાપૂર્વક એ જાહેરખબરની પેરડી બનાવે કે ઋજુહૃદયી વાચકને મૂળ પ્રોડક્ટ કે કંપનીની દયા આવી જાય.

ખરેખર તો મૂળ કંપનીઓ પર્યાવરણની, ગ્રાહકહિતની કે અન્ય એવી બાબતોની જાળવણીના હાસ્યાસ્પદ દાવા કરે એ આપણે સાચા માની લેતા હોઈએ છીએ. 'મેડ'નો આશય કદાચ એ રૂઢિગત માન્યતા પર પ્રહાર કરવાનો છે.

અહીં ચાર નમૂના આવી 'એડ પેરડી'ના આપેલા છે. એ જુઓ, એનું ઝીણામાં ઝીણું લખાણ વાંચશો તો જ 'મેડ'ની કમાલનો ખ્યાલ આવશે.

ખ્યાતનામ Winston બ્રાન્ડની સિગારેટની ખિંચાઈ Winsom ના નામે, અને Crayola ની ખિંચાઈ Grayola ના નામે, તો Reader's Digestની ખિંચાઈ Reader's Disgust તરીકે કરવામાં આવી છે. ટાઈપોગ્રાફી મૂળ પ્રોડક્ટ જેવી જ છે, એટલે પહેલી નજરે મૂળ કંપનીનું નામ જ હોવાનો આભાસ થાય. તેની અંદરનું એકે એક લખાણ વાંચવા જેવું છે.

સૌથી છેલ્લું 'વિડીયોકોન'ની જાહેરખબરવાળું જેકેટ અહીં સહેતુક મૂકવામાં આવ્યું છે. એ અન્ય જાહેરખબર જેવી જ સામાન્ય જાહેરખબર છે. જે 'મૅડ'નાં છેલ્લા પાને ભલભલા ચમરબંધીને ન ગાંઠતી જાહેરખબરની પેરડી જોવા મળતી તેને સ્થાને હવે આવી જાહેરખબર છપાવા લાગી હતી. કોઈ ખુદ્દાર દોસ્ત સમય જતાં ઘૂંટણિયે પડી ગયો હોય એવી લાગણી આ પ્રકારની જાહેરખબરો જોઈને થાય છે.

'વક્ત ને કિયા ક્યા હસીં સિતમ' આને જ કહેતા હશે!

MAD પુરાણ (6): ગ્રાફિટી

ગ્રાફિટીને કળાનો દરજ્જો હજી મળ્યો નથી, પણ ઘણા દેશોમાં સ્પ્રે રંગોનાં કેન વડે શેરી કલાકારોએ ભીંત પર ચીતરેલાં ચિત્રો હોય છે. આપણા દેશમાં મોટે ભાગે જાતીયતા સંબંધી લખાણો ગ્રાફિટી સ્વરૂપે જોવા મળે છે. બીજી તરફ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાંં પ્રતીક (લોગો) તેના આકાર કે ચોક્કસ રંગોને કારણે પણ બહુ જાણીતાં બનેલાં છે.

'મેડ'માં અલ જેફીએ આ બન્નેનો સંગમ કર્યો છે. જે તે કંપનીનો લોગો મૂકાયેલો હોય તેની આસપાસ ગ્રાફિટી બનાવવામાં આવે, અને એક આખું સંપૂર્ણ ચિત્ર બને, એ તો ખરું જ. પણ એ કંપનીની અસલિયત પણ એમાં ઊપસી આવે એ તેનો ખરો હેતુ.

આ વિભાગને અલ જેફીએ 'ટ્રેડમાર્ક ગ્રાફિટી' નામ આપ્યું છે, જેનાં કુલ ત્રણ પાનાં અહીં મૂક્યાં છે.

'મેડ'ની ખરી મઝા કોઈ વિષય પરનાં ચિત્રોના 'ઈન્ટ્રો'માં છે. 'ઈન્ટ્રો'ની ઉપર તે જે તે વિભાગનું નામ લખે એ પણ બહુ ઘાતક હોય છે. અહીં તેનો નમૂનો જુઓ. અંગ્રેજીમાં 'The writing is on the wall' જેવો શબ્દપ્રયોગ છે, જે આવનારી મુસીબતની નિશ્ચિતતા સૂચવે છે. અહીં તેને મરડીને 'The brandwriting is on the wall dept.' લખવામાં આવ્યું છે.

આટલું ઓછું હોય એમ તેના લેખક-ચિત્રકાર અલ જેફીને special Graffiti Rascal થી નવાજવામાંં આવ્યા છે. આ ત્રણે પાનાં માત્ર ચિત્રોનાં જ છે, છતાં અલ જેફીને Artist & writer તરીકેની ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત 'માર્જિનલ' હાસ્ય તરીકે સર્જિયોનાં બે ઊભી પટ્ટીનાં ચિત્રો તો ખરાં જ.

હવે આ ચિત્રો જુઓ, તેમાં રહેલો જે તે કંપનીનો લોગો ઓળખો, અને ફરી એક વાર આખું ચિત્ર નવેસરથી સમજો.

(Mad, winter super special issue, 1989)

MAD પુરાણ (5‌): મીની પોસ્ટર

 કેટલું સાચું એ તો કોને ખબર, પણ 'મેડ' માટે 'પાને પાને પૈસા વસૂલ' જેવો શબ્દપ્રયોગ કરી શકાય. વરસો સુધી તો તે એકે જાહેરખબર વિના ચાલ્યું, અને એક જ પાન પરના હાંસિયાઓમાં પણ ચિત્રો હોય ત્યારે આ અર્થ બરાબર લાગે.

'મેડ'નું છેલ્લું ટાઈટલ અવનવાં કરતૂતોથી સજ્જ રહેતું. આવું એક કરતૂત એટલે પોસ્ટર, જેને 'Another MAD mini poster' તરીકે ઓળખાવવામાં આવતું. સામાન્ય રીતે પોસ્ટરનો ઉપયોગ કોઈક મુદ્દે જાગૃતિ લાવવા, ધ્યાન દોરવા કે કોઈ સિદ્ધિની ઘોષણા કરવા માટે થતો હોય છે. પોસ્ટરમાં લખાણ ઓછું, અને ચિત્રનો હિસ્સો વધુ હોય છે, કેમ કે, તે મોટે ભાગે જાહેર સ્થાનોએ લગાવાતાં હોવાથી ચાલતાં ચાલતાં જ તે વંચાતાં હોય છે.

આ પ્રકારનાં મીની પોસ્ટર 'મેડ'ના છેલ્લા ટાઈટલ પર બનાવાતા. અને પોતાની આદત મુજબ 'મેડ' કોઈને ન બક્ષતું. પોતાના ગ્રાહકોને કે પોતાની જાતને પણ ન બક્ષે એ બીજી કોઈ કંપનીઓ, કે સત્તાતંત્રને બાકી રાખે?

અહીં આવા મીની પોસ્ટરના કેટલાક નમૂના.

City Lights નહીં, પણ City Plights. (શહેરની દુર્દશા)

અમેરિકા હોય કે ભારત, સ્વચ્છતા અભિયાન બધે સરખાં.

MAD પુરાણ (4): ધ ડૉન...

કોઈ એક કાળની, સંભવત: મધ્યયુગની એક પથ્થરિયા જેલ. પથ્થરની દિવાલોમાં થોડી ઊંચાઈએ બબ્બેની જોડીમાં, એકમેકથી થોડા અંતરે લગાડેલા ક્લેમ્પ. બન્ને હાથને ક્લેમ્પમાં જકડેલા હોય એ રીતે ભીંતસરસા, જમીનથી સહેજ ઊંચે લટકી રહેલા કેદીઓ અને અમુક અંતરાલે તેમની ખબર લઈ રહેલો જલ્લાદ જેવા વેશમાં એક ચોકીદાર. કેદીઓનો ગુનો શો છે, કેટલી લાંબી સજા ફટકારવામાં આવી છે એ કંઈ ખબર નથી. આ થઈ એક પરિસ્થિતિ.

બીજી પરિસ્થિતિમાં મૃત્યુદંડની સજા પામેલો એક કેદી. અગાઉની જેમ જ તેનો ગુનો શો, આ કયું નગર છે, કયો સમયગાળો છે એ કશી જ ખબર નથી. પણ મૃત્યુદંડની સજા પામેલા કેદીને આંખે પટ્ટી બાંધવામાં આવે છે, અને એક વડા 'ફાયર!' કહીને અન્ય સૈનિકોને ગોળી છોડવાનો આદેશ આપે છે.

આમ તો આ આત્યંતિક કરુણ પરિસ્થિતિઓ છે. પણ 'મૅડ'ના ઘરેડ વાચકો આનાથી પરિચીત છે.

આટલી મર્યાદિત પરિસ્થિતિ અને પાત્રોમાં હોઈ હોઈને હાસ્યમાં કેટલું વૈવિધ્ય હોય? આ 'બ્લેક હ્યુમર' હોય એ તો સમજાય, પણ આવી સ્થિતિમાં અવનવી અવળચંડાઈઓ વિચારીને તેને આબેહૂબ ચીતરી શકે એવા કલાકાર એટલે ડૉન માર્ટિન. તેમની માનવાકૃતિઓની ખાસિયત એ કે તેનાં કદ મોટે ભાગે લાંબા હોય, પગનો પંજો અને હથેળી સામાન્ય કરતાં વધુ મોટાં હોય. ચહેરા ઘણાખરા કિસ્સામાં નળાકાર હોય. પગના પંજા જોઈને પાવડાની યાદ આવી જાય. તેમની બીજી ખાસિયત એ કે તેઓ અવનવા 'અવાજો'ને પણ ચીતરે. એટલે કે અમુક ચોક્કસ અવાજ કેવા નીકળે એ તેઓ લખે. ક્યારેક વિચારબીજ અન્યનું હોય એમ બને, પણ ચિત્ર પર સંપૂર્ણપણે ડૉનની મુદ્રા હોય.

હિંસા અને બર્બરતામાં હાસ્ય મૂકીને 'મેડ' શું સૂચવવા માગે છે? એ સત્તાપ્રેરિત હોય તો પ્રજાજનો લાચાર બનીને તેનો ભોગ બનતા રહે છે, અને કોઈ ઉપાય હોવાથી તેમાં મનોરંજન શોધતા થઈ જાય છે? પોતાને લાગુ ન પડે ત્યાં સુધી બર્બરતાનો કંઈ વાંધો નથી? આ ઉપરાંત પણ ઘણું બધું કદાચ.

કેદીને ગોળી મારીને મૃત્યુદંડની સજાનો અમલ થવાની તૈયારીમાં છે- માત્ર આટલી સાંકડી પરિસ્થિતિમાં કેટલી વિવિધ રીતે ડૉન હાસ્ય નીપજાવે છે એના નમૂના.