જાહેરખબરમાં જમાનો (1)

 જૂની જાહેરખબરો અને તેમાં વપરાતી ગુજરાતી ભાષા મારા અતિ પ્રિય રસનો વિષય રહ્યો છે. કયા સમયે કેવાં કેવાં ઉત્પાદનો નવિન ગણાતાં એ વરસો પછી જાણીને નવાઈ લાગે. એ જ રીતે ખાસ કરીને જૂની ગુજરાતી જાહેરખબરોમાં પ્રયોજાતી ભાષા પણ બહુ રસપ્રદ હોય છે. 

વિવિધ ઉત્પાદનોની, વિવિધ સમયગાળાની, વિવિધ પ્રકાશનોમાં પ્રકાશિત જાહેરખબરો અહીં સંકલિત કરીને મૂકેલી છે. સાથે જરૂર પૂરતી ટીપ્પણી પણ ખરી. છૂટીછવાઈ અંગ્રેજી જાહેરખબરો પણ આમાં છે. શક્ય હોય ત્યાં સુધી જાહેરખબર પ્રકાશિત થયાનું વર્ષ લખેલું છે. 

આ જાહેરખબરોને જે તે જમાનાનું દર્પણ કહી શકાય એમ છે. 

**** 

ભારતમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ આવી ચૂકી હતી ત્યારે.......

(જાહેરખબર વર્ષ: 1904)

****

બલિહારી 'પંચ' આપ કી, 'ગોવિંદ' દિયો બતાય.....

('હિન્દી પંચ'માં પ્રકાશિત એક જાહેરખબર, 1904)

****

બગીઓ હજી ચલણમાં રહી છે, પણ તેમને હવે આની ભાગ્યે જ જરૂર હશે!
(1904 ની એક જાહેરખબર)

****

વિમાનમાં અપડાઉન?

(જુલાઈ, 1948 ની એક જાહેરખબર)

****

આને પ્રોબ્લેમ કહેવાય એ ખબર જ નહીં. આપણા સૌના ક્લાસમાં એકાદ તો એવો હશે જ કે જે મોટી ઉંમર સુધી અંગૂઠા ચૂસતો હોય. આવા એક છોકરાનું નામ 'દૂધણિયો' પાડેલું.

(એક અમેરિકન સામયિકની 1949 ની જાહેરખબર)

****

આ જાહેરખબર ૧૯૫૪ની છે. ફક્ત છ દાયકા પહેલાંની. કોઈ હોરર ફિલ્મની પણ નથી.

એ જોઈને અમુક સવાલ થાય છે. જેમ કે,

-મુંબઈ રાજ્યમાં 'બાર'નો આ અર્થ પણ થતો?

- સૂટ પહેરેલા સજ્જનના હાથમાં 'બાર' પકડેલો બતાવ્યો છે, પણ હાથને બાદ કરતાં ધડ અને માથું બતાવાયું નથી. એ માટે આર્ટિસ્ટે અલગ પૈસા માંગ્યા હશે?

- નીચેના ભાગમાં એક કોસ્મોપોલિટન ટોળું સૂકવાયેલાં કપડાંને જોઈને મલકાઈ રહ્યું છે. કેમ?

- ટેલીફોનને સાબુ સાથે શો સંબંધ?

- કોઈ કાર્યક્રમના સંચાલક 'બાર સોપ'ને 'બાર શોપ' કહે તો શું સમજવું?

- 'આપની સેવામાં' એટલે કોની સેવામાં?

ઈચ્છો તો તમારા સવાલ ઉમેરી શકો, કે સવાલના જવાબ આપી શકો.

****

કળિયુગનો કૂકડો.....

(1954 ની એક જાહેરખબર)

****

વસ્ત્રો માત્ર જરૂરિયાત હતાં, ત્યારે જાહેરખબરમાં એની દુકાનના નકશાથી કામ ચાલી જતું હશે. યુવતીઓનો પ્રવેશ પછી થયો?

(1954ની એક જાહેરખબર)

****

ઝેરોક્સ એટલે કે ફોટોકોપીનો દાદો.

(વર્ષ:૧૯૫૪)

****

બ્લુકોઝ....

ગુલકોઝ....

'ગ્લુકોઝ' શબ્દના આ સિવાયના બીજા કોઈ ઉચ્ચાર?

(1962 ની એક જાહેરખબર)

****

કવિ શું કહેવા માગે છે? આટલા વરસોમાં કહેવાની રીત બદલાઈ છે?

'લેક્મે'ની 1962 ની જાહેરખબર.

****

'રેક્સ'ના રોઝ શરબતનો બાટલો ઘરમાં આવતો હોવાનું યાદ છે. પપ્પા વડોદરાથી લાવતા. એ વખતે ઘરમાં રેફ્રિજરેટર નહોતું. કદાચ 'પાંજરા' તરીકે ઓળખાતા કાણાંવાળા કબાટમાં એ બાટલો રહેતો.

(માર્ચ, 1962ની જાહેરખબર)

****

પેશ છે

પ્રિયદર્શિની...

(જાન્યુઆરી, 1962ની જાહેરખબર)

**** 

ચટાપટા હોય એ બધા વાઘ નથી હોતા,

ટૂથપેસ્ટ વાપરે એ સહુના દાંતે ડાઘ નથી હોતા.

(1966 ની એક જાહેરખબર)

****

હજી આ પ્રોડક્ટ ટકી રહી છે.

આ જાહેરખબર 1966 ની છે.

હવે માત્ર પેકિંગ બદલાયું છે.

****

સૌથી મજબૂત ગેંડો સિયેટનો, જે 'બોર્ન ટફ' હોવાનો દાવો કરે....

પણ એ ગેંડાથી મજબૂત 'બોમ્બે સાયકલ'ની હાથલારી, જેમાં ભલભલા 'બોર્ન ટફ' ગેંડાને ચડાવી દેવાય.

આ લારીઓને માણસ બેસે તોય ઊલળી પડતી જોઈ છે, જ્યારે અહીં ગેંડો 'અમદાવાદદર્શન' માટે નીકળ્યો હોય એમ ઉભો છે.

(1971 ની એક જાહેરખબર)

****

"મારે પણ એક હાથીનો હાથી હોય, જેને મારા ઘરના ઘરમાં રાખી શકું!"

"તારો હાથી મારા હાથી કરતાં પાતળો કેમ?"

"પપ્પા, જુઓ ને! બધા મારા હાથીને 'ગ્રે' કહીને ચીડવે છે!"

(બાળઉછેરના એક વિદેશી મેગેઝીનમાં આ જાહેરખબર જોઈને 'પજવતા વિચાર')

****

યે તો ટ્રેન નહીં, જૈસે પ્લેન હો ગયા.....

(1966 માં પ્રકાશિત એક જાહેરખબર)

**** 

આ ચીજથી એલ.પી.જી. યુગ અગાઉ જન્મેલા મોટા ભાગના લોકો પરિચીત હશે કે વાપરી ચૂક્યા હશે. ૧૯૭૦ની આ જાહેરખબર પરથી ખ્યાલ આવે છે કે ત્યારે પ્રોડક્ટ ફોટોગ્રાફી પ્રવેશી હતી ખરી, પણ અમુક મોટી કંપનીઓ જ તેનો ઉપયોગ કરતી હતી. ફોટોગ્રાફી કરીને તેનો બ્લોક બનાવડાવવો વગેરે કદાચ જફાનું અને ખર્ચાળ કામ હશે.

અહીં પણ બર્નરનું ડ્રોઈંગ બનાવવામાં આવ્યું છે. નહીંતર કંપનીનું નામ 'ઈન્ટરનેશનલ' છે.

**** 

એર કન્ડિશનર કે એર કૂલર જ્યારે ઘેરઘેર ન હતા એ અરસાની જાહેરખબર.

(માર્ચ, 1974)

****

ના માંગૂં સોનાચાંદી, ના ચાહૂં હીરામોતી,

બસ ચાહૂં નૂરકિરાયા રે.....

(1976 ની જાહેરખબર)

****

કિંમત સિવાય કશી અપડેટની જરૂર નથી.

(૧૯૮૧ની એક જાહેરખબર)

****

હેલ્મેટની જાહેરખબર જોવા મળી જાય, પણ ટોપી અને એ ક્રિકેટની!

(ક્રિકેટનાં બાકીનાં સાધનો લાઈન ડ્રોઈંગથી બતાવ્યાં છે, ફક્ત ટોપીની જ તસવીરનો ઉપયોગ થયો છે.)

****

મીલમાલિક રેકર્ડના પ્રેમી હશે કે તેમનાં પત્ની?

નહીં તો ના બને આવું...

‘વેસ્ટ’માંથી ઈષ્ટ

અમેરિકન જીવનશૈલીની ભારતીયોએ અપનાવેલી એક મુખ્ય બાબત તે ‘યુઝ એન્ડ થ્રો’. ભારતીય સમાજમાં હજી હમણાં સુધી ‘રીસાયકલ, રીયુઝ’નું ચલણ કશી સભાનતા વિના હતું, પણ હવે એ કેવળ પ્લાસ્ટિક પૂરતું જ મર્યાદિત થઈ ગયું છે, કેમ કે, પ્લાસ્ટિકની નકામી કોથળીને ખુલ્લામાં નહીં, પણ કચરા પેટીમાં નાંખીએ એટલે પર્યાવરણ માટે કંઈક કર્યાનો સંતોષ સહેલાઈથી મળી જાય છે. એ કચરા પેટી ક્યાં ઠલવાય એ વિચારવાનું કામ આપણું નથી. પર્યાવરણ બાબતે પગલાં ન લેવાની ગાળો માટે ‘સત્તાવાળાઓ’ હાથવગા છે જ.

એક જમાનામાં આપણે ત્યાં ‘વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ’નો શબ્દપ્રયોગ ચલણી હતો. ટી.વી. ન હોવાથી ગૃહિણીઓનો સમય સિરીયલ જોવાને બદલે અન્ય કામમાં વ્યતિત થતો. સર્જનાત્મકતા અને નજાકતને સ્ત્રીઓના સહજ લક્ષણ સાથે સાંકળવામાં આવે છે, તેનો સાક્ષાત્કાર ઘણી ગૃહિણીઓને મળતાં, તેમનાં ઘરમાં જતાં થતો. વિવિધ પ્રકારની કળાકારીગરીના નમૂના- ભલે દેખાદેખીમાં બનાવ્યા હોય તો પણ-જોવા મળતા. એ ઉત્કૃષ્ટ કૃતિ ન પણ હોય, છતાં તેમાં જાતે કશું કર્યાનો આનંદ મહત્ત્વનો હતો. આવા ઉદ્યમને ઘણા ‘વેસ્ટમાંથી બેસ્ટ’ કહીને વખાણતા. મારા જોવામાં અમુક નમૂના આવે ત્યારે હું મનમાં ‘વેસ્ટમાંથી વેસ્ટ’ પણ બોલતો. બનતા સુધી કવિ અનિલ જોશીના કોઈ લેખમાં વાંચેલું કે એક ગૃહિણીને ત્યાં તેઓ ગયા ત્યારે ગૃહિણીએ ઉત્સાહથી જણાવ્યું, ‘અમે ઘસાયેલા ધોતિયાના ટુકડા કરીને તેનો ઉપયોગ પાણી માટેનાં ગળણાં બનાવવામાં કરીએ છીએ.’ કવિએ આ લખ્યા પછી ઉમેરેલું કે ત્યાર પછી તેમને ત્યાં પાણી પીતાં મને ગળામાં વાળના ગૂંચળા ભરાતા હોય એમ લાગતું. (સ્મૃતિને આધારે આ કિસ્સો લખ્યો છે.)

હવે કોઈ વસ્તુને ‘રીસાયકલ’ કે ‘રીયુઝ’ કરવામાં સભાનતા આવી ગઈ છે. એ સહજ નથી રહ્યું. કોઈ એ કરતું હોય તો પણ જાણે કે પર્યાવરણ કે સમાજ પર મોટો ઉપકાર કરતો હોય એવો ભાવ જોવા મળે છે. આશ્વાસન એ કે એટલું તો કરે છે! ‘રીસાયકલ’ કે ‘રીયુઝ’ કરવાથી ઘણાને પોતે ગરીબ દેખાશે એમ લાગે છે, એ જ રીતે એ ન કરનારને પોતે ધનવાન દેખાશે એમ લાગે છે!

બોન્સાઈની કળામાં છોડ જેટલું જ મહત્ત્વ તેમનાં કૂંડાનું છે, અને કયા પ્રકારના છોડ માટે કેવાં કૂંડાં હોવા જોઈએ તેનું આખું શાસ્ત્ર છે. અન્ય તમામ શાસ્ત્રોની જેમ આ શાસ્ત્રનો પણ અમે અભ્યાસ કર્યો નથી. ઘરમાંથી નીકળતી વિવિધ ચીજોનો કૂંડા માટે ઉપયોગ કરીએ છીએ. ઘરમાં સીરામીકનો કપ કે મગ તૂટી જાય, પ્લાસ્ટિકના કોઈ ડબલામાં ક્રેક પડે તો દુ:ખ થવાને બદલે આનંદ થાય છે કે ચાલો, એક કૂંડું વધ્યું! અમારે ઘેર અમુક લોકો આવે, ભૂલથી બોન્સાઈ જુએ અને તેમની નજર અવનવા રંગીન કૂંડા પર પડે એટલે તેઓ એ ચીજોને ઓળખવા પ્રયત્ન કરે. બિનસત્તાવાર અહેવાલો મુજબ, ઘણા લોકોએ અમારે ત્યાંથી ગયા પછી ચા-કૉફી પીવાના પોતાના નવા ને નવા કપમાં કાણું પાડવાનો પ્રયાસ કરીને તેને નવરા કરી દીધા છે. એ રીતે તેમણે ‘બેસ્ટ’માંથી વેસ્ટ સર્જવાનો સન્નિષ્ઠ પ્રયત્ન કર્યો છે. વસ્તુ ‘વેસ્ટ’ હોય કે ‘બેસ્ટ’, તેનો ઉપયોગ ‘ઈષ્ટ’ (ઈચ્છિત) રીતે કરીએ એની એક અલગ મઝા હોય છે.

'ઘાયલ'સાહેબના પેલા બહુ જાણીતા શેરને અમે આ રીતે જોઈએ છીએ.

'તને જોતાં નથી આવડતું ઓ મૂર્ખ મન મારા,

પદાર્થ એવો કયો છે, કે જે કૂંડું નથી.'

અહીં કેટલીક તસવીરો વિવિધ ચીજોમાંથી બનાવેલાં વિવિધરંગી કૂંડાઓ અને તેને અનુરૂપ છોડની.

(અહીં અમેનો અર્થ 'હું અને મારો પરીવાર' સમજવો.)

****

ઘણાં વાલીઓ અતિ ઉત્સાહી હોય છે. પોતાના સંતાનના શાળાના કોઈ સહાધ્યાયીને તેના ભાવિ જીવનસાથીના રૂપમાં જોતા અમુક ખંતીલા વાલીઓને હું જાણું છું.

અમે પણ આવા જ ખંતીલા છીએ, અને વાલી પણ ખરાં જ. પણ અમારા ઉત્સાહની દિશા જુદી હોય છે. કામિની કોઠારી જેના ઉછેરનો કાનૂની દાવો કરી શકે એવાં અનેક ફૂલછોડને તેણે પાળ્યાપોષ્યા છે. અને પૂજામાં બેઠેલા દંપતિની જેમ મેં પણ તેના હાથ પર મારો હાથ મૂકીને એ દાવામાં અડધો હિસ્સો નોંધાવ્યો છે. સૌ જાણે છે એમ બોન્સાઈ જેટલાં જ મહત્ત્વનાં તે જેમાં ઉછેરાય એ પાત્રો પણ હોય છે.

ઉત્સાહી વાલીઓની જેમ, ઘરમાં વપરાશમાં લેવાતી કે નકામી થયેલી અનેક ચીજો જોતાં અમને તેનામાં બોન્સાઈનું પાત્ર દેખાવા લાગે છે. એ દેખાય એટલે પછી વિચાર બદલાઈ જાય એ અગાઉ તેનો શીઘ્ર અમલ કરી દેવામાં આવે છે. કટર, કાતર, સ્ક્રૂ ડ્રાઈવર, છરી, પક્કડ પ્રકારનાં સાધનોની મદદથી તેને તળિયે એક વાર સરખું કાણું પડી જાય એટલે બસ. એ પછી તેમાં યોગ્ય છોડ તો મળે ત્યારે રોપાય, પણ એટલું નક્કી કે હવે એનો 'પાત્રાવતાર' નિશ્ચિત થઈ ગયો. એ નિર્જીવ હવે અન્ય કોઈ યોનિમાં જન્મ ન લઈ શકે.

અમારા મિત્રો અમને પૂરતો સહયોગ કરે છે. તેમને ઘેર પડેલી નકામી ચીજો અમને તે સદુપયોગના ભાવથી આપે છે. અમારે એટલું જ જોવાનું રહે છે કે તેઓ અતિશય પ્રેમથી દોરવાઈને કશીક કામની ચીજ ન આપી દે.

મિત્રદંપતિ બિનીત અને શિલ્પા મોદીએ તેમને ઘેરથી નીકળેલી સિરામીકની સોપ ડીશ અમને આપી. તેમને કદાચ એમ હશે કે અમે તેને બાથરૂમમાં કે સીન્ક પાસે લગાવડાવીને તેમાં સાબુ મૂકીશું. પણ તેમણે અમને આપી એ જ ઘડીએ પેલા ઉત્સાહી વાલીની જેમ અમે નક્કી કરી દીધેલું કે એને અમે ક્યાં લગાવીશું અને તેમાં કયો છોડ મૂકીશું.

સોપ ડીશ

કોઈકને ત્યાં શુભ પ્રસંગે કાચના ત્રણ બાઉલનો એના સ્ટેન્ડ સાથેનો સેટ આવેલો. બૉક્સ ખોલીને જોતાં જ અમારામાંના ઉત્સાહી વાલી જાગ્રત થઈ ગયા. એક અવાજે અમે નક્કી કરી લીધું કે આનું લાલ સ્ટેન્ડ ઘરમાં રખાય એમ નથી. એમાં રહેલા કાચના ત્રણ બાઉલ ભલે ઘરમાં રહે. એટલે એ લાલ સ્ટેન્ડને અમે ઘરની બહાર પ્રવેશમાં જ મૂક્યું.

બાઉલનું સ્ટેન્ડ

એમ તો દરેક પાત્રની એક આગવી કહાણી છે. પણ વાલી તરીકેના ઉત્સાહને કાબૂમાં રાખતાં અમે સભાન છીએ કે આખરે મહત્ત્વ એમાં ઊગેલા છોડનું છે. તેથી કહાણી કહેવાનો એટલે કે વાર્તા માંડવાના ઉત્સાહ પર કાબૂ રાખવો. આટલી વાર્તા માંડવાનો હેતુ મિત્રોને પ્રેરવાનો છે. 'કપ ફૂટલો જોયો ને તમે યાદ આવ્યા'ની જેમ પણ તેઓ પ્રેરાઈ શકે યા અન્ય કોઈ રીતે- એ તો તેમની પર નિર્ભર છે.

અહીં આપેલી તસવીરો ખાસ તો તેના પાત્રો માટે થઈને લીધેલી છે.

****

બગીચો એટલે ખેતરનો વિખૂટો પડેલો શહેરી ભાઈ. ગુજરાતમાં પ્રચલિત ચિંતનાત્મક શૈલીમાં આવું કહી શકાય. (કોને ખબર કોઈક ચિંતક અગાઉ લખી પણ ગયા હોય!) શહેરમાં રહીને બાગાયતનો શોખ કેળવનારની હાલત અંગે મોટે ભાગે બહાદુરશાહ 'ઝફર'નો શેર સહેજ ફેરફાર સાથે આમ કહી શકાય:

'કિતના હૈ બદનસીબ 'ઝફર' ચમન કે લિયે,

દો ગજ જમીન ભી ન મિલી કૂ-એ-યાર મેં.

જો કે, ઓછી જગ્યાનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરવાની આદત ધીમે ધીમે કેળવાતી જાય છે.

કામિનીને પહેલાં વિવિધ સ્પર્ધાઓમાં અવનવી ગિફ્ટ મળતી. એમાંથી કામમાં આવે એવી તો ભાગ્યે જ હોય, પણ અમે એને કામમાં લઈ લેતા. એકાદ બે વાર સોપ ડીશ મળેલી, પણ બાથરૂમમાં સાબુ મૂકવા માટેની સોપ ડીશ એક વાર લગાવી દીધા પછી ભાગ્યે જ એને બદલવાનો વારો આવે છે. આથી અમે એ સોપ ડીશને કૂંડામાં ફેરવી દીધી.

ઘરના એક સભ્યે પ્રેમપૂર્વક કેસરોલ આપ્યો, જેનો તેમને ઉપયોગ નહોતો. એ કેસરોલનો પણ સદુપયોગ કરવામાં આવ્યો.

કોઈક સારી છત્રી જોઈએ તો અમને કોઈ કુશળ રેડિયોલોજિસ્ટની જેમ એની અંદરની સળિયાવાળી ફ્રેમ દેખાય. આવી એક ફ્રેમની અમે તલાશમાં હતા, પણ એ મળી શકી નહીં. અમારી ઉત્સુકતા જોઈને આખરે અમારા ઘરની છત્રીએ જ અમને મદદરૂપ થવાનું નક્કી કર્યું હશે. એટલે તેનું કાપડ ફાટવા લાગ્યું. આ જોઈને અમે ઉત્સાહમાં આવી ગયા અને છત્રીનું વસ્ત્રાહરણ કરીને તેની ફ્રેમ કાઢી લીધી. એની પર હાલ વેલ ચડી રહી છે.

સહૃદયી અને બાગાયતના શોખીન મિત્રોને આ વાંચીને પ્રેરણા મળે- જાતે પાત્રો બનાવવાની, કે પછી અમને મોકલવાની- એ હેતુસર અહીં કેટલીક તસવીરો મૂકી છે.

બોન્સાઈ એટલે શું નહીં?

એ હકીકતથી હવે દેવો અને દાનવો સૌ કોઈ જ્ઞાત છે કે અમે બોન્સાઈના પ્રેમી છીએ. અલબત્ત, મનુષ્યજગતમાં હજી કેટલાક લોકો આ હકીકતથી અજાણ છે, તેથી જ તેમના લાભાર્થે અને જ્ઞાનાર્થે અવારનવાર બોન્સાઈને લગતી પોસ્ટ મૂકવી જરૂરી બની રહે છે.

ઉમરડો એટલે કે ઉમરો એટલે કે ઓદુમ્બરનું વૃક્ષ બહુ પવિત્ર ગણાય છે. તેનું બોન્સાઈ કોઈ કરતું હોય તો ધ્યાનમાં નથી આવ્યું. અમે અમારા કૂંડામાં આવું એક વૃક્ષ ઉછેર્યું છે. હવે આ મોસમમાં તેને પહેલવહેલી વાર ફળો બેઠાં છે.

આ વૃક્ષનાં ફળોની વિશેષતા એ છે કે તે સીધાં થડ પર જ બેસે છે. કૂંડામાં રહેલા આ ઝાડની ઉંચાઈ ઠીક ઠીક ઉંચી હોવાથી કેવળ ફોટો લેવા માટે તેને નીચે ઉતારવું ઠીક ન લાગ્યું. છતાં આ તસવીરમાં તેનો ખ્યાલ આવી શકશે. 

ઓદુમ્બરના વૃક્ષ પર બેઠેલાં ફળ 

**** 

બોન્સાઈની વાત આવે કે તરત ઘણા લોકોનો જીવદયાપ્રેમ ફૂંફાડા મારતો જાગ્રત થઈ જાય છે. 'પણ એમાં તો છોડનાં મૂળ કાપવાં પડે ને? બિચારા છોડમાં પણ જીવ હોય છે. એ બોલે નહીં એટલે...!' આમ કહીને તેઓ હકીકતમાં એવું કહેવા માંગતા હોય છે કે જીવદયાનો મામલો ન હોત તો બોન્સાઈમાં અમે જાપાનીઝોનેય હંફાવી દઈએ, અને બોન્સાઈનો બાપ બનાવીને બતાવી દઈએ. એ વાત અલગ છે કે ઘર પાસેના રોડને કિનારે મહોરેલો બોન્સાઈનો બાપ એટલે કે વૃક્ષ તેઓ એ કારણે કપાવડાવી દે છે કે ભરબપોરે તેને છાંયે ફેરીયાઓ આરામ ન કરી શકે.

બોન્સાઈમાં રસ હોય કે ન હોય, પડવાનો હોય કે ન હોય એવા મિત્રોની જાણ સારું આ તસવીર મૂકું છું, જે થોડાં વરસ પહેલાંની છે. અમારા ઘરઆંગણે ખીલવેલા એક પામના ઝાડનું કૂંડું બદલવાની પ્રક્રિયા આમાં બતાવી છે.

પહેલી તસવીરમાં આખાં મૂળ સમેત વૃક્ષને બહાર કાઢવામાં આવ્યું છે.

બીજી તસવીરમાં એક પણ મૂળ કાપ્યા વિના તેને કૂંડામાં ગોઠવવામાં આવ્યું છે.

નીચેની તસવીરમાં તેમાં નવી માટી પૂરવામાં આવી છે. મતલબ કે મૂળ કાપ્યા વિના આખો છોડ એ જ કૂંડામાં ફરી ગોઠવવામાં આવ્યો છે.

આ કરતી વખતે મસ્ત ઝરમર પડતી હતી એટલે એ ચોંટી પણ ગયો.

આટલું વાંચ્યા પછી એક સ્પષ્ટતા. અમે ઝનૂની જીવદયાપ્રેમી નથી. આપણે સૌ શરીર પરના વધારાના વાળ પણ કેવળ સૌંદર્ય માટે ઉતારતા હોઈએ છીએ, રંગતા હોઈએ છીએ, સ્ટ્રેટ કે કર્લ કરતા હોઈએ છીએ. શરીરની એ જરૂર નથી, ફક્ત (આપણી કે અન્યની વ્યાખ્યા મુજબ) 'સારા' દેખાવા જ આપણે એ કરતા હોઈએ છીએ. જ્યારે બોન્સાઈમાં કદીક દેખાવ માટે નહીં, પણ તેની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને મૂળ કાપવાં પડે તો એ કાપવામાં અમને વાંધો કે ખચકાટ જરાય નથી હોતો.

બોન્સાઈ ન આવડે કે એના પ્રત્યે લગાવ ન હોય એ કંઈ બંધારણીય ગુનો નથી. કે નથી એ કોઈ સ્ટેટસનો મુદ્દો. કશે જાવ, તમને જોવું ગમે અને ઠીક લાગે તો પ્રશંસા કરજો. ન કરો તોય વાંધો નથી. પણ જીવદયાનો મુદ્દો આગળ ધરીને 'અમે બોન્સાઈ નથી કરતા' એમ કહેશો તો હાસ્યાસ્પદ ઠરશો. મોં પર કોઈ નહીં કહે, પણ અક્કલ અને મિથ્યાભિમાનનું માપ સામેવાળો વગર પૂછ્યે કાઢી લેશે.

કવિ નયન હ. દેસાઈની મૂળ કાવ્યપંક્તિને જરા બદલીને કહીએ તો 'બોન્સાઈ એટલે વામન એટલે મૂળ કાપવું એટલે ગેરસમજણ એટલે અક્કલના પ્રદર્શનની ઘટના'. 

**** 

વરસાદ અને એ પછી નીકળતો ઉઘાડ છોડનાં કૂંડાની માટી બદલવા માટે એકદમ અનુકૂળ મોસમ છે. બોન્સાઈમાં મોટે ભાગે કૂંડાનું કદ નાનું હોય છે. જો કે, જાપાનીઝ બોન્સાઈની સરખામણીએ તે ઘણાં મોટાં લાગે. ઝાડનાં મૂળ ક્રમશ: તેની માટીમાં એવાં જડાઈ જાય અને માટીને પકડી લે છે કે એક તબક્કે તે કૂંડાને છોડી દે છે. એ પછી છોડને ખેંચીએ એટલે તે નીચેની માટી સહિત આસાનીથી આખો ખેંચી શકાય, જેમ અહીં તસવીરોમાં બતાવ્યું છે. નીચે બતાવેલું ઝાડ ચંપાનું છે.

ચંપો 

આ ઝાડ રાયણનું છે.

રાયણ 

અને આ એરેલીયા પ્રકારનું છે. (નામ ખબર ન હોય એવા છોડને 'શો પ્લાન્ટ' કહેવાય છે.)

એરીલીયા 

આ માટીને છૂટી કરીને નવી માટી વડે એના એ જ કૂંડામાં છોડને રોપી શકાય. એ પછી વરસની નિરાંત.

બોન્સાઈની અલગ અલગ વાતો અહીં એટલા માટે કરવાની કે તેના અંગે જાતજાતની ગેરમાન્યતાઓ, અંધશ્રદ્ધાઓ અને નાગરિકધર્મને (હા, નાગરિકધર્મને પણ) સાંકળવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે અમે કોઈને આપતા નથી, પણ એક સગા હક કરીને અમારે ત્યાંથી પીપળાનું બોન્સાઈ માંગીને લઈ ગયા. એક જ અઠવાડિયામાં તે લઈને પાછા આવ્યા, કેમ કે, ઘરના વડીલે જણાવ્યું કે પીપળાના મૂળમાં એક્સ દેવતાનો વાસ છે, ડાળીમાં વાય દેવતાનો, થડમાં ઝેડ દેવતાનો વાસ છે, उर्ध्वमूलम अध:शाखम વગેરે વગેરે. તેથી પીપળાને ઘરમાં ન રાખી શકાય. અમને પણ તેમણે કહેવડાવ્યું હતું કે પીપળાનાં બોન્સાઈને કાઢી નાંખીએ. ઘણા સ્નેહીઓના ઘેર જવાનું થાય ત્યારે અમારી નજર 'ભીંત ફાડીને પીપળો રે ઉગ્યો' શોધતી હોય. અમે તે સવિનય માંગીએ એટલે યજમાન અવિનયી થઈને હોંશે હોંશે અમને એ લઈ જવાનું કહે, કેમ કે, એ ખેંચવાની તેમની જફામાંથી અમે છૂટકારો મેળવી આપીએ. એ પછી અમારા માટે બનતી ચામાં પણ તેમનો એ હાશકારો ઘોળાયેલો જોવા મળે. માળી એક વીઝીટના દોઢસો-બસો રૂપિયા લઈ જાય અને ઝાડ ઉખાડવાનું કહેતાં 'એ મારું કામ નહીં' એમ સંભળાવે એ સંજોગોમાં અમે એમને 'ગૉડ સેન્ટ' લાગીએ.

આપણે કોઈકને દેવદૂત લાગીએ અને એમાં ભીંત કે ભોંયમાં ઉગી નીકળેલું નાનકું ઝાડ નિમિત્ત બને ત્યારે લાગે કે આ ભાવમાં આ શોખ ખોટો નહીં!

(તા.ક: આપ પોતે દેવદૂત હો તો અમને નિમંત્રણ આપવાની તસ્દી લેવી નહીં.)

(બોન્સાઈ વિશેનો કામિની કોઠારીએ લખેલો એક લેખ અહીં વાંચી શકાશે.)