માલગુડી ડેઝ અને આર.કે.લક્ષ્મણ: કલમ અને પીંછીની જુગલબંદી

(૨૬ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૫ના દિવસે ૯૪ વર્ષની પાકટ વયે આર.કે.લક્ષ્મણનું અવસાન થયું. અનેક પ્રિય કાર્ટૂનિસ્ટોમાંના તે એક ખરા, પણ તેમને વિશેષ શ્રધ્ધાંજલિ શી રીતે આપવી, એ મૂંઝવણ હતી. પછી યાદ આવ્યું કે કાર્ટૂનિસ્ટ મિત્ર અશોક અદેપાલે પોતાના અનોખા હાસ્યમાસિક 'વાહ, ભાઈ વાહ!'ના એક વિશેષાંક માટે 'માલગુડી ડેઝ અને આર.કે.લક્ષ્મણ' વિષે એક લેખ લખવાનું સૂચન કરેલું. લેખ તો લખાયો, પણ એ લખતાં જે મઝા પડી છે! કેટકેટલી વાતો તાજી થઈ આવી! આર.કે.નારાયણ ગયા, અને હવે આર.કે.લક્ષ્મણ પણ નથી, ત્યારે આ લેખ દ્વારા અલગ અલગ ક્ષેત્રમાં કાઠું કાઢનાર, છતાં અવિભાજ્ય એવી આ બંધુબેલડીનું સ્મરણ તાજું કરાવી આપવાનો પ્રયાસ.) 

દક્ષિણ ભારતની સરયૂ નદીને કાંઠે આવેલું નાનકડું, નિરાંતવું નગર એટલે માલગુડી. સરયૂ નદી પરનો પુલ પસાર કર્યા પછી માલગુડી સ્ટેશન આવે. દિવસમાં ફક્ત બે ટ્રેન અહીં આવે છે.

સરયૂ નદી પરનો પુલ (*) 

બપોરે મદ્રાસ તરફથી આવતી, અને સાંજે ત્રિચી તરફથી આવતી. અહીં ટ્રેનો ફક્ત બે મિનીટ માટે થોભે છે. સ્ટેશન પર ઉતરો એટલે ‘રેલ્વે રાજુ’ તરીકે ઓળખાતા રાજુની સોડા, ફળો વગેરે વેચતી નાનકડી હાટડી નજરે પડ્યા વિના રહે નહીં. આ અજાણ્યા સ્ટેશને ઉતરનારા પ્રવાસીઓ રાજુને પૂછપરછ કરતા, જેના મૌલિક જવાબ આપી આપીને એ અહીંનો પ્રખ્યાત ગાઈડ થઈ ગયેલો. (આગળ જતાં એ રોઝી નામની એક નર્તકીના પ્રેમમાં પડ્યો અને જેલમાં ગયેલો. જેવો અનાયાસે એ ગાઈડ બનેલો, એવો જ અનાયાસે એ પછી સાધુ બની ગયેલો.) આ સ્ટેશનના ઈતિહાસમાં બે મિનીટ કરતાં વધારે સમય માટે ટ્રેન ઉભી રહી હોય એવું એક જ વાર બનેલું, જ્યારે ૧૯૩૭માં ગાંધીજીએ આ નગરની મુલાકાત લીધેલી.

માલગુડી સ્ટેશન

સ્ટેશનની બહાર નીકળતાં નજરે પડે છે મિશન હાઈસ્કૂલ. સ્વામીનાથન નામનો એક છોકરો આ સ્કૂલમાંથી જ ભાગી ગયેલો. જો કે, પછી તેને બોર્ડ હાઈસ્કૂલ તરીકે ઓળખાતી બીજી હાઈસ્કૂલમાં દાખલ કરી દેવાયેલો.

મિશન હાઈસ્કૂલ (*) 

આ એ જ મિશન હાઈસ્કૂલ છે કે જેના ઘંટનો અવાજ બહુ કર્કશ હોવાથી એ વિદ્યાર્થીઓના નાજુક કાનને ઈજા પહોંચાડે છે, એવી ફરિયાદ અદાલતમાં દાખલ કરવામાં આવેલી. અને એ ફરિયાદ નોંધાવનાર હતા વી. જહોન, જેમણે પોતાનું જીવન ફરિયાદો નોંધાવવામાં જ વ્યતિત કરેલું.

મિશન સ્કૂલથી થોડે આગળ છે કેશવન હોસ્પિટલ. ટી.કેશવન નામના ડૉક્ટરને વિદ્યાર્થીઓ શાપ આપતા, કેમ કે એ કદી કોઈને માંદગીનું ખોટું સર્ટિફિકેટ લખી આપતા નહીં. મિશન સ્કૂલની બાજુનો ખાલી પ્લોટ એમ.સી.સી.ની માલિકીનો છે. એમ.સી.સી. એટલે માલગુડી ક્રિકેટ ક્લબ.

એમ તો લૉલી એક્સટેન્શન નામે વિસ્તાર અહીંનો ધનિક અને પોશ વિસ્તાર છે, જે પ્રમાણમાં શાંત રહે છે, સિવાય કે એક વાર. ૧૯૪૭માં અહીં ઉભેલા સર ફ્રેડરીક લૉલીના બાવલાને તેમજ લૉલી એક્સટેન્શન શણગારવામાં આવેલાં.

સર ફ્રેડરીક લૉલીનું બાવલું 

એ વખતે રાષ્ટ્રભાવનાનો પ્રચંડ જુવાળ આવ્યો. કોઈકે શોધી કાઢ્યું કે એ તો જુલમી શાસક હતો. બસ, પછી તો પૂછવું જ શું? બાવલાને હટાવી દેવામાં આવ્યું. થોડા સમય પછી ખબર પડી કે લૉલી નામનો જુલમી શાસક તે આ નહીં, પણ વૉરન હેસ્ટિંગ્સના કાળમાં થઈ ગયેલો એ. આ તો બહુ સજ્જન હતો અને માલગુડી તેણે જ વસાવેલું. પાછો જુવાળ આવ્યો, પણ આ વખતે લૉલીની તરફેણમાં. તેના પૂતળાને એક ખૂણે પાછું ઉભું કરાયું. કબીર લેન તરીકે ઓળખાતો એ રોડ હવે પાછો લૉલી રોડ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો.

લૉલી રોડ (*) 

માલગુડીમાં હવે નવેસરથી નામકરણ કરવાનું ચલણ સામાન્ય બનવા લાગ્યું હતું. ‘કોરોનેશન પાર્ક’ હવે ‘હમારા હિન્દુસ્તાન પાર્ક’ તરીકે ઓળખાતો થયો. ‘લૉલી એક્સટેન્શન’ બન્યું ગાંધીનગર. એકાદ બે નહીં, ચચ્ચાર રોડ ‘મહાત્મા ગાંધી રોડ’ના નામે ઓળખાવા લાગ્યા. જો કે, લોકો જૂનાં નામથી એવા ટેવાયેલા કે નવાં નામ તેમને હોઠે ચડતા જ નહીં. એ તો દરેક સ્થળોને એ જ જૂના નામે ઓળખતા. એટલે ધીમે ધીમે પાછાં જૂનાં નામ ચલણમાં આવી ગયાં.

એમ તો માલગુડીની એક વખતની અતિ પ્રસિદ્ધ એવી ‘ઈન્ગ્લેડિયા ઈન્સ્યોરન્સ કંપની’ દ્બારા મહિલાઓને નોકરીએ રાખવાના ફળદ્રુપ વિચારને સારો એવો પ્રતિસાદ મળેલો. પણ પછી રૂપજીવિનીઓએ પણ અહીં અરજી કરતાં વાત પડતી મૂકાઈ.

આ કંપનીથી થોડે દૂર છે ‘બોઈંગ સાડી સ્ટોર્સ’. સાડીને બોઈંગ લેવાદેવા હોય ખરી? આ કિસ્સામાં હતી. આ સ્ટોરના માલિકે એક વાર છાપામાં ‘બોઈંગ’ નામ વાંચ્યું. બસ, એને ગમી ગયું એ નામ અને પોતાના સ્ટોર માટે એણે આ નામ પસંદ કરી લીધું.

આ છે માલગુડીની સૃષ્ટિ. છે કાલ્પનિક, પણ તદ્દન વાસ્તવિક લાગે એવી. માલગુડીની પૃષ્ઠભૂમિમાં અનેક કથાઓ લખનાર આર.કે.નારાયણ સહિત કુલ છ ભાઈઓ અને બે બહેનોમાં લક્ષ્મણ સૌથી નાના. નારાયણનો નંબર ત્રીજો હતો. પણ આર.કે.લક્ષ્મણ અને આર.કે.નારાયણ વચ્ચેય ખાસ્સો પંદર વરસનો તફાવત હતો. બહેનો તો પરણીને સાસરે વિદાય થઈ ગયેલી. ભાઈઓમાં સુમેળ ઘણો હતો. નાનકડા લક્ષ્મણને સૌ હાથમાં જ રાખતા. તેમના પિતાજી શાળાના આચાર્ય હતા. શાળા માટે ઘણાં સામયિકો ઘેર આવતાં અને એ શાળાએ જાય તે પહેલાં ભાઈઓ વાંચી લેતા. એ વખતે ‘સ્ટ્રેન્ડ’ મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત થયેલી શેરલોક હોમ્સની અંગ્રેજી વાર્તાઓ  લક્ષ્મણના મોટા ભાઈ તેને પોતાના ખોળામાં બેસાડીને વાંચી સંભળાવતા.

મોટા ભાઈ આર.કે.નારાયણને ધ મેરી મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત થયેલી એક વાર્તા માટે ઈનામ મળ્યું, ત્યારે લક્ષ્મણને બહુ જ આનંદ થયેલો. ‘ડોડુ, ધ મનીમેકર’ નામની એ વાર્તામાં લક્ષ્મણ નામના એક નાનકડા છોકરાની વાત હતી, જે શીંગ અને કેન્ડી જેવી પોતાની તાત્કાલિક જરૂરતો પૂરી કરવા માટેના પૈસા માટે ફાંફા મારે છે. બિલકુલ અસલ લક્ષ્મણના જેવું જ પાત્ર હતું એ.

મોટા ભાઈને અત્યાર સુધી માત્ર લેખક ગણતા લક્ષ્મણને હવે તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં રસ પડવા લાગ્યો. ત્યારે નારાયણ એક ટાઈપ રાઈટર પર પોતાની પહેલવહેલી નવલકથા ‘સ્વામી એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ’ ટાઈપ કરી રહ્યા હતા. માલગુડી નામનું કાલ્પનિક, પણ દંતકથારૂપ બની રહેનારું ગામ લેખકના મનમાંથી હવે કાગળ પર આકાર લઈ રહ્યું હતું.

દસેક વરસની ઉંમરે લક્ષ્મણે કલાકાર બનવાનું નક્કી કરી લીધું. તેમનાં દોરેલાં કાર્ટૂન સ્થાનિક અખબારોમાં છપાતાં. તેને લઈને લક્ષ્મણને કમાણી પણ થતી. મોટાભાઈની વાર્તામાં આવતા ‘ડોડુ’ જેવા લક્ષ્મણને  પોતાનો મારગ મળી ગયો હતો. કિશોર વયના આ ચિત્રકારની ખ્યાતિ ઠીક ઠીક પ્રસરી.

ત્યાર પછી મદ્રાસના ખ્યાતનામ અખબાર ‘ધ હિન્દુ’માં આર.કે.નારાયણની વાર્તાઓ પ્રકાશિત થવાનું શરૂ થયું, એટલે નારાયણે પોતાની વાર્તાઓ માટે ચિત્રો બનાવવાનું લક્ષ્મણને કહ્યું. ‘માલગુડી’ની વાર્તાઓના પહેલવહેલા શ્રોતા પણ લક્ષ્મણ જ હતા. વાર્તા સંભળાવ્યા પછી આર.કે.નારાયણ તેમનો અભિપ્રાય પણ પૂછતા. આને લઈને લક્ષ્મણ સારી પેઠે જાણતા હતા કે ભાઈની જરૂરત શી છે, તેમનાં પાત્રો કેવાં છે અને અમુક પાત્ર દર્શાવતી વખતે તેમના મનમાં કઈ વ્યક્તિ છે, તેમની વાર્તામાં આવતાં સ્થળો કેવાં છે. બન્ને જણા સાથે જ કેટકેટલી જગાએ રખડવા જતા. આને લઈને બહુ આસાનીથી તે ચિત્રો બનાવી શકતા.

જો કે, તોફાની લક્ષ્મણને સારી રીતભાત શીખવવા માટે નારાયણ આગ્રહ રાખતા. પણ એમનું માને એ બીજા!

ક્રિકેટપ્રેમ 

તેમના મકાનના બગીચામાં લક્ષ્મણને ક્રિકેટ રમવા માટે નારાયણે પ્રતિબંધ ફરમાવી દીધો, ત્યારે હતાશ થયેલા લક્ષ્મણે બેટ અને સ્ટમ્પ સાથે દોસ્તારોને લઈને નવા મેદાનની શોધ આરંભી. આ જોઈને પણ નારાયણ પીગળ્યા નહીં. જો કે, લક્ષ્મણના મનની વેદનાને તેમણે પોતાની એક વાર્તા ‘ધ રીગલ ક્રિકેટ ક્લબ’માં વાચા આપી. વાર્તામાં તેમની સહાનુભૂતિ લક્ષ્મણ પ્રત્યે હતી, પણ વાસ્તવિક જીવનના એ પ્રસંગ પૂરતી નહીં.

આમ, જોઈ શકાય છે કે લક્ષ્મણ અને નારાયણ બન્ને ભાઈઓની અનુભૂતિ ઘણીખરી બાબતોમાં સમાન હતી. નારાયણે પોતાના મનોજગતને અક્ષરો દ્વારા સાકાર કર્યું, તો લક્ષ્મણે તેને સાકાર કરી આપ્યું ચિત્રો દ્વારા. દૂરદર્શન પર આવતી ‘માલગુડી ડેઝ’ શ્રેણીના શીર્ષકમાં દેખાડાતાં તમામ ચિત્રો આર.કે.લક્ષ્મણે જ દોરેલાં હતાં,જે માલગુડીના માહોલની સાથે સાથે મૂળ કથાને પણ સુસંગત હતાં.

ટી.વી.શ્રેણીના ટાઈટલમાં 

એ જ રીતે ‘માલગુડી ડેઝ’ પુસ્તકનાં કવર પર પણ મોટે ભાગે લક્ષ્મણે દોરેલાં ચિત્રો મૂકાતાં રહ્યાં છે. 

પુસ્તકના કવર પર 

આ લેખના આરંભે જણાવ્યા છે એમાંના મોટા ભાગનાં સ્થળો અને પાત્રો આ ચિત્રોમાં જોઈ શકાશે

બન્ને ભાઈઓ પોતપોતાના કામમાં મશગૂલ 

આર.કે.નારાયણની ટપાલ ટિકીટ બહાર પડી ત્યારે એ ટિકીટ પર નારાયણની તસવીરની પછવાડે લક્ષ્મણે બનાવેલું ચિત્ર જ મૂકવામાં આવ્યું હતું. ‘માલગુડી ડેઝ’ ભલે આર.કે.નારાયણનું સર્જન હોય, પણ લક્ષ્મણે પોતાની પીંછી થકી આ વાર્તાઓ માટે બનાવેલાં ચિત્રો એવા અસરકારક છે કે ‘માલગુડી ડેઝ’ માટે આર.કે.નારાયણે સર્જેલાં પાત્રો કે ઘટનાઓ યાદ આવે એ સાથે જ લક્ષ્મણે બનાવેલાં ચિત્રો પણ અનાયાસે યાદ આવી જાય છે.  

ચહેરો આર.કે.નારાયણનો, ચિત્ર આર.કે.લક્ષ્મણનું 

'માલગુડી ડેઝ'ની આટલી બધી વાત કરીએ અને  તેના પરથી બનેલી અદ્‍ભુત ટી.વી.ધારાવાહિકનું એટલું જ અદ્‍ભુત ટાઈટલ ગીત સાંભળ્યા વિના શી રીતે આ પોસ્ટ પૂરી થઈ ગણાય?

'માલગુડી ડેઝ' ટી.વી.ધારાવાહિકના પ્રેમીઓ જાણતા જ હશે કે આ શ્રેણીનો આખો સેટ હવે ડી.વી.ડી. પર ઉપલબ્ધ છે.   ઉપરાંત મૂળ અંગ્રેજીમાં લખાયેલી વાર્તાઓ પુસ્તકરૂપે હિન્‍દીમાં પણ ઉપલબ્ધ છે. આર.કે.લક્ષ્મણનાં કાર્ટૂન ઉપરાંત તેમનાં લખેલાં પુસ્તકો પણ આસાનીથી ઉપલબ્ધ છે અને ઓનલાઈન મંગાવી શકાય છે. 

નોંધ: - તમામ તસવીરો નેટ પરથી લીધેલી છે. 

- (*) નિશાનીવાળાં ચિત્રો જયચંદ્રનનાં બનાવેલાં છે, જે તેમણે માલગુડીના એક લેખ માટે બનાવ્યાં હતાં. એ સિવાયનાં ચિત્રો લક્ષ્મણનાં દોરેલાં છે.

તુમ્હારા દિલ મેરે દિલ કે બરાબર હો નહીં સકતા?

-ઉત્પલ ભટ્ટ 

(એવું જરાય નથી કે પ્રજાસત્તાક દિન, અમેરિકાના પ્રમુખની મુલાકાત કે મંગળ પર યાન મોકલવા જેવા શુભ પ્રસંગોએ જ અહીં આવી સ્ટોરીઓ મૂકવી ગમે છે. પણ એ બધાનું ગૌરવ લેવા અને લખવા માટે અનેક માધ્યમો સહિત આખી ફોજ છે. એ કોરસમાં એકાદ સૂર ન હોય તોય કશો ફરક ન પડે. આના વિષે ન લખાય તો ચોક્કસ અમને ફરક પડે છે. બીજો યોગાનુયોગ એ છે કે બરાબર ત્રણ વરસ અગાઉ, આ જ દિવસે પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મની પહેલવહેલી પોસ્ટ મૂકી હતી. એ પછી કુલ પાંચ પોસ્ટ અહીં જ લખાઈ છે અને આ છઠ્ઠી પોસ્ટ છે. દરેક પોસ્ટમાં એક એક પગથિયું ચડતા ગયા હોવાનું મહેસૂસ થાય છે, એ બ્લોગના આપ સૌ મુલાકાતીઓને આભારી છે. હજી થોડા દિવસ પહેલાં જ 'પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મ' વિષેની ઉત્પલ ભટ્ટની પોસ્ટ વાંચ્યા પછી તેને સંબંધિત, પણ જરા જુદા વિષય પર લખાયેલી એક પોસ્ટ.)

થોડા મહિના અગાઉ બીરેન કોઠારીની ‘ગુજરાતમિત્ર’ની કટારમાં પ્રકાશિત એક લેખ વાંચવામાં આવેલો. એ લેખમાં સુરતનાં મીનાબહેન મહેતા અને તેમના પતિ અતુલભાઈ મહેતાના એક વિશિષ્ટ કાર્યની વાત હતી. વિષય જ એવો હતો કે વાંચીને ખળભળી જવાય. હંમેશા સ્વાસ્થ્ય અને આરોગ્યની ડાહીડાહી વાતો કરનારા આપણે સહુ ગ્રામ્ય શાળાની વિદ્યાર્થીનીઓને લગતા માસિકના પ્રશ્નો વિશે બને ત્યાં સુધી વાત કરવાનું ટાળતા હોઈએ છીએ. પરંતુ આ લેખ વાંચીને અંદરથી હલી જવાયું. (એ લેખ અહીં વાંચી શકાશે. ઈન કેસ, કોઈને પોતાની સંવેદના ચેક કરવાની ઈચ્છા હોય તો.)

છેલ્લા ઘણા સમયથી એવું વલણ રાખ્યું છે કે કોઈ પણ પ્રકારની સામાજીક-સામૂહિક તકલીફ વિશે જાણીને જ્યારે જ્યારે આ પ્રકારે ખળભળી જવાય ત્યારે ત્યારે ખળભળીને પાછા યથાવત થઈ જવાને બદલે ઘરના સભ્યો અને સમાન વિચાર ધરાવતા મિત્રો સાથે એ પ્રશ્નની ચર્ચા કરીને એનો ઉકેલ લાવવાનો પ્રયત્ન તો કરવો જ. (ભૂકંપ પછીના આફ્ટરશોક્સ!)

સુરતનાં મીનાબેન મહેતા સુરતની મ્યુનિસિપલ શાળઓમાં સેનીટરી નેપકીનના નિ:શુલ્ક વિતરણનું કાર્ય કરી રહ્યાં છે એ જાણ્યા પછી પહેલો વિચાર એ આવ્યો કે યુનિફોર્મની સાથે સાથે દરેક શાળાઓમાં ધોરણ ૮ થી ૧૨ ની વિદ્યાર્થીનીઓને સેનીટરી નેપકીન કીટ પહોંચાડી શકાય તો કેટલું સારૂં! મીનાબહેનને પણ બીરેને આ બાબતની જાણ કરી. મીનાબહેને સામે ચાલીને મારો ફોનસંપર્ક પણ કર્યો અને એ રીતે તૈયારી બતાવી. જો કે, અંતર અને સંકલનના વ્યાવહારિક કારણોસર એ શક્ય ન થઈ શક્યું. મીનાબહેનનું ધ્યેય એ જ હતું કે કોઈ પણ વિસ્તારમાં, કોઈ પણ રીતે, સાથે જોડાઈને કે એકલપંડે, પણ આ કામ થવું જોઈએ. એટલે નક્કી કર્યું કે આની જાતતપાસ કરવી, અને આ પ્રકારની સસ્તી છતાં શ્રેષ્ઠ ક્વોલિટીની કીટ જાતે જ તૈયાર કરવાનો પ્રયત્ન કરવો અને યુનિફોર્મની સાથે સાથે પહોંચાડવી.

શ્રેષ્ઠ ક્વોલિટી ધરાવતી, છતાં તદ્દન કિફાયત હોય તેવી પ્રોડક્ટસની શોધ રાબેતા મુજબ શરૂ થઈ. આવી 'શોધ' અમારા માટે કોઈ એક્સ્પીડીશનથી કમ નથી હોતી. ક્યાંથી શરૂ કરવું એની મોટેભાગે ખબર પણ ન હોય, છતાં દર વખતે શોધ પૂરી થાય ત્યારે પરિણામ અમારી ધારણાથી અનેક ગણું સારૂં અને બજેટની અંદર જ મળે છે.

શ્રેષ્ઠ ગુણવત્તાવાળા, છતાં કિફાયત દરના સેનીટરી નેપકીનની શોધનું પરિણામ પણ આ પરંપરા મુજબનું મળ્યું. 

પ્રાથમિક અને એ પછીની તપાસમાં જણાયું કે બ્રાન્ડેડ સેનીટરી નેપકીન નંગ દીઠ રૂ. ચારમાં પડે, જે ઘણા મોંઘા લાગ્યા. પણ ‘જિસકા કોઈ નહીં, ઉસકા તો ગૂગલ હૈ યારોં’ ગીતને અનુસરીને ગૂગલદેવતાની આરાધના કરી. પણ આરાધના પહેલાં થોડી માનસિક વિધિ કરવી પડે એમ હતી. થોડા મહિના પહેલાં એક સમાચાર વાંચવામાં આવેલા કે કોઈમ્બતૂર નિવાસી કોઈક સજ્જને તદ્દન સસ્તા દરે, સેનીટરી નેપકીન બનાવવાનું મશીન શોધ્યું છે અને એ બદલ તેમને રાષ્ટ્રપતિ એવોર્ડ મળ્યો છે. 

અરુણાચલમ મુરૂગનંતમ: મહત્ત્વની શોધના કર્તા  (*) 

 આછીપાતળી આ જાણકારીને આધારે ગૂગલ સર્ચ કરવાથી તરત જ એમનો પત્તો મળી ગયો. અરૂણાચલમ મુરુગનંથમ/ Arunachalam Muruganantham નામના એ સજ્જન અને તેમના ઉદ્યોગ જયાશ્રી ઈન્‍ડસ્ટ્રીઝની વેબસાઈટ/ Jayaashree Industries અનેક વિગતો સહિત મળી ગઈ, જેમાં તેમનો સંપર્ક પણ જણાવેલો હતો. (મોબાઈલ: +91 92831 55128, ઈ-મેલ: muruganantham.in@yahoo.com) તેમને એક ઈ-મેલ મોકલીને સેનીટરી નેપકીનની અમારી જરૂરિયાત જણાવી. તો ગણતરીના કલાકોમાં જ એમનો પ્રત્યુત્તર આવી ગયો, જે 'યુરેકા યુરેકા' / Eurekaજેવો હતો. 

જાણવા મળ્યું કે મુરુગનંતમ રૂપિયા ૭૫,૦૦૦ થી એક લાખ સુધીની કિંમતનું સેનીટરી નેપકીન બનાવતું મશીન તૈયાર કરે છે અને વેચે છે. (સીધી અને સરળ અંગ્રેજીમાં મુરુગનંતમની સચોટ અને હૃદયસ્પર્શી કેફીયત અહીં સાંભળવા જેવી છે.) ગ્રામ્ય/ગરીબ વિસ્તારની બહેનો 'સખી મંડળ' બનાવે અને આ ગૃહઉદ્યોગ સ્થાપવા ઈચ્છે તો તેમને આ મશીન ખરીદવા માટે બેંક તરફથી લોન અપાવવામાં પણ તે મદદરૂપ થાય છે.  નજીવી જરૂરિયાતમાં ગૃહઉદ્યોગ તરીકે આ વ્યવસાય વિકસાવી શકાય છે. આ મશીન થકી જે સેનીટરી નેપકીન બને છે, તે 'આંતરરાષ્ટ્રિય ક્વોલિટી'ની ગુણવત્તા ધરાવતા હોય છે. ‘સખી’ બ્રાન્ડના આ નેપકીનના એક નંગની વેચાણકિંમત છે ફક્ત રૂપિયા બે. કેન્‍દ્રીય વિચાર એવો કે ગ્રામ્યવિસ્તારમાં રોજગારીની તક ઉભી કરીને મહિલાઓ પગભર બને અને સ્વાસ્થ્ય અંગેની જાગૃતિ કેળવાય, જે સ્વાસ્થ્યની સંભાળ તરફ દોરી જાય. છે ને રિયલ લાઇફ યુરેકા!

અમારા ઈમેઈલના જવાબમાં શ્રી મુરુગનંતમે જણાવ્યું કે વડોદરા પાસેના હાલોલમાં એક સખી મંડળને તેમણે આ મશીન વેચ્યું છે અને વડોદરામાં શ્યામસુંદર બેડેકરનો સંપર્ક  +91 98240 74940 પર કરવાથી અમારી જરૂરિયાત પ્રમાણેના સેનીટરી નેપકીન મળી રહેશે. આવી માહિતીની ખાણ મળે પછી ઝાલ્યા શી રીતે રહેવાય? શ્રી બેડેકર સાથે વાત કરતાં પહેલાં આ આખો ઘટનાક્રમ બીરેન સાથે ફોન પર શેર કર્યો. બન્ને પક્ષે 'કહત કબીર આનંદ ભયો હૈ' થઈ ગયું. એ પછી શ્રી બેડેકર સાથે મોબાઈલ પર વાત કરી અને ૬૦૦ પેકેટની અમારી જરૂરિયાત કહી. એક પેકેટમાં ૧૦ નેપકીન હોય. ૬૦૦ પેકેટ એકસામટા લઈ લેવાનું કારણ એટલું જ કે દર મહિને એને પહોંચતા કરવાનો ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ પોસાય નહિ. એટલે દરેક વિદ્યાર્થીનીને છ મહિનાનો સ્ટોક એકસામટો જ આપી દેવાનો. છ મહિના પછી ફરીથી બીજા ૬૦૦ પેકેટ પહોંચાડી દેવાના. આમ, તરત દાન ને મહાપુણ્યની જેમ નંગદીઠ રૂપિયા બે ના ભાવ લેખે ૬,૦૦૦ નંગ સેનીટરી નેપકીન (૬૦૦ પેકેટ) અમે ખરીદી લીધા. આ આખો ઘટનાક્રમ ગણતરીના કલાકોનો.

અગાઉની પોસ્ટમાં પીંપરીની શાળા અંગે આપે વાંચ્યું. ત્યાંની આશ્રમશાળાથી જ આની શુભ શરૂઆત કરવાનું નક્કી કર્યું, કેમ કે, એ વિસ્તારની આર્થિક પરિસ્થિતિ વિશે બરાબર જાણ હતી. એ સરકારી પ્રાથમિક શાળાની બાજુમાં જ હાઈસ્કૂલ આવેલી છે. બાબરભાઈ અને હાઈસ્કૂલનાં આચાર્યા સાથે વાત કરતાં જાણવા મળ્યું કે ધોરણ ૮ થી ૧૨ ની કુલ ૧૦૦ વિદ્યાર્થીનીઓ ત્યાં અભ્યાસ કરી રહી છે. એટલે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે પીંપરી હાઇસ્કૂલની ૧૦૦ છોકરીઓને સેનીટરી નેપકીન આપવાનું નક્કી કર્યું.

પણ આટલું ક્યાં પૂરતું હતું? એ તો પેલો હલબલાવી મૂકનારો લેખ વાંચનાર જ જાણે. એટલે દરેક કીટમાં ૧૦ નેપકીનના પેકેટની સાથે બબ્બે અન્ડરવીયર (જેને સાવ સાદી ભાષામાં ચડ્ડી કહેવાય) મૂકવાનું નક્કી કર્યું. એક અન્‍ડરવીયરની કિંમત ૩૨.૫૦/રૂ. આવા ૨૦૦ ખરીદ્યા. એમ વિચાર્યું છે કે બીજા ૧૧ મહિના સુધી દર મહિને દરેક વિદ્યાર્થીનીને ૧૦ સેનીટરી નેપકીન આપીશું. બીજા વર્ષે ફરીથી બે અન્ડરવીયર આપવાના.

ડૉ. અમી અને સુજલ મુનશી: સત્કાર્યમાં સાથ 

આ વિદ્યાર્થીનીઓને માસિક અંગે યોગ્ય સમજણ મળે એ જરૂરી છે. આ કામ માટે મારા કઝીન, અમદાવાદના ગાયનેકોલોજીસ્ટ દંપતી એવા ડૉ. અમી અને ડૉ. સુજલ મુનશીએ અમારી સાથે આવવાની તૈયારી બતાવી. તેમણે ગુજરાતીમાં પાવર પોઈન્ટ પ્રેઝન્ટેશન તૈયાર કર્યું છે, જેના થકી આ વિદ્યાર્થીનીઓને સરળ રીતે સમજણ આપી શકાશે. જર્મની અને ફ્રાન્સ જઈને લેટેસ્ટ ટેકનોલોજી શીખીને આવેલા આ યુવા ડોક્ટર દંપતીની ઈચ્છા ઘણા વખતથી 'પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મ' સાથે સંકળાવાની હતી, જે હવે તેઓના દાક્તરી જ્ઞાનના યોગ્ય ઉપયોગ થકી પૂરી થશે. આ પ્રકારે 'માનવ કલાકો' આપીને પણ આવા પ્રોજેક્ટમાં મિત્રો જોડાઈ શકે છે.

હવે ખર્ચનો સરવાળો માંડીએ તો ૧૦૦ છોકરીઓને બે ચડ્ડીઓ અને આખા વર્ષના સેનીટરી નેપકીનનો સ્ટોક આપવાનો પ્રોજેક્ટ ફક્ત રૂપિયા ૧૮,૫૦૦/- માં પડ્યો છે. આનો આનંદ કેવો હોય એ આપ સમજી શકશો! ‘જયાશ્રી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ પાસેથી સેનીટરી નેપકીન બનાવવાનું મશીન ખરીદીને કોઈક અંતરીયાળ વિસ્તારના 'સખી મંડળ'ને સ્થાપી આપવાનો વિચાર પણ છે, જેથી ત્યાંની સ્ત્રીઓ કાયમી પગભર બની શકે. સ્વાસ્થ્યનો હેતુ તો આપમેળે સિધ્ધ થશે જ. વિચારો તો ઘણા આવતા હોય છે. અને આવા વિચારો આપ સૌની સમક્ષ છૂટા મૂકી દઈએ તો પરિણામ અવશ્ય મળતું હોવાનો જાતઅનુભવ છે.

અંતરીયાળ વિસ્તારોમાં રોજગારનું આયોજન કરવાનું કામ સરકારનું છે, એમ કહીને સરકારની ટીકા કરીને બેસી રહેવું સહેલું છે, પણ પોતે કામ કરવું કે આવું કામ કોઈક કરતું હોય તો એને કોઈ ને કોઈ રીતે મદદરૂપ થવું અઘરું છે.

આ પ્રોજેક્ટ અંગે કોઈને વધુ માહિતી જોઈએ, પોતાના વિસ્તારમાં, કે ઘરની આસપાસ પણ નાના પાયે આ કામ કરવાનું મન હોય અને એ બાબતે કશું માર્ગદર્શન જોઈતું હોય તો ખુશીથી મારો સંપર્ક +91 97129 07779 પર કે ઈ-મેલ: bhatt.utpal@gmail.com દ્વારા અથવા આ બ્લોગ દ્વારા કરી શકે છે. 

આની અપડેટ સાથે થોડા સમયમાં ફરી મળીશું. 
(*) તસવીર નેટ પરથી.