ઘંટમાહાત્મ્ય

- ઉત્પલ ભટ્ટ 

('પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મ' અંગે વિવિધ શાળાઓની મુલાકાત લેતા ઉત્પલ ભટ્ટ પોતાના એ પ્રવાસોની ફલશ્રુતિરૂપે પ્રોજેક્ટનાં લખાણો ઉપરાંત ભેંસ, વૃક્ષ, કુંભાર જેવા વિષયો પર અહીં લખી ચૂક્યા છે. આ વખતે વધુ એક અનોખો વિષય.) 

‘ઘંટ’.

આ શબ્દ બોલતાં જ ‘ઘંટ એટલે શું?’ જેવો સવાલ થતો નથી, કેમ કે સહુ એનો જવાબ જાણે છે. ભગવદ્‍ગોમંડળમાં,જો કે, તેના નવેક અર્થ બતાવ્યા છે. પણ ‘ઘંટ’ બોલતાં તમારા-મારા મનમાં ‘ટન્ ટન્'નો રણકાર સંભળાવા માંડે છે એ સૌથી પ્રચલિત ઘંટની જ આપણે વાત કરવાની છે. ‘માનવજીવનમાં ઘંટનું માહાત્મ્ય: એક તુલનાત્મક અધ્યયન’ એવો કોઈ શોધનિબંધ લખવાની કે આ વિષય પર વક્તવ્ય આપવાની પૂર્વતૈયારીરૂપે આ લેખ નથી, એટલી સ્પષ્ટતા. 

સૌ પ્રથમ એ વાતની સ્પષ્ટતા કરી  લઈએ કે આ લેખ જરાય ધાર્મિક પ્રકારનો નથી એટલે વાંચન શરૂ કરતાં પહેલાં ફક્ત હેડિંગ વાંચીને જ ખોટેખોટા ભક્તિભાવમાં આવી જવાની જરૂર નથી!

આમ જોવા જઈએ તો ઘંટનું તે શું માહાત્મ્ય હોય? અને આમ જોઈએ તો ઘંટનું માહાત્મ્ય એટલું બધું છે કે એ વિષે વિચારતાં નવાઈ લાગે.

સાવ બાળવયે સમજણ પડવાની શરૂઆત થાય એટલે એટલો પ્રાથમિક ખ્યાલ આવવા માંડ્યો કે ઘંટ મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે - મંદિરનો ઘંટ અને શાળાનો ઘંટ. એક ભક્તિભાવ જગાડે અને બીજો શિસ્તપાલન શીખવે. એ સિવાય સીંગચણાની લારી, માટલા કુલ્ફીની લારી કે બુઢ્ઢીના બાલ લઈને આવતા ફેરીયાઓ જે વગાડે એ ઘંટ નહીં, પણ ઘંટડી કહેવાય. એ વળી આખી અલગ સૃષ્ટિ છે, એટલે તેને હમણાં જવા દઈએ અને ફક્ત ઘંટની જ વાત કરીએ. 

ઘંટના પણ કેટલા બધા પેટાપ્રકારો હોય છે!

શિસ્તપાલનની યાદ અપાવતો શાળાનો ઘંટ

શાળાનો ઘંટ ભલે શિસ્તપાલન કરાવતો, પરંતુ એકંદરે તે નિર્દોષ પ્રકારનો હતો. એનો રણકાર સમયપાલનની યાદ અપાવતો. તાસ પત્યા પછીના ડબલ ટકોરા, રીસેસ વખતના અને નિશાળ છૂટ્યા પછીના લાંબા ટકોરા અનેરી રાહતની લાગણી આપતા. શાળા છૂટવાના સમયે લાંબા સમય સુધી વાગતા ઘંટના રણકારનું આકર્ષણ એટલું બધું હતું કે એ ઘંટ વગાડવા માટે તલસી જવાતું. પકડાઇ જવાના અને મુખ્ય શિક્ષક દ્વારા સજા પામવાના પૂરેપૂરા ભય છતાં શાળાનો ઘંટ છાનોછપનો ઘણી વખત વગાડી લીધો છે. હવે નિશાળ છૂટી ગઈ છે, છતાં પ્રોજેક્ટ યુનિફોર્મ ના પ્રવાસો દરમ્યાન ગામડાની ઘણી બધી શાળાઓમાં જવાનું બને છે ત્યારે વખતે-કવખતે, વિના મંજૂરીએ જાતે જ ઘંટ વગાડીને એના રણકારનો ભરપૂર નિર્દોષ આનંદ લઉં છું! જો કે, શાળાજીવન પૂરું થયું એ સાથે જ ઘંટની નિર્દોષતા પણ પૂરી થઇ હોય એમ લાગ્યું.

ભયમિશ્રિત કુતૂહલ જન્માવતો લાયબંબાનો ઘંટ (*) 

બીજો એક ઘંટ હતો આગબંબા (લાયબંબા)નો ઘંટ. બાળપણમાં તે સહેજ ભયની લાગણી જન્માવતો. હજુ એક દસકા પહેલાંની જ વાત છે. શહેરમાં ક્યાંય આગ લાગે એટલે અત્યારની સરખામણીમાં ત્યારના સાવ ખાલી રસ્તા પર 'ટન્ ટન્ ટન્' કરતો આગબંબો દોડતો જતો હોત, પછવાડે સાયરન વગાડતી એમ્બ્યુલન્‍સ જતી હોય ત્યારે એ અવાજ સાંભળીને મારા જેવા અનેક લોકો એ દૃશ્ય જોવા બધાં કામ પડતાં મૂકીને છેક સોસાયટીના નાકે દોડી જતા. હવે નવા જમાનાની જરૂરિયાત પ્રમાણે આગબંબાના ઘંટનું સ્થાન અદ્યતન ટેકનોલોજિવાળી ઇલેક્ટ્રોનિક સાયરને લીધું છે. ‘આગબંબા’ કે ‘લાયબંબા’ને હવે તો 'ફાયર એન્જિન'ના શુદ્ધ અંગ્રેજી નામે ઓળખવામાં આવે છે.

ટીનએજની શરૂઆતમાં અને ત્યાર પછી પણ ઘણા વર્ષો સુધી મંદિરનો ધાર્મિક ઘંટ તેના વિવિધ કદ અને રણકારથી મનને આનંદ આપતો, ધાર્મિકતાના પ્રતીક સમાન લાગતો. ચર્ચના ઘંટના ડંકા પણ બહુ વિશિષ્ટ અસર ઉભી કરતા. 

ચર્ચનો ઘંટ 

મંદીરનો ઘંટ (*) 

 વર્ષો વીતતાં ગયાં અને નાના અને મોટા એમ બંને મગજોએ સ્વતંત્રતાથી વિચારવાનું શરૂ કર્યું એટલે સત્યનો ઉઘાડ થવા લાગ્યો કે મંદિરમાં પણ બે પ્રકારના ઘંટ હોય છે - નિર્જીવ ઘંટ અને સજીવ ઘંટ! આ સજીવ પ્રકારના ઘંટ ભરપૂર આત્મવિશ્વાસ ધરાવતા અને તમારા નબળા આત્મવિશ્વાસને તોડી પાડવાની અદભૂત ક્ષમતા ધરાવે છે. એનો રણકાર ન હોય, પણ તમને સંભળાય ત્યારે બહુ મોડું થઈ ગયું હોય. તેઓ તમને વિવિધ પ્રકારના ડર બતાવીને તમારી પાસે વિવિધ પ્રકારની તદ્દન બિનજરૂરી પૂજાઓ કરાવે, તમારી શ્રધ્ધા-અંધશ્રધ્ધાનો ભરપૂર ગેરલાભ ઉઠાવે અને જરા પણ ગાફેલ રહો તો તમને ધાર્મિક ખર્ચના (ખર્ચનો આ નવો પેટાપ્રકાર છે અને અર્થશાસ્ત્રના અભ્યાસમાં થોડા સમય પહેલા જ ઉમેરાયો છે!) ઊંડા ખાડામાં ઉતારી શકે. ટૂંકમાં તમને ધર્મના લાભ (ઓછા) અને ગેરલાભ (વધુ) અષ્ટમ-પષ્ટમ રીતે સમજાવીને આર્થિક-શારીરિક એમ તમામ પ્રકારે લૂંટી શકે. આવા સફેદ ઠગ પ્રકારના સજીવ ઘંટોની સંખ્યા ભારતમાં ભયજનક ઝડપે લાખોની સંખ્યામાં વધી રહી છે અને ફક્ત મંદિરો પૂરતી જ સીમિત ન રહેતાં ભારતના ખૂણે-ખૂણે અને ઉકરડે-ઉકરડે પથરાયેલા આશ્રમોમાં પણ જોવા મળે છે. એમણે સજીવ ઘંટ બનવું છે કે નિર્જીવ ઘંટને તમારા પર હાવી થવા દેવો છે તે નક્કી કરવાનો તેઓનો અબાધિત અધિકાર હોય છે. એ જ રીતે આટલા વર્ષોમાં 'પ્રાપ્ત થયેલી સમજણ'ને આધારે આપણે સજીવ ઘંટને ચરણે-શરણે જવું છે કે પોતાની જાતને નિર્જીવ ઘંટ સુધી જ સીમિત રાખવી છે તે નક્કી કરવાનો આપણો અબાધિત અધિકાર છે. અમુક વખત તો એમ લાગે છે કે મહત્તમ ભારતીયોને મન આશ્રમોમાં જવું તે અનિવાર્ય 'શ્રમ' છે! 

ટકોરાસંકેત (*) 

રેલ્વે સ્ટેશનના પિત્તળના ઘંટના સંકેતો પણ અજબગજબના હોય છે. 'ત્રણે ત્રીજું, પાંચે બીજું, એકે દીઠું, બેએ નાઠું'નો સંકેત સમજનારા સમજી જાય. ટ્રેન ત્રીજા સ્ટેશનથી છૂટે ત્યારે ત્રણ ટકોરા વાગે, બીજા સ્ટેશનેથી છૂટે ત્યારે પાંચ ટકોરા વાગે, ટ્રેન સ્ટેશન પર આવે ત્યારે એક ટકોરો અને ઉપડે ત્યારે બે ટકોરા. પણ 'અપ' ટ્રેન આવવાની હોય ત્યારે આ ટકોરા ટુકડે ટુકડે પડે. ત્રણ ટકોરા 'ટન ટન......ટન' પડે, 'ડાઉન' ટ્રેન માટે આ ટકોરા સળંગ પડે. એટલે કે ત્રણ ટકોરા હોય તો 'ટન, ટન, ટન' એમ પડે. આ બધા સંકેતો કદાચ રેલ્વેની નિયમપોથીમાં હશે, પણ એક સંકેત એવો હતો, જે સગવડીયા ધોરણે બનાવવામાં આવેલો. કોઈ પણ ટ્રેનનો સમય ન હોય અને બે ટકોરા પડે તો? રેલ્વેના પ્લેટફોર્મ પર આવેલી પરબમાંથી પાણી મંગાવવા માટે નાનાં સ્ટેશનના સ્ટેશન માસ્ટર આ રીતે ટકોરા મરાવતા. પીત્તળનો ઘંટ લટકતો કોઈક કોઈક સ્ટેશને ક્યારેક જોવા મળી જાય છે, પણ તે વગાડવામાં આવતો નથી. 

સમયપાલનનો રણકાર:
ગુજ.યુનિ.નો ટાવર 

શાળાજીવન પૂરું થતાં રાબેતા મુજબ કોલેજકાળ શરૂ થયો અને એ પત્યા પછી પહેલાના વખતમાં માસ્ટર ડિગ્રી માટે ખાસ જાણીતા અને સ્ટેટસ ધરાવતા યુનિવર્સિટીકાળનું પણ આગમન થયું. એ સમયગાળા દરમ્યાન ઘંટના પ્રકાર-પેટાપ્રકાર પણ બદલાતા ગયા. જીવનમાં ડગલે ને પગલે માનવઘંટોનો ભેટો થવા માંડ્યો. નિર્જીવ ઘંટ તરફથી મળતી આવેલી વિશ્વાસ, રાહત અને આનંદની લાગણીઓનું સ્થાન દુઃખદ આશ્વર્ય સાથે સજીવ ઘંટો તરફથી મળતા ડર અને એને કારણે રાખવી પડતી સતત સાવધાનીએ લીધું. ત્યારે એમ થતું (અને હજુ પણ થાય છે) કે ઘંટનું આ તે કયા પ્રકારનું રૂપાંતરણ? 

માનવઘંટોમાં પણ અનેકવિધ પેટાપ્રકારો જોવા-સમજવા મળ્યા જેમ કે સામાન્ય નુકસાન પહોંચાડતો ઘંટ, પાર્ટટાઇમ પ્રકારનો ઘંટ, ફુલટાઇમ પ્રકારનો ગુરૂઘંટાલ ઘંટ!! સમસ્ત માનવજીવનની અત્યાર સુધીની તવારીખમાં નામ પ્રમાણે જ 'ગુરૂઘંટાલ'  એ અસહ્ય તાડનવૃત્તિ ધરાવતો અને સહુથી ચડિયાતો સાબિત થયેલો સજીવ ઘંટ છે કે જેના દ્વારા આજ દિન સુધીમાં અનેક વાર ઠગાઇ ચૂક્યો છું, મૂરખ બની ચૂક્યો છું, ભરાઇ ચૂક્યો છું અને જીવન હરામ થઇ જાય ત્યાં સુધી દુઃખી થઇ ચૂક્યો છું. રોજબરોજના જીવનમાં આવા અસંખ્ય ગુરૂઘંટાલોનો ભેટો થતો રહે છે. આટલા વર્ષો દરમ્યાન 'પ્રાપ્ત થયેલી સમજણ'ને આધારે  જ્યારે જ્યારે તેઓનો ભેટો થવાનું પરમ સુખ પ્રાપ્ત થાય છે (અને કમનસીબે પરમ સુખનો યોગ ઘણો છે)  ત્યારે ત્યારે સ્વબચાવ માટે જાતની આસપાસ એક અદ્રશ્ય કવચ ચડાવી લેવું પડે છે કે જેથી એ સજીવ ઘંટના પ્રહારોને કારણે આપણા ભૂક્કા ન બોલી જાય! કેવો વિરોધાભાસ છે કે ધાતુનો બનેલો નિર્જીવ ઘંટ સજીવ લાગણીઓને શાતા આપે છે જ્યારે સજીવ લાગણીઓવાળા ઘંટથી બચવા નિર્જીવ બની જવું પડે છે!

આવું અટપટા પ્રકારનું ઘંટમાહાત્મ્ય લખવા પાછળનો આશય એ જ કે તેના વાંચન પછી વાચકો નીચેના વિચારો પર મુક્તપણે મનન-ચિંતન-દોષારોપણ કરે! (એના સિવાય બીજું થઇ પણ શું શકે?!)

(૧) માનવમાત્રે ઘંટ બનવું જોઇએ કે નહિ?

(૨) જો બનવું જ હોય તો સજીવ ઘંટનો કયો પેટાપ્રકાર પસંદ કરવો?

(૩) ધર્મિષ્ઠ મનુષ્યે સજીવ ઘંટને શરણે જવું કે નિર્જીવ ઘંટ સુધી જ મર્યાદા રાખવી?

(૪) કે પછી મનફાવે ત્યારે નિર્દોષ ઘંટારવને સાંભળીને અનંતનો આનંદ લેવો?

(તસવીરો: (*) નિશાનીવાળી નેટ પરથી, અન્ય તસવીરો: ઉત્પલ ભટ્ટ) 

કવિતાબવિતા

 તારા નગરમાં કાયમ એમ કેમ બને,

દૂર દેખાતા પડછાયા હોય કને,

રિક્ત આકાશે વિમાનો ઉડતાં રહે,

હેંગર ખાલીખમ તાક્યા કરે મને.

ધ્રુજે ધરતી એ જ છે પુરાવો,

શ્વસે છે, સહે છે, ઘણું બધું અને..

(ધરતીકંપને તસવીર સાથે લેવાદેવા નથી.

આ તસવીરને કવિતા સાથે કશી લેવાદેવા નથી.

આ કવિતાને કવિતા સાથે કશી લેવાદેવા નથી.)

આશ્ચર્યના હળવા આંચકા: કભી હમને નહીં સોચા થા (૧)

“એક કૉલગેટ આપજો.”

“કઈ આપું?”

“ક્લોઝ અપ.”

આ જોક મારો બનાવેલો નથી, ફેસબુક પર ક્યાંક વાંચેલો છે. પણ એમાં અતિશયોક્તિ જરાય નથી. અમુક બ્રાન્‍ડનાં નામ આપણા દિમાગમાં એ હદે ઊંડા ઊતરી ગયાં છે કે એ બ્રાન્‍ડનેમને બદલે જે તે ચીજની ઓળખ બની ગયાં છે. જે તે કંપનીને આવું બ્રાન્‍ડનેમ નક્કી કરતી વખતે ભાગ્યે જ ખ્યાલ હશે કે તે આ હદનાં લોકપ્રિય થશે.

આપણા સૌના મનમાં આવી ઘણી પ્રોડક્ટની સાથે તેનું બ્રાન્‍ડનેમ નોંધાઈ ગયેલું હશે. ‘કૉલગેટ’ ટૂથપેસ્ટનો પર્યાય બની રહ્યું છે, એમ ‘લક્સ’ સૌંદર્ય સાબુની ઓળખ બની રહ્યો છે. જે તે કંપની માટે આ એક બ્રાન્‍ડનેમથી વધુ કંઈ જ નહીં હોય, અને એટલે જ પોતાનાં અન્ય ઉત્પાદનો માટે પણ આનું આ બ્રાન્‍ડનેમ તેમણે વાપરેલું છે.

અહીં જાહેરખબરના કેટલાક એવા નમૂના આપવામાં આવ્યા છે, જેમાં એક જ પ્રચલિત બ્રાન્‍ડનેમનાં અન્ય ઉત્પાદનો પણ બજારમાં મૂકાયાં હોય. એ કેટલું ચાલ્યાં કે નહીં એની જાણ નથી, પણ આજે આપણને ભાગ્યે જ એ યાદ છે, એ નક્કી.

'આરપાર' ના ઉર્વીશ અને પ્રણવ અધ્યારુના સુવર્ણયુગમાં તૈયાર કરાયેલા અનેક વિશેષાંકોમાં એક 'જાહેરખબર વિશેષાંક' પણ હતો. તેમાં 'અમે આ ધંધામાં પણ હતા'ના શીર્ષકથી આવો સફળ પ્રયોગ કરવામાં આવેલો. 

એમાં વપરાઈ હતી એ ઉપરાંતની અમુક જાહેરખબરોનો પણ આમાં સમાવેશ કર્યો છે. 

આ વાંચીને આશ્ચર્યના આંચકા ન લાગે તો કંઈ નહીં, આવું કંઈક હતું એની યાદ આવે તોય પૂરતું છે.

**** **** **** 

કૉલગેટ:

વિલીયમ કૉલગેટે ન્યૂ યોર્કમાં સ્થાપેલી આ કંપની આજે તો બસો વર્ષ જેટલી જૂની થઈ ગઈ છે. તેનો આરંભ સાબુ અને મીણબત્તીઓ બનાવવાથી થયેલો. ‘કૉલગેટ’નું નામ આજે ટૂથપેસ્ટની ઓળખ બની ગયું છે. વખતોવખત પોતાની ટૂથપેસ્ટમાં વિવિધ તત્ત્વો હોવાનું દર્શાવતી ‘કૉલગેટ’ની જાહેરખબરો અલગ બ્લોગપોસ્ટનો વિષય છે. આ પોસ્ટના આરંભે લખાયેલી સ્થિતિ વાસ્તવિકતા બની ગઈ હોય એ હદે લોકો આ નામને ટૂથપેસ્ટ સાથે સાંકળી લે છે.

‘કૉલગેટ’ દ્વારા ‘હેર ટૉનિક’ પણ બજારમાં મૂકવામાં આવ્યું હતું, જે લેનોલીન ધરાવતું હતું. આ તેલને શી રીતે વાળમાં લગાડવું અને એ લગાડ્યા પછી વાળ કેવા દેખાશે એ પણ દેખાડવામાં આવ્યું હતું.

વાળ માટે જ ઉપયોગી એવું ‘કૉલગેટ’નું બીજું ઉત્પાદન હતું સુગંધીદાર દીવેલ અર્થાત ‘પરફ્યુમ્ડ કેસ્ટર ઑઈલ’. કોઈ પણ કંપનીના તેલની જાહેરખબરમાં ડોકીને હળવો ઝટકો આપીને પાછળ જોતી અને એ રીતે વાળના ગુચ્છાને ઉછાળતી યુવતીઓની જાહેરખબર આજકાલ સામાન્ય છે, ત્યારે ‘કૉલગેટ’ની આ જાહેરખબરમાં યુવતીના ચિત્રથી કામ ચલાવવું પડ્યું છે.

‘કૉલગેટ’નું શેવિંગ ક્રીમ પણ આવતું હતું, જે ‘મેન્‍થોલેટેડ’ હોવાથી ઠંડકનો અહેસાસ કરાવતું હતું. ઠંડકના અહેસાસ માટે બર્ફીલાં શિખરોનું ચિત્ર મૂકેલું છે.

વેસેલીન:

રોબર્ટ ઑગસ્ટસ ચેઝબ્રો નામનો બ્રિટીશ વૈજ્ઞાનિક પેટ્રોલિયમમાંથી બીજી શી ચીજો બની શકે તેના અખતરા કરતો હતો. ડ્રીલીંગ દરમિયાન ત્યાંના માણસો તેમાંથી નીકળતા એક પદાર્થને પોતાના ઘા પર લગાડતા હતા એ તેણે જોયું. ચેઝબ્રોએ આ જોયું અને તેણે પોતાના અખતરા શરૂ કર્યા. પાંચેક વરસ પછી તેને સફળતા મળી અને એવી પેટ્રોલિયમ જેલી તેણે તૈયાર કરી, જે ગંધરહિત, સ્વચ્છ અને હવાના પરપોટારહિત હોય. ૧૮૬૫માં તેણે પેટન્‍ટ રજીસ્ટર કરાવી. બીજા પાંચેક વર્ષ સુધી પ્રયોગો ચાલુ રાખીને ખાતરી કર્યા પછી ૧૮૭૦માં તેણે બ્રૂકલિનમાં ફેક્ટરી સ્થાપી અને મોટા પાયે અમેરિકન બજારમાં પ્રવેશ કર્યો. ‘વન્‍ડર જેલી’ તરીકે વેચાતી આ પ્રોડક્ટના પરચા દેખાડવા માટે ચેઝબ્રો પોતાની આંગળી પર એસિડ રેડતો કે જ્યોત પર આંગળી ધરી રાખતો અને પછી તેની પર આ જેલી લગાડીને દેખાડતો કે તેનાથી કેવી રાહત થઈ જાય છે. પ્રોડક્ટ ઠીક ઠીક ચાલવા લાગી એ પછી ચેઝબ્રોએ ૧૮૭૨માં ‘વેસેલીન’ નામ રજિસ્ટર કરાવ્યું. પાણી માટેના જર્મન શબ્દ ‘વૉસર’/ wasser  અને તેલ માટેના ગ્રીક શબ્દ ઓલીઆં/oleon ને જોડીને ‘વેસેલીન’ શબ્દ બનાવ્યો હોવાનું મનાય છે. બે વર્ષમાં તો આ નામ ઘરઘરમાં જાણીતું બની ગયું અને શીશીઓ ચપોચપ વેચાવા માંડી. પછી તો તેના જાતભાતના ઉપયોગ લોકોએ જ શોધી કાઢ્યા.

માલિકીની ફેરબદલ પછી આજે એ ‘યુનિલીવર’ કંપનીનો હિસ્સો છે. પણ શરીરે લગાવવાની જેલી (જેને ઘણા ‘ક્રીમ’ પણ કહે છે) એટલે ‘વેસેલીન’ એ અર્થ એવો રૂઢ થઈ ગયો કે દુકાનદારો આજે પણ કહે છે, “આ અજમાવી જુઓ. આ એક નવી કંપનીનું વેસેલીન આવ્યું છે.”

‘વેસેલીન’ બ્રાન્‍ડનું ‘હેર ટોનીક’, ‘હેર ક્રીમ’ તેમજ ‘લીક્વીડ શેમ્પૂ’ પણ બજારમાં મૂકાયું હતું. 

પહેલી બન્ને પ્રોડક્ટમાં પુરુષ મોડેલના ચહેરા આખા દેખાડાયા છે, જ્યારે શેમ્પૂની જાહેરખબરમાં સ્ત્રી મોડેલના ચહેરાને બેરહેમીથી કાપી નાંખીને તેના વાળ જ દેખાડાયા છે. આ પ્રોડક્ટ નહીં ચાલવાનું કારણ કદાચ આ તો નહીં હોય ને? તેલ શી રીતે વાળને તંદુરસ્ત રાખે છે, તેનું વૈજ્ઞાનિક કારણ રસ પડે એવું છે. વાળ ધોવા માટે સામાન્યપણે મળતા સાબુની સામે આ ‘લીક્વીડ શેમ્પૂ’ આવ્યું હશે એમ લાગે છે.

ફીલીપ્સ:

હોલેન્‍ડમાં જેરાર્ડ ફીલીપ્સ અને તેના પિતા ફ્રેડરિક ફીલીપ્સે ૧૮૯૧માં ફીલીપ્સ એન્ડ કં.ની સ્થાપના કરી. ૧૮૯૫માં જેરાર્ડનો ભાઈ આન્‍તોન જોડાયો અને થોડા જ વરસોમાં તેણે આ કંપનીને ખ્યાતનામ બનાવી દીધી. કાર્બન ફીલામેન્‍ટવાળા બલ્બ બનાવવાનું તેમણે શરૂ કર્યું અને જોતજોતાંમાં તેનો વ્યાપ એટલો વિસ્તર્યો કે ૧૯૧૪માં તેમણે પોતાની આગવી રીસર્ચ લેબોરેટરી સ્થાપી.

૧૯૨૭માં રેડીયો બનાવ્યા પછી ૧૯૩૨ સુધીમાં તે રેડીયોના સૌથી મોટા ઉત્પાદક બની ગયા. ઑડીયો કેસેટ અને સી.ડી.ની શોધ કરનાર અગ્રણીઓમાં પણ આ કંપનીનું નામ છે. આજે તો તે અનેક ઈલેક્ટ્રીક ઉપકરણો, તબીબી સાધનો, લાઈફસ્ટાઈલ ઉપકરણો અને ધ્વનિ ઉપકરણો બનાવે છે.

‘ફીલીપ્સ’ એટલે ‘સાઉન્‍ડ’ એમ કહેવામાં અતિશયોક્તિ ન લાગે એવી આ કંપનીએ સાયકલ પર પણ હાથ અજમાવ્યો હતો અને મદ્રાસની ટી.આઈ.સાઈકલ્સ ઑફ ઈન્‍ડીયાના સહયોગમાં ભારતના બજારમાં સાયકલો મૂકી હતી.

‘મીલ્ક ઑફ મેગ્નેશીયા’ એટલે કે રેચક (લેક્સેટીવ) પણ ફીલીપ્સે બજારમાં મૂક્યું હતું, જે શીશીમાં તેમજ ગોળીઓના સ્વરૂપે પણ મળતું હતું.

સીંગર:

આઈ.એમ.સીંગર નામના અમેરિકન સજ્જને એડવર્ડ ક્લાર્ક નામના વકીલ સાથે મળીને ૧૮૫૧માં આઈ.એમ.સીંગર એન્‍ડ કં.ની સ્થાપના કરી, જે સિલાઈ મશીન બનાવતી હતી. ૧૮૬૫માં તેનું નામ બદલીને ‘સીંગર મેન્યુફેક્ચરિંગ કં.’ કરવામાં આવ્યું. ત્યાર પછી ૧૯૬૩માં તે બદલાઈને ‘ધ સીંગર કંપની’ થયું. સાદાં સિલાઈ મશીનથી માંડીને જાતજાતની એમ્બ્રોયડરી થઈ શકે એવાં મશીન તેમજ મશીનોના વિવિધ ભાગ બનાવતી ‘સીંગર’ કંપની હવે ઈલેક્ટ્રોનીક સિલાઈ મશીનો પણ બનાવે છે. આ કંપનીના લોગોમાં જ ‘એક સમયે ‘સીંગર સ્યુઈંગ મશીન્‍સ’ લખેલું હતું.

એક સમયે તેણે ટેબલપંખા પણ બનાવ્યા હતા, જેમાં ‘પર્સનલ ફેન’ અને ‘ફેમીલી ફેન’ જેવા પ્રકારો હતા.

આવી બીજી ઘણી પ્રોડક્ટ છે, જેના વિષે અહીં લખવાની ઈચ્છા છે. આ પોસ્ટ ધાર્યા કરતાં જરા વિગતે લખાઈ, એટલે એક પોસ્ટમાં લખવા ધારેલી પ્રોડક્ટમાંથી બાકી રહેલી હવે બીજા હપ્તામાં. 

(નોંધ: જે તે પ્રોડક્ટની રંગીન તસવીરો નેટ પરથી. બાકીની અંગત સંગ્રહમાંથી)

ડોન્‍ટ રેસ્ટ ઈન પીસ, કાકા વિનોદ!

પ્રિય લેખક, સંપાદક અને તંત્રી વિનોદ મહેતાના ઓચિંતા અવસાનના સમાચાર રવિવાર ૮ માર્ચ, ૨૦૧૫ના દિવસે મળ્યા ત્યારે ઘણા બધાને આઘાત લાગ્યો. રમૂજ, નિખાલસતા, અવળચંડાઈ ધરાવતી તેમની સરળ અને તાજગીસભર શૈલીના ચાહકો ઘણા બધા હતા. ‘આઉટલૂક’ શરૂ થયું ત્યારથી તેની સાથે એ સંકળાયેલા રહ્યા હતા અને આ મેગેઝીન પર તેમની આગવી મુદ્રા સ્પષ્ટપણે જણાઈ આવતી. બીજા અનેક વિભાગો ઉપરાંત બે વિભાગો મારી જેમ અનેકોના અતિ પ્રિય વિભાગ હશે. એક તો મેગેઝીનના છેલ્લે પાને ‘દીલ્હી ડાયરી’ અંતર્ગત અવારનવાર લખાતાં તેમનાં લખાણો અને બીજો વાચકોના પત્રોનો વિભાગ. પોતાની આકરામાં આકરી ઝાટકણી કાઢતા પત્રો પણ તે યથાતથ પ્રકાશિત કરતા, એટલું જ નહીં, અમુક ‘ખાસ’ પત્રો માટે તે ખાસ ચિત્રાંકન તૈયાર કરાવતા.

તેમને મળીને વાતચીત કરવાનો મોકો નથી મળ્યો, પણ કાર્ટૂનીસ્ટ મારીઓ મીરાન્‍ડાની શોકસભામાં અમે હાજર રહ્યા ત્યારે તેમને નજીકથી સાંભળવાનો મોકો મળ્યો હતો. ( એ પ્રસંગનો અહેવાલ અને મારીઓ વિષે વિનોદ મહેતાની રમતીયાળ શ્રધ્ધાંજલિ ઉર્વીશના બ્લોગ પર અહીં વાંચી શકાશે. ) તેમનાં લખાણો વાંચીને જ તેમની સાથે એવી આત્મીયતા અનુભવાતી કે દીપક સોલીયા, હેતલ દેસાઈ, ઉર્વીશ સાથેની વાતચીતમાં તેમનો ઉલ્લેખ 'કાકા વિનોદ' એટલે કે ‘વિનોદકાકા’ તરીકે જ થતો. ‘કાકા વિનોદ’ દ્વારા કરાતી અનેક ‘સળી’ઓ અમારી વાતચીતનો વિષય રહેતી.

તેમને અપાયેલી અનેક શ્રધ્ધાંજલિઓમાં વધુ એકનો ઉમેરો કરવાની જરૂર નથી. પણ પ્રિય ‘કાકા વિનોદ’ આમ અચાનક જતા રહે અને આપણે કશુંય ન કહીએ એ યોગ્ય ન કહેવાય.

અહીં ‘આઉટલૂક’ના જૂના અંકોમાંથી પસંદ કરેલાં તેમનાં કેરીકેચર મૂકેલાં છે. અમુક કેરીકેચર વાચકોના કોઈ ને કોઈ પત્રોની સાથે મૂકાયેલાં છે, તો અમુક બીજા કોઈ લખાણ સાથે. અલગ અલગ કલાકારોએ એ બનાવેલાં છે.

સામાન્ય રીતે કોઈને શ્રધ્ધાંજલિ આપતાં ‘આર.આઈ.પી.’ (રેસ્ટ ઈન પીસ) કહેવાનો રિવાજ છે, પણ ‘વિનોદકાકા’નો સ્વભાવ જોતાં કહેવાનું મન થાય, ‘ડોન્‍ટ રેસ્ટ ઈન પીસ, કાકા વિનોદ! ઉપર જઈને પણ તમારી મસ્તી ચાલુ જ રાખજો.'  

**** **** **** 

ફિલ્મ સમીક્ષક તરીકેની પોતાની ટૂંકી કારકિર્દી વિષેના એક લેખમાં તેમનું આ કેરીકેચર મૂકાયું હતું, જે જયચંદ્રને દોર્યું છે. આ લેખમાં તેમણે લખેલું: " I can't remember if I wrote anything memorable ornoteworthy or interesting. No one quoted me. No one asked me after the show what I thought of the film. No one sought me out. My witticisms and insights fell on deaf ears." 

* 

'આઉટલૂક'ના એક અંકમાં તેમણે પાકિસ્તાની ક્રિકેટર વસીમ અક્રમની મેચફીક્સીંગમાં સંડોવણી વિષે લખ્યું હતું. આ લેખનો વિરોધ કરતો પત્ર પછીના અંકમાં પ્રકાશિત થયો અને વિનોદ મહેતાના લખાણ સામે વાંધો વ્યક્ત કરતાં વી.એસ.ચૌહાણ નામના જબલપુરના વાચકે લખ્યું, "I'll bet Indian cricketers evade taxes too. What about the money that was found in the locker of a (rightly) revered figure like Sunil Gavaskar? Does it mean he was a match-fixer too? And who knows about Mr. Mehta's tax returns?" 

આ પત્રને બોક્સ બનાવડાવીને પ્રકાશિત કરવાની સાથે સાથે તેમાં પત્રના લખાણને અનુરૂપ  વિનોદ મહેતાનું આ કેરીકેચર મૂકાયું હતું. 

* 

'આઉટલૂક'ના દસ વર્ષ પૂરા થયા એ નિમિત્તે પ્રકાશિત વિશેષાંકમાં અનેક બાબતો વિશિષ્ટ હતી, જેમાંની એક હતી મેગેઝીનના ઑફિસ સ્ટાફનો કેરીકેચર દ્વારા પરિચય. સ્ટાફના લોકોનો હળવી શૈલીમાં એક દોઢ લીટીનો પરિચય, જેમાં ઑફિસે ચા લઈને આવતા જસવંતસીંઘ (સૌથી જમણે, હાથમાં ચાના કપ સાથે)નો પણ સમાવેશ થાય છે. બારણા પછવાડે હાથમાં હંટર પકડીને વિનોદ મહેતા ડોકાઈ રહ્યા છે. આ ચિત્રાંકન સંદીપ અધ્વર્યુનું છે. 

હાહાહીહી કરતા સ્ટાફની પાછળ હંટર લઈને બારણે ડોકાતા વિનોદ મહેતા 

* 

આ જ અંકમાં પત્રકારોનો પણ એ જ શૈલીમાં પરિચય આપવામાં આવ્યો હતો. હાથમાં હંટર પકડીને ઉભેલા વિનોદ મહેતા અજિત પિલ્લાઈનું મેટર જોઈ રહ્યા છે. આ ચિત્રાંકન પણ સંદીપ અધ્વર્યુનું છે.

* 

દસમા વર્ષના વિશેષાંકમાં 'દસ'ની થીમ હતી, પણ તેમાં અનેકવિધ બાબતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. 'ટેક ઑફ' નામના અજિત નિનાન દ્વારા બનાવાયેલા આ કાર્ટૂનમાં 'આઉટલૂક'ની સંપાદકીય ટીમ વિમાનમાંથી દિલ્હીમાં મેગેઝીનરૂપી બોમ્બવર્ષા કરી રહેલી બતાવાઈ છે, જેમાં સૌથી પહેલી હરોળમાં ડાબી બાજુ વિનોદ મહેતા છે. નીચે ભાગતા બતાવાયેલા અસરગ્રસ્તોમાં 'ઈન્‍ડીયા ટુડે'ના પ્રભુ ચાવલા અને (કદાચ) અરુણ પુરી બતાવાયા છે. 

* 

'અમારી પર દાવો માંડ્યો હોય એવા દસ લોકો'નાં નામો અને દાવો માંડવાનાં કારણોની સાથે જયચંદ્રને બનાવેલા આ કેરીકેચરમાં વિનોદ મહેતાને આરોપીના પિંજરામાં ઉભા રહેલા બતાવાયા હતા. 

* 

'આઉટલૂક'ના અનેક વિશેષાંકો પૈકીના એકની થીમ હતી 'What if'? (આમ હોત તો?) વિવિધ તુક્કાઓ વાસ્તવિકતા હોય તો શી સ્થિતિ હોત તેનું નિરૂપણ આ અંકમાં કરવામાં આવ્યું હતું. આ અંક પછી તેના પ્રતિભાવરૂપે અનાઝ બારી નામના તિરુવનંતપુરમના એક વાચકે એ જ શૈલીમાં લખેલું: "What if readers stopped subscribing to outlook?' બેંગ્લોરના રઘુ કૃષ્ણ નામના વાચકે લખેલું: " What if I had not bought the Outlook issue of August 23? I'd have saved myself 15 Rupees." જસબીર સીંઘ નામના બેંગ્લોરના જ વાચકે લખેલું: "Though the concept was nice, but subjecting readers to page after page of conjecture gets tiresome. Which brings me to the question, what if Vinod Mehta had joined India Today?
આવા ચાર-પાંચ પત્રોને એક બોક્સમાં સાથે મૂકીને એ બોક્સનું હેડીંગ 'what if, Mr. Mehta?' આપીને તેમાં આ કેરીકેચર મૂકાયું હતું, જેમાં એ અંકમાંથી વિનોદ મહેતા પર ઈંટ અને પથરો ફેંકાતો બતાવાયો હતો.

 *

૨૦૦૮માં 'આઉટલૂક' મેગેઝીને તેર વર્ષ પૂરાં કર્યાં ત્યારે 'Terrific 13' શીર્ષકથી પ્રકાશિત વિશેષાંકના છેલ્લે પાને વિનોદ મહેતાએ તેમની બ્રાન્‍ડ શૈલીમાં આ સાપ્તાહીક શરૂ થયું તેની વાત લખી હતી. આ લખાણની સાથે મૂકાયેલું કેરીકેચર સંદીપ અધ્વર્યુએ બનાવ્યું હતું. 

* 

દસમા વાર્ષિક વિશેષાંકમાં પત્રવિભાગ માટે ખાસ ચાર પાનાં ફાળવવામાં આવ્યાં હતાં. 'આઉટલૂક'ને મળતા પ્રશંસાના, આકરી ટીકાના, દેશવિદેશથી આવતા તેમજ વિવિધ મહાનુભાવોએ એક યા બીજા કારણે લખેલા અનેક પ્રકારના પત્રો તેમાં સમાવાયા હતા. આ ચારેય પાનાંઓમાં ટપાલપેટી તરીકે ચીતરાયેલા વિનોદ મહેતાના ચહેરા પર પત્રના પ્રકાર મુજબના હાવભાવ બતાવાયા હતા. અહીં બોમ્બ જેવા પત્રો મળવાથી ડરેલો તેમનો ચહેરો બતાવાયો છે. 

* 

'સ્વતંત્રતા દિન વિશેષાંક' પ્રકાશિત કરવાની 'આઉટલૂક'ની પરંપરા મુજબ ૨૦૧૦ના વિશેષાંકનું શીર્ષક હતું 'The Mobile Republic'. આ અંકના છેલ્લા પાને અજિત પિલ્લાઈએ લખેલા 'The Interstellar Samosas' શીર્ષક ધરાવતા લેખમાં ૨૦૨૦માં ભારતની શી સ્થિતિ હશે તેની હળવાશપૂર્વકની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. આ લેખના અંતે તેમણે લખેલું: " And, finally what about Outlook's last page in the Independence Day Special of 2020? Well, I guess some poor sod will be giving his non-gyan: his take on India at 83..." આ લેખમાંના 'poor sod' અને 'non-gyan' શબ્દોને અનુરૂપ મોબાઈલ ફોનના હાથમાં જકડાયેલા, ચોરસાકારની 'ગ્રેજ્યુએશન કેપ' પહેરેલા, હાથમાં 'આઉટલૂક' પકડેલા વિનોદ મહેતાને બતાવાયા હતા. મોબાઈલના સ્ક્રીન પર લેટીન લિપિનું લખાણ બતાવાયું હતું.  આ ચિત્રાંકન સોરીતે કર્યું હતું. 

* 

પણ અફસોસ, આ કલ્પના સાચી ન પડી. વિનોદ મહેતાએ ૨૦૧૫માં જ ચીરવિદાય લઈ લીધી. 

તેમના મિત્ર મારીઓ મીરાન્‍ડાએ બનાવેલું વિનોદ મહેતાને નેપોલીયન તરીકે દર્શાવતું આ કેરીકેચર બન્ને  પ્રિય વ્યક્તિઓને શ્રધ્ધાંજલિરૂપે અહીં મૂક્યું છે.  

(નોંધ: મારીઓનું ચિત્ર નેટ પરથી લીધું છે. એ સિવાયનાં તમામ ચિત્રો અંગત સંગ્રહમાંથી) 

જીવ માત્ર, 'સેલ્ફી'ને પાત્ર

લોભ, લાલચ, ક્રોધ, દયા, માયા જેવા ગુણો વ્યક્તિવિશેષના હોતા નથી, પણ જીવમાત્રમાં હોય છે. તેનું પ્રમાણ સમયાંતરે વત્તુંઓછું થયા કરે છે. લોભ કે લાલચ કોઈ ભૌતિક ચીજ અંગે જ હોય એ જરૂરી નથી. જેમ કે, પોતાની જાતને નિહાળવાની આદત. નાર્સિસસ/Narcissus માં એ વધુ પડતી હતી, પણ એનો અર્થ એ નથી કે આપણા સૌમાં એ બિલકુલ નથી. જાતને નિહાળવાની આ આદતને ટેકનોલોજીનો મોટો સહારો મળ્યો અને પોતાની જાતની તસવીર જાતે જ ખેંચીને તેને જોવાનો, જાહેર કરવાનો જે પ્રવાહ શરૂ થયો, તેનો ચેપ સહુ કોઈને વળગ્યો. જાતે જ તસવીર ખેંચવાનું ફોનમાં કેમેરા આવતાં ઘણું સરળ થઈ ગયું. આ રીતે લીધેલી તસવીર ‘સેલ્ફી’/selfie તરીકે ઓળખાવા લાગી અને આ શબ્દનું ચલણ એ હદે વ્યાપક બની ગયું કે ‘ટાઈમ’ મેગેઝીને/ Time magazine ૨૦૧૨માં ચલણી બની રહેલા ટોપ ટેન શબ્દો/Top ten buzzwords માં તેને સ્થાન આપ્યું. ‘સેલ્ફી’નો ક્રેઝ એ હદે વ્યાપેલો છે કે ઘણા લોકોએ સ્થળકાળ જોયા વિના ‘સેલ્ફી’ લેવાનો પ્રયત્ન કરતાં તેમને જાનથી હાથ ધોવાનો વારો આવ્યો.

અત્યાર સુધી જે વાત કરી એ માણસોને લાગુ પડતી હતી. પણ ‘સેલ્ફી’નો ક્રેઝ ફક્ત માણસોમાં જ છે, એવું માની લેવાની જરાય જરૂર નથી. જીવમાત્રમાં આ લાલસા પડેલી છે. અહીં વિવિધ જીવો ‘સેલ્ફી’ ખેંચે તો કેવી તસવીર આવે એની કલ્પના કરેલી છે. ખરેખર તો ફરીદ શેખ જેવા કોઈ ચિત્રકાર મિત્ર પાસે આ ચિત્રો કરાવવાં જોઈએ, પણ તેમની વ્યસ્તતા જોતાં થયું કે ‘સેલ્ફી’ જ મચી પડીએ. કહેવાનું એટલું જ કે ચિત્રો મારા બનાવેલા હોવાથી તેમાંથી ભૂલો શોધવાને બદલે મારી કલ્પના શી છે એ જાણવાનો પ્રયત્ન કરશો તો વધુ મઝા આવશે. તો પહેલાં ‘સેલ્ફી’ ખેંચો, અને પછી ઓળખવાનો પ્રયત્ન કરો કે કયા પશુ, પક્ષી, જળચર અને કીટકની આ ‘સેલ્ફી' છે. 

આસમાન સે ઊંચા 'જિરાફ'ની સેલ્ફી 

મદમસ્ત ગજરાજની સેલ્ફી 

જાનના જોખમે 'સેલ્ફી' લેતો રક્તપિપાસુ મચ્છર 

મોં છુપાવીને સેલ્ફી લેવામાં માનતું શરમાળ શાહમૃગ 

બિચારા ગેંડાની સેલ્ફી 

'સ્ટાર' લેતા હોય તો 'સ્ટારફીશ' સેલ્ફી કેમ ન લે? 

આ કીંગફીશરને સેલ્ફી લેતાં ખુદ માલ્યા પણ ન  રોકી શકે. 

બાળવયે 'સેલ્ફી'ગ્રસ્ત બનેલું કાંગારૂબાળ 

કીડીને સેલ્ફીમાં બેકગ્રાઉન્‍ડ પણ યોગ્ય જોઈએ. 

છીંકાટા વધુ પડતા જોરથી થઈ ગયા. 

વડોદરા સિવાયના મગરો સેલ્ફી ખેંચે તો આવી આવે. 

સ્પીલબર્ગ ડાયનોસોરને જીવતાં કરે, પણ સેલ્ફી
તો જાતે જ લેવી રહી.  

વ્હેલ પણ સેલ્ફીનો જુગાડ કરી લે. 

આ કોઈ એબ્સ્ટ્રેક્ટ ડ્રોઈંગ નથી,
ઝેબ્રાની સેલ્ફી છે. 

હજી પણ તમે 'સેલ્ફી' ન લીધી હોય તો કઈ હદે પાછળ ('સેલ્ફી'ના શોખીનોના મતે 'પછાત') રહી ગયા છો એનો અંદાજ આવી શકશે. માટે હે જીવ ! ઉઠો, જાગો અને પોતાના મોબાઈલ ફોનમાં સુવિધા ન હોય તો બીજા કોઈકના મોબાઈલમાં 'સેલ્ફી' ખેંચાવો નહીં ત્યાં સુધી મંડ્યા રહો.