MAD પુરાણ (18): બ્લેક હ્યુમર

 'બ્લેક હ્યુમર' હાસ્યનો એવો પ્રકાર છે કે જેમાં સામાન્યત: ગંભીર, અસ્પૃશ્ય ગણાતા વિષયોને લગતું હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય. મૃત્યુ, વંશીય ભેદભાવ, જાતીયતા વગેરે વિષયો આમાં આવી શકે. દેખીતી રીતે ગંભીર ગણાતા વિષયને લક્ષ્યમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવાનો હેતુ જે તે ક્ષેત્રે વ્યાપી રહેલા કેટલાક મુદ્દાઓની ગંભીરતા બાબતે વિચારતા કરવાનો હોય છે.

સંવેદના કેટલાક વ્યવસાયનું અનિવાર્ય અંગ છે. જેમ કે, તબીબી ક્ષેત્ર. પણ આ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારાઓ માટે એ બાબત નિત્યક્રમ બની જાય ત્યારે શું?

'મેડ'માં અવારનવાર એવા વિભાગો આવતા કે જેમાં ક્રૂરતા, ઘાતકીપણું, મૃત્યુ જેવા વિષયોને કેન્દ્રમાં રાખીને હાસ્ય સર્જવામાં આવ્યું હોય.

અહીં આવા પાંચ નમૂના આપવામાં આવ્યા છે. એક પાનામાં એક આખી કથા છે. સંવાદ છે, પણ ખપ પૂરતા, અને ક્યાંક તો એ પણ નહીં. આ પાંચમાના ચાર ડોન માર્ટિનનું સર્જન છે, જ્યારે એક ડક એડવીંગનું.

તમામ વિભાગના શિર્ષક જોવા જેવા છે, જેમાં 'કોઈ એક દિવસે, અમુક સ્થળે' એવો ઉલ્લેખ છે. ડોન માર્ટિનનાં ચિત્રાંકનો ખાસ જોવા જેવા છે. તેમાં ખાસ કરીને હાથ અને પગનું કદ પાવડા જેવું, અને એકે એક આંગળીઓ બરાબર ચીતરાયેલી જોવા મળે છે.

ડક એડવીંગ પણ 'મેડ'ના કાયમી 'ઈડિયટ' છે. તેમની શૈલીમાં જાણે કોઈ ચિત્રમાં રંગ પૂરતા હોય એ રીતે ડીટેઈલિંગ કરેલું જણાશે.

(Mad, Super special, summer 1984)

MAD પુરાણ (17): હેન્‍ગર

'મેડ'ના અનેક પ્રદાનોમાંનું એક તેણે વિકસાવેલો સચિત્ર હાસ્યનો પ્રકાર હતો એમ કહી શકાય. ત્યાં સુધી સચિત્ર હાસ્ય મોટે ભાગે કાર્ટૂન દ્વારા જ જોવા મળતું, પણ 'મેડ'ના કલાકારો તેને કાર્ટૂનથી ઘણે આગળ લઈ ગયા.

અહીં આવો એક નમૂનો જુઓ. સાવ સાદા, તારના બનાવેલા હેન્ગર આપણે સૌએ જોયા છે. પણ તેમાં 'મેડ'ના કલાકારોની કલ્પના અને અવળચંડાઈ ભળે એટલે પરિણામ શું આવે એ જોઈ શકાશે.

પૉલ પીટર પોર્જિસ/Paul Peter Porges અને જહોન રિયોસ/John Rios ના વિચારોને કલાકાર બોબ ક્લાર્કે/Bob Clarke ચિત્રીત કર્યા છે.

આમાંના ઘણા પાત્રો ઐતિહાસિક છે, ઘણા પૌરાણિક છે, તો ઘણા તત્કાલીન અમેરિકન સમાજના વિવિધ ક્ષેત્રના અગ્રણીઓ છે. તેમનો સંદર્ભ ગૂગલ પર જોશો તો આ વિચારને વધુ સારી રીતે માણી શકાશે.

(મેડ, સપ્ટેમ્બર, 1980)

વાદ્યવિશેષની એક નવી પહેલ

"તમે ગીત સાંભળો ત્યારે એમાં શું સાંભળો?"

"અરે! આ તે કંઈ સવાલ છે? ગીત સાંભળીએ ત્યારે ગીત જ સાંભળવાનું હોય ને!"

"એમ નહીં! તમને શું વધારે ગમે? એના શબ્દો? ધૂન? ગાયકનો અવાજ? સંગીત? ફિલ્માંકન? કોની પર..."

"બસ, બસ, બસ! આવું બધું અમે નથી વિચારતા. બસ, ગીત ગમ્યું એટલે ગમ્યું. સાંભળવાનું ને મજા લેવાની."

આ સંવાદ કાલ્પનિક છે, પણ સાવ કાલ્પનિક નહીં. ઘણા બધા સાથે એ થાય છે, અને એના જવાબ જુદા જુદા મળે છે. ઘણા બહુ સ્પેસિફિક જણાવે, જેમ કે, રજનીભાઈ (રજનીકુમાર પંડ્યા)ને ગીતના શબ્દો અને ગાયકની ગાયકી બરાબર યાદ રહી જતી. અમારા એક મિત્ર પ્રભાકર વ્યાસ 'તાલીબાન' અમુક ગીતો સાંભળે તો પોતાનો હાથ અમને દેખાડીને કહેતા, 'જુઓ, લતાનો અવાજ સાંભળીને મારાં રુંવાડાં ખડા થઈ ગયા છે." પદ્મનાભ જોશીને ગીતની પૂર્વ- ઉત્તર કથામાં બહુ રસ પડતો. એમાંય શંકર- જયકિશનનું સંગીતબદ્ધ કરેલું ગીત હોય તો પૂછવું જ શું! મિત્ર ચંદ્રશેખર વૈદ્ય ગીત સાથે સંકળાયેલી ઝીણી ઝીણી વિગતો પીરસે છે. મુદ્દો એટલો કે ગીત એક જ હોય, પણ સૌની માણવાની રીત જુદી જુદી હોય.

આવી બધી સમજણ મને ખાસ નહોતી પડતી, પણ આગળ વધતા ગયા એમ સમજાયું કે મને કોઈ ગીતમાં વાગતાં વિવિધ વાદ્યોમાં વધુ રસ પડે છે. વાદ્યો વિશેની મારી જાણકારી જરાય નહીં, પણ સાંભળતાં સાંભળતાં એ કેળવાતી ગઈ. એના વિશે ઘણા પાસે જિજ્ઞાસા વ્યક્ત થતી, પણ મોટે ભાગે એનો સંતોષકારક જવાબ ન મળતો. ત્યારે મને થયું કે ગીતના એ ભાગમાં લોકોને કદાચ બહુ રસ ન પડતો હોય એમ બની શકે. પણ એ માટેનું પૂછવા ઠેકાણું મળ્યું અને એવું મજબૂત મળ્યું કે બસ! એ ઠેકાણું એટલે મિત્ર પિયૂષભાઈ પંડ્યા. પોતે હાર્મોનિકાના અચ્છા વાદક અને અનેક કાર્યક્રમો સહયોગમાં કરી ચૂકેલા. આથી અવારનવાર એમની સાથે આ બાબતે વાત થતી રહેતી. એમાંય ફેસબુક પર લખાયેલી ટાઈટલ મ્યુઝિકની શ્રેણી દરમિયાન ઘણાં વાદ્યો ન ઓળખાય, કે ઓળખવામાં ગૂંચવાડો થાય કે તરત પિયૂષભાઈ સાથે વાત કરતો. એવુંય બનતું કે ઘણા વાદ્યોમાં એમને પણ ન ખ્યાલ આવે. એ વખતે તેઓ મથામણ કરતા, અને એના નિષ્ણાતો પાસેથી એ મેળવતા. ફિલ્મસર્જક અને સંગીતકાર મિત્ર ગિરીશ મકવાણા પણ આમાં ઘણા મદદરૂપ બની રહેલા.

પિયૂષભાઈ સાથેના આ સત્સંગને પરિણામે અમુક કામ બહુ ઉત્તમ થઈ શક્યાં. એક તો એમણે 'વેબગુર્જરી' પર વિવિધ વાદકોનો પરિચય આપતી શ્રેણી શરૂ કરી. એમાં મિલન ગુપ્તા, એસ. હજારા સિંહ, મનોહરી સિંહ, ઈનોક ડેનિયલ્સ, કેરસી લોર્ડ સહિત બીજા અનેક અદ્‍ભુત વાદકો/અરેન્જરોનો તેમણે પરિચય કરાવ્યો. પણ હજી એટલાથી અમારી ભૂખ શમી નહોતી, બલ્કે વધુ પ્રદીપ્ત થઈ હતી. આથી એ શ્રેણીનું અનુસંધાન પણ 'વેબગુર્જરી' પર આરંભાયું, જેનું નામ 'વાદ્યવિશેષ'.

આ શ્રેણી બહુ વિશિષ્ટ બની રહી છે. બે દિવસ અગાઉ તેનો 43મો હપ્તો મૂકાયો. એટલે કે સાડા ત્રણ વર્ષથી એ ચાલી રહી છે. તેમાં જે તે વિશેષ વાદ્યનો ઊપયોગ થયો હોય એવાં ગીતો અમે મૂકી રહ્યાં છે. આમાં વાદ્યોના પ્રકાર અનુસાર વિભાગ અને પેટાવિભાગ પાડેલા છે. જેમ કે, કળવાદ્યોના (કી બોર્ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ) વિભાગમાં એકોર્ડિયન, પિયાનો, હાર્મોનિયમ વગેરે આવે. એ જ રીતે ફૂંકવાદ્યો (વીન્ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્‍ટ્સ) , બ્રાસવાદ્યો, તંતુવાદ્યો વગેરે મુખ્ય વિભાગ. અને એ દરેક વિભાગમાં એક એક વાદ્ય લઈને એનો જેમાં વધુ ઉપયોગ કરાયો હોય એવાં ગીતોની લીન્‍ક આપવાની. સાથોસાથ એ વાદ્યની રચનાનો મૂળભૂત પરિચય. આના અન્ય વિભાગો બરાબર ચાલ્યા, પણ અમને ખરેખરી મઝા આવી તાલવાદ્યો એટલે કે રીધમ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સમાં. એમાં અમે શક્ય એટલા વાદ્યોને અલગ કર્યાં. જેમ કે, ઢોલક, ઢોલકી, મૃદંગ, તબલાં, ઢોલ, પખાવજ, ડફ, નાળ, માદલ વગેરે. હજી બીજાં અનેક છે, જેના વિશે લખાશે, જેમ કે, મટકા, ઘટમ, નગારું કે નોબત, ખોલ, બોંગો, કોંગો, ડ્રમસેટ વગેરે વગેરે.

હજી ઉપતાલવાદ્યોનો આખો વિભાગ બાકી છે.

અઠવાડિયા પહેલાં વધુ એક વિચાર આવ્યો. આમ તો આ શ્રેણીના મોટા ભાગના હપતા 'વેબગુર્જરી' પર ઉપલબ્ધ છે, પણ અગાઉની શ્રેણી નથી, કેમ કે, એના હેકિંગનો પ્રશ્ન હતો. આથી અમે નક્કી કર્યું કે આ ગીતોનું આપણે વાદ્ય અનુસાર યુ ટ્યૂબ પર પ્લેલીસ્ટ બનાવીએ. શૈલી આવી જ, એટલે કે કળવાદ્યો હોય તો એમાં પિયાનો, એકોર્ડિયન, હાર્મોનિયમનાં ગીતોની અલગ અલગ યાદી. પ્લેલીસ્ટ બનાવવાનું કામ કદી કર્યું નહોતું, પણ કરતાં સમજાયું કે એ બહુ જ સરળ છે. આ કામ હજી ચાલુ છે, પણ અત્યારે પિયૂષભાઈએ અને મેં મળીને પંદરેક વાદ્યોનું પ્લેલીસ્ટ તૈયાર કરીને મૂકી દીધું છે.

પિયૂષભાઈએ બનાવેલા પ્લેલીસ્ટમાં કીબોર્ડ વાદ્યોમાં પિયાનો, એકોર્ડિયન, હાર્મોનિયમ અને તંતુવાદ્યોમાં વાયોલિન, ગિટાર, હવાઈયન ગિટાર તેમજ મેન્‍ડોલીનનો સમાવેશ થાય છે.

મેં કરેલા પ્લેલીસ્ટમાં ફૂંકવાદ્યો (વીન્‍ડ ઈન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ) છે, જેમાં વુડવીન્‍ડ અને બ્રાસ એવા બે પેટા પ્રકારો છે. તેમાં ફ્લુટ, બેગપાઈપ, ટ્રમ્પેટ, સેક્સોફોન, શરણાઈ, પુંગી, ક્લેરિનેટ અને હાર્મોનિકાનો સમાવેશ થાય છે. પહેલાં દરેક વાદ્યનો અવાજ (સૂર) કેવો હોય એનો નમૂનો છે, જેથી ગીતમાં એ વાગે તો તરત ઓળખી શકાય.

બન્નેનું કામ હજી ચાલુ છે, પણ અત્યારે આ વાદ્યોનો વિશેષ ઉપયોગ થયો હોય એવાં સરેરાશ વીસેક ગીતો મૂકાયેલાં છે.

આખી વાતનો સાર એટલો કે તમારે કોઈ ચોક્કસ વાદ્યના ઉપયોગવાળાં ગીતો સાંભળવાં હોય તો એ અહીં સાંભળી શકાશે. ખાસ યાદ રાખવું કે આ ગીતો એક બેઠકે સાંભળવાની મજા નહીં આવે, પણ કોઈ કામ કરતાં કરતાં સાંભળી શકાશે, અને એમાં રહેલા વાદ્યનું વાદન માણી શકાશે. અને હજી એમાં નવી શ્રેણીઓ, તેમજ એની એ જ શ્રેણીમાં નવાં ગીતો ઉમેરાતાં જશે.

આ લીન્ક પર પિયૂષભાઈએ બનાવેલી યાદી:

અને આ લીન્ક પર મેં બનાવેલી યાદી:

MAD પુરાણ (16): આઈ.ટી.રિટર્ન સરળ રીતે

આઈ.ટી.રિટર્નનો મહિનો છે. ગયા વર્ષની આવકજાવકનો હિસાબ કરીને તેને આવકવેરા વિભાગના નિર્ધારીત ફોર્મમાં ભરીને જમા કરાવવા માટે સહુ કોઈ દોડાદોડી કરતા હશે. મારા જેવા કેટલાય હશે કે જે વરસોથી નિયમીતપણે આ વિધિ કરે છે, પણ તે શાથી કરવી, શી રીતે કરવી એ જાણતા નથી. કોઈકને ત્યાં લગ્નપ્રસંગે જઈને ભોજન લીધા પછી વ્યવહાર કરીને આવી જઈએ એવી જ યાંત્રિકતાથી આ વિધિ પાર પાડવામાં આવે છે.

વચ્ચે ઘણા સમય સુધી આવકવેરા વિભાગ દ્વારા 'સરલ' નામનું ફોર્મ બહાર પાડેલું. મારા જેવાને એ પણ ભરતાં ફાવતું નહોતું. એવે વખતે મનમાં ઘણા કુવિચારો આવતા, પણ ભલું થજો અમારા ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટન્ટનું કે જે આવા વખતે અમારી વહારે ધાય છે.

ત્યારે એમ હતું કે આ 'સરલ'ની માથાકૂટ ભારતમાં જ હશે. પણ 'મેડ'નો જૂન, 1970નો આ અંક જોયો, અને તેમાં છપાયેલું 'સરળ-વાસ્તવિક ફોર્મ' જોયું ત્યારે સમજાયું કે આપણે ઘણા પાછળ છીએ.

અમેરિકન સરકારની, તેની વિવિધ નીતિઓની આવકવેરાના આ 'સરલ' ફોર્મમાં કેવી ખીલ્લી ઉડાડવામાં આવી છે એ ખાસ વાંચવા જેવું છે. અને રાબેતા મુજબ, ઈન્‍‍ટ્રો તો ખરો જ.

'મેડ'ના કલાકાર ડીક ડીબાર્તોલો દ્વારા આ આઈટમ તૈયાર કરવામાં આવી છે.

(Mad, June, 1970, issue no. 135)

MAD પુરાણ (15): પરછાંંઈ દિખાયે સચ્ચાઈ

'મેડ'માં સચિત્ર હાસ્યનો જે મહિમા થયો છે એ ભાગ્યે જ બીજે જોવા મળ્યો છે. 'પંચ' મેગેઝીનમાં મોટે ભાગે લેખો આવતા. કાર્ટૂનનું પ્રમાણ મર્યાદિત રહેતું. 'મેડ'માં લખાણ હોય તો પણ તેને માણવા માટે ચિત્ર અનિવાર્ય બની રહે એવું મોટે ભાગે બનતું. સાવ શબ્દ વિના અનેક એવા વિષયો 'મેડ'માં જોવા મળતા, જેમાં એક એક ચિત્ર આખેઆખી પૂર્ણ કથાસમાન બની રહેતું.

વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં, વિવિધ વ્યક્તિઓના મનમાં ખરેખર શું ચાલતું હોય છે એ પડછાયા દ્વારા અહીં આબાદ વ્યક્ત કરાયું છે.

સર્જિયો એરેગોનસે કલ્પેલી અને ચીતરેલી એકે એક પરિસ્થિતિઓ ધ્યાનથી જોવા જેવી છે.

(Mad, Dec 1969)

MAD પુરાણ (14): સિમ્પસન્‍સ

 ઈમેજ બિલ્ડીંંગ, ઈમેજ મેકઓવર જેવા શબ્દો મોટે ભાગે સેલીબ્રીટીઓ માટે બનેલા હોય છે. પોતે કેવા દેખાશે એ બાબતે તેઓ બહુ સભાન હોય છે, અને પોતાના દેખાવને સરખો રાખવા માટે તેઓ મોંઘીદાટ ફી ચૂકવીને સૌંદર્યનિષ્ણાતોને રોકતા હોય છે.

'મેડ' આનો એક સસ્તો અને કિફાયત તરીકો ચીંધે છે. તે કહે છે, 'હે સેલીબ્રીટીઓ! સંગઠિત થાવ! અને નાણાં વેડફવાનું બંધ કરો.' કયો છે એ નવો તરીકો?

મૅટ ગ્રેનિંગ/Matt Groening નું સર્જન એવી એનિમેટેડ શ્રેણી 'ધ સિમ્પસન્સ' એક જમાનામાં અતિ લોકપ્રિય બનેલી. આ પાત્રોનું ચિત્રણ સહેજ અલગ પ્રકારે હતું. તેમની આંખો, વાળ, મોં વગેરે બાહ્ય રેખાઓથી ચીતરાયેલા. તેમાં ઝાઝું ડિટેઈલિંગ કરવામાં નહોતું આવ્યું. ડિઝનીનાં એનિમેટેડ પાત્રોની સરખામણીએ આ પાત્રો જરા રફ જણાય. (એ કારણે તે મારી અંગત પસંદગીમાં સ્થાન નથી પામતાં) આ તમામ પાત્રો વિવિધ વયજૂથ, લિંગ કે પ્રજાતિનાં હોવા છતાં તેમના ચિત્રણમાં અમુક સામ્ય જણાય છે. સેલીબ્રીટીઓની પસંદગી પણ ખાસ જોવા જેવી છે.

બસ, 'મેડ' હવે સેલીબ્રીટીઓને 'સિમ્પસન્સ લૂક' અપનાવવાનું કહે છે. એ અપનાવ્યા પછી તેઓ કેવા દેખાશે એના નમૂના....!

સ્ટેન હાર્ટ/Stan Hart ના વિચારને કલાકાર ગ્રેગ થીક્સ્ટન/Greg Theakston દ્વારા ચિત્રાંકિત કરવામાં આવ્યું છે.

અસલ સીમ્પસન્સ કેવા દેખાતાં હશે? આ સવાલ કોઈને ન થાય એ માટે બાજુના ચિત્રમાં તેમને સંદર્ભ માટે મૂક્યાં છે.

અસલ સિમ્‍પસન્સ 

MAD પુરાણ (13) : પ્રવાસની જાહેરખબરો

 વિવિધ સ્થળોની સુંદર તસવીરો જોઈને આપણે ઉદ્‍ગાર કાઢતા હોઈએ છીએ કે આ એકદમ 'પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ' જેવી છે! 'પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ' જેવી પરફેક્ટ તસવીરો મોટે ભાગે ટ્રાવેલને લગતાં બ્રોશર કે જાહેરખબરોમાં મૂકવામાં આવે છે.

હરેક ક્ષેત્રની જેમ 'મેડ' આ ક્ષેત્રને પણ બાકી શું કામ રાખે? અહીં આપણને ટ્રાવેલની વિવિધ જાહેરખબરો વાંચવાની 'સાચી' રીત 'મેડ' બતાવે છે.

હવે પછી કોઈ પણ ટ્રાવેલની જાહેરખબર વાંચીને લલચાવ અને તેમાં બુકિંગ કરાવવાનું વિચારો ત્યારે તેનો સાચો અર્થ પણ સમજી લેજો. આ લેખના ઈન્ટ્રોમાં આવો એક નમૂનો છે જ.

('મેડ'ના જૂના અંકોમાંથી ચૂંટેલી સામગ્રી પસંદ કરીને વિશેષાંકો નીકળતા હતા. આ આવો જ એક વિશેષાંક છે, જેનું નામ છે 'Biggest Greatest Cracked Annual', 1984)

MAD પુરાણ(12): એપ્ટિટ્યુડ ટેસ્ટ

કઈ કારકિર્દી તમને માફક આવશે એ નક્કી કરવા માટે જાતજાતના એપ્ટિટ્યુડ ટેસ્ટ હોય છે. એ ટેસ્ટના પરિણામના આધારે તમે જે તે કારકિર્દી પસંદ કરો તો એમાં સફળ જવાશે કે નહીં એની કોઈ ખાત્રી હોતી નથી. આ સમસ્યાનો ઉકેલ 'મેડ' બતાવે છે. ડૉક્ટર તરીકેની કારકિર્દીમાં તમે સફળ થશો કે નહીં, તે આ સવાલના જવાબ મુજબ નક્કી કરવાનું છે.

ફ્રાન્ક જેકબ દ્વારા લખાયેલા આ સવાલો અને જ્યોર્જ વુડબ્રીજનું ચિત્રાંકન- વાંચીને હસતાં કે ગંભીર રીતે વિચારતાં પહેલાં એ જાણવું જરૂરી છે કે આ 'મેડ'ના 1984ના અંકમાં પ્રકાશિત થયેલું હતું.

MAD પુરાણ (11): પગ

પગ યાનિ કી ચરણકમળ. પગનો આગવો મહિમા આપણે ત્યાં જોવા મળે છે. એમાંય 'આપ કે પાંવ દેખે, બહુત હસીન હૈ..' જેવો સંંવાદ અને 'પાંવ છૂ લેને દો ફૂલોં કો ઈનાયત હોગી..' જેવી શાયરી તેમાં અનોખું રોમેન્ટિસીઝમ ઉમેરે છે. પણ 'મેડ' હંમેશાં બીજે જ નિશાન તાકે છે. રોમેન્ટિસીઝમને રીતસર ભડાકે દઈને તે એવું રીએલીઝમ દેખાડે છે કે એ જોયા પછી લાગે કે ખરી મઝા આની જ છે.

ઈતિહાસમાં અનેક હસ્તિઓ થઈ ગઈ. તેમની લાક્ષણિકતાઓ અને પ્રસંગો લોકોના દિલોદિમાગમાં એ રીતે અંકાઈ ગયેલાં હોય છે કે ભવિષ્યમાં કશી સાચી માહિતી મળે તો પણ મન એ માનવાનો ઈન્કાર કરી દે. જગતના એકે એક વિષયને 'સળી' કરનાર 'મેડ' માટે ઈતિહાસ અતિ પ્રિય વિષય બની રહે સ્વાભાવિક જ છે.

ઈતિહાસનાં ચોપડે કેટલાંય feats (પરાક્રમો) નોંધાયેલા છે, પણ 'મેડ' અહીં વાત કરે છે 'feets' (પગ)ની. feet પોતે બહુવચન છે, અને તેને sની જરૂર નથી, એ ભૂલી જવાનું છે. પણ કેટલાંક ઐતિહાસિક પરાક્રમોમાં 'પગ'ની શી સ્થિતિ હતી કે ભૂમિકા હતી એ અહીં જણાવવામાં આવ્યું છે.

અહીં ઉલ્લેખાયેલાં પાત્રો, સ્થળો વિશે પ્રાથમિક જાણકારી ન હોય તો ગૂગલ પરથી મેળવીને પછી આ ચિત્ર જોશો, તો મઝા આવશે.

આ વખતે પૉલ પીટર પોર્જિસના વિચારોને બૉબ જોન્સ દ્વારા ચીતરવામાં આવ્યા છે. રાબેતા મુજબ, ડાબે મથાળે 'Footnotes' ને બદલે 'Foot-nuts' લખવામાં આવ્યું છે. જમણે મથાળે સર્જિયોની હાંસિયાપટ્ટી પણ છે.

(Mad, winter 1984 super special)

કળાને સમર્પિત કળાશિક્ષક, કળાકારની વિદાય

શિલ્પકાર રતિલાલ કાંસોદરીયાના અવસાનના થોડા દિવસ અગાઉ મિત્ર તેજસ વૈદ્ય અને બિનીત મોદી દ્વારા સમાચાર મળ્યા. રતિલાલ સાથેનો સંબંધ વિશિષ્ટ પ્રકારનો રહ્યો.

1991-92માં વડોદરાની ફેકલ્ટી ઓફ ફાઈન આર્ટ્સમાં મેં પેઈન્ટિંગ વિભાગમાં પ્રવેશ મેળવેલો. એ વખતે બન્ને ટર્મમાં અલગ અલગ વિભાગોમાં એક એક મહિનો (કે પંદર દિવસ- ચોક્કસ યાદ નથી) જવાનું બનતું. એ રીતે શિલ્પ વિભાગમાં બે વખત જવાનું થયું. અમારા અગાઉના વરસે સ્કલ્પચર વિભાગના હેડ રાઘવ કનેરિયાસાહેબ આ રીતે આવનારા પહેલા વર્ષના વિદ્યાર્થીઓને શિલ્પકળાના પ્રાથમિક પાઠ ભણાવતા. અમારી વખતે પહેલી વાર જ શિલ્પકળામાં તાજા જ એમ.એ. થયેલા એક શિક્ષક આવ્યા. તેમણે નવો જ અભિગમ અપનાવ્યો. સામાન્ય રીતે પહેલા વર્ષના પેઈન્ટિંગના વિદ્યાર્થીઓને ક્લે મોડેલિંગ શીખવાડાતું. તેને બદલે આ નવા સાહેબે સૌને 'પેપર સ્કલ્પચર' કરાવવાનું નક્કી કર્યું. પણ એથીય પહેલાં તેમણે સૌને કોઈ ને કોઈ 'ઓબ્જેક્ટ' શોધીને એનું આબેહૂબ ત્રિપરિમાણીય લાગે એવું પેન્‍સિલ ડ્રોઈંગ કરી લાવવાનું સોંપ્યું. તેમણે પોતાની ઓળખ આપતાં નામ જણાવ્યું, પણ તે એવા લહેજામાં બોલતા કે મોટા ભાગના બિનગુજરાતી વિદ્યાર્થીઓને એ ન સમજાયું, ખાસ કરીને એમની અટક. તેઓ પોતાનું નામ 'રતિલાલ કાન્સોદરિયા' તરીકે ઉચ્ચારતા. જો કે, તેમને સૌનાં નામ યાદ રહી ગયેલાં. તેઓ બહુ ધીમેથી બોલતા, ભાગ્યે જ અકળાતા, અને ધીરજપૂર્વક વિવિધ વિદ્યાર્થીઓએ દોરેલાં ડ્રોઈંગને નકારતાં. મેં એક અડધો ખવાયેલો મકાઈડોડો દોરવાનો શરૂ કરેલું. તેમણે એના એકે એક દાણામાં પેન્‍સિલ વડે રે‍ન્ડરીંગ કરવાનો આગ્રહ રાખેલો, અને એમ કરતાં એમાંથી થોડા દાણા પણ છોલીને કાઢી નાખેલા. જેનું ચિત્ર તૈયાર થઈ જાય એને તેઓ બોર્ડ પર ડિસ્પ્લે કરવાનું કહેતા. આ રીતે આખા વર્ગના વિદ્યાર્થીઓનાં ચિત્રો એક સાથે જોઈ શકાતા.

એ વખતે એમ લાગેલું કે રતિલાલભાઈની આકરી કસોટીમાંથી પસાર થવું 'મુશ્કિલ હી નહીં, નામુમકિન' છે. ડ્રોઈંગ પછી આવ્યો પેપર સ્કલ્પચરનો વારો. તેમણે સૌને પહેલાં ચિત્ર તૈયાર કરવા જણાવ્યું અને એ પછી તેનું કાગળશિલ્પ. સામાન્ય રીતે 'ટીન્ટેડ શીટ' (રંગીન જાડો કાગળ)માંથી તે બનાવાતું. મેં જે ચિત્ર દોર્યું એમાં જાંબલી રંગ પસંદ કરેલો. એ જોઈને રતિલાલભાઈ કહે, 'આ રંગનો કાગળ તમને ભાગ્યે જ મળશે.' મને એવી કશી ખબર નહીં, એટલે મેં નિર્દોષભાવે દુકાનમાં જઈને તપાસ કરી, અને મને એ મળી પણ ગયો એટલે મેં કામ ચાલુ કર્યું. એ જોયું એટલે રતિલાલભાઈ કહે, 'મળી ગયો આ કાગળ? સારું કહેવાય. નહીંતર આ રંગ નથી મળતો.' ખેર! મેં કાગળશિલ્પ બનાવ્યું, જે ઈલસ્ટ્રેશન જેવું વધુ હતું. અમે કામ કરતા ત્યારે જોતા કે તેમના સહાધ્યાયીઓ રહી ચૂકેલા કે તેમનાથી જુનિયર લોકો તેમને મળવા આવતા.

એ જ અરસામાં તેમનાં કાષ્ઠશિલ્પોનું પ્રદર્શન મુંબઈ ખાતે યોજાવાનું હતું. કોલેજની એક લોબીમાં એ શિલ્પો મૂકાયેલાં. જતાંઆવતાં અમે એ જોતા પણ ખરા. એમાંનું એક શિલ્પ બરાબર યાદ છે. તેમણે ચોતરા સહિતનો એક વડ બનાવેલો. વડમાં વિવિધ વસ્તુઓ- ડાળીપાંદડા તો ખરા જ, એ ઉપરાંત ટેટા, પંખીના માળા, ભમરીના ઘર વગેરે...સિમેન્ટના બનેલા ચોતરા પર તોફાની છોકરાં જે 'ગ્રાફિટી' લખી જતાં એ પણ તેમણે લાકડામાંથી કોતરેલા એ ચોતરા પર બનાવેલી, જેમાં લખેલું 'રમલાની મા મરે.' બીજા વિદ્યાર્થીઓ આવું લખાય કે નહીં એની પણ ફાઈન આર્ટ્સ સહજ ચર્ચા કરતા.

પહેલી ટર્મમાં શિલ્પકળા વિભાગમાં અમારો સમય પૂરો થયો એટલે અમે સૌ નીકળ્યા. એ પછી વારો આવ્યો બીજી ટર્મનો. આ વખતે અમારે બે ક્લે મોડેલ બનાવવાનાં હતાં. એટલે પહેલાં તો રતિલાલભાઈએ સૌને શિલ્પ જેવી જણાતી વિવિધ ચીજો શોધી લાવવાની સૂચના આપી. આ જાણીને ઘણા સિનીયર વિદ્યાર્થીઓને નવાઈ લાગી, કેમ કે, આ ચીજોમાં તેમણે 'કોઈ પણ' એટલે કે - કુદરતી કે માનવસર્જિત- ચીજ શોધવા જણાવેલું, જ્યારે અગાઉ કનેરિયાસાહેબ ફક્ત ને ફક્ત કુદરતી ચીજોનો જ આગ્રહ રાખતા.

મેં બે વસ્તુ શોધેલી. એમાંનું એક હતું પોર્સેલિનના બોર્ડનો તૂટેલો ટુકડો. એની અંદરના ભાગ જે રીતે ઊપસાવાયેલા એ મને રસપ્રદ જણાયા. રતિલાલભાઈને બતાવતાં કહ્યું, 'આ શિલ્પ જ છે. બનાવો' બીજી વસ્તુ તે સળીઓનું બંડલ હોય એવો દેખાવ ધરાવતું કશાકનું ફળ. રતિલાલભાઈ પાસે એ લઈ ગયો એટલે તેમણે કહ્યું, 'આ છે સરસ, પણ હજી એને ઈન્ટરેસ્ટિંગ બનાવીએ.' આમ કહીને એમણે એને વચ્ચેથી તોડ્યું અને મરડ્યું. કહે, 'જુઓ, હવે મજાનું થયું. આ બનાવો.' એટલે મેં એને બનાવવા માંડ્યું. કહેવામાં આવેલું કે પ્રમાણમાપ મુજબ બનાવવાનું. એ શું એ સમજતાં વાર લાગી. બન્યા પછી રતિલાલભાઈને જણાવ્યું એટલે તેઓ આવ્યા. હાથમાં પાતળો, મઠિયાં તળવામાં વપરાય એવો સળિયો હતો. પૂછ્યું, 'કેટલા ગણું બનાવ્યું છે?' હું મૌન રહ્યો. તેમણે સળિયા પર અંગૂઠા વડે મૂળ વસ્તુનું માપ લીધું. પછી એના વડે બનાવેલા માટીના શિલ્પનું માપ કાઢ્યું. અને દરેક બાજુએથી એ માપ એટલા ગણું છે કે નહીં એ ચકાસ્યું. મને ખબર નહીં કે શિલ્પમાં આ હદનું પરફેક્શન જોઈએ. એકાદ જગ્યાએ એ માપ ઓછું નીકળ્યું એટલે તેમણે એટલો ભાગ ફરી બનાવવા જણાવ્યો. એ મેં કર્યો. હવે વાત હતી મોડેલને વચ્ચેથી મરડવાની. એ મને ન ફાવ્યું એટલે તેમને બોલાવ્યા. તેમણે એ મરડ્યું તો ખરું,પણ પછી એ મોડેલ સ્વતંત્રપણે ઊભું રહેતું ન હતું, જે શિલ્પ માટેની પ્રાથમિક જરૂરિયાત ગણાય. તેમણે અનેક પ્રયત્નો કર્યા છતાં નિષ્ફળ ગયા એટલે કહે, 'આને હું ભારે હૈયે તોડી કાઢું છું.' એમ કહીને તેમણે એ મોડેલ તોડી નાખ્યું. અલબત્ત, તેમણે એ માન્ય રાખેલું, એટલે મારે નવું બનાવવાનું નહોતું.

બસ, એ પછી અમે પાછા પેઈન્ટિંગ વિભાગમાં આવ્યા. એક વર્ષ પછી મેં અભ્યાસ અધૂરો મૂક્યો. એ પછી એ કોલેજ અને એના અધ્યાપકો સાથેનો સંપર્ક તૂટ્યો. એ પછી સોળ સત્તર વરસે નોકરી છોડીને પૂર્ણ સમયના લેખનક્ષેત્રે પ્રવેશ્યો. રજનીકુમાર પંડ્યા સાથેનો સંપર્ક વધુ ગાઢ બનતો રહેલો અને અમે સંયુક્તપણે કામ કરતા હતા. રજનીભાઈની દીકરી તર્જનીએ અમદાવાદની સી.એન.કોલેજ ઓફ ફાઈન આર્ટ્સમાં શિલ્પકળામાં પ્રવેશ લીધેલો. આથી મેં સહજ પૂછ્યું, 'ત્યાં તને કોણ ભણાવે છે?' તેણે કહ્યું, 'રતિલાલ કાંસોદરિયા.' આથી મેં એમનું મારી સાથેનું કનેક્શન તર્જનીને જણાવ્યું. દરમિયાન તર્જનીની પરીક્ષા આવી. તેને લેવા મૂકવા રજનીભાઈ કોલેજે જતા અને તર્જનીની પરીક્ષા ચાલે ત્યાં લગી એટલામાં બેસીને પોતાનું કામ કરતા. એક વાર તેમનો ફોન આવ્યો અને કહે, 'લે, તારા મિત્ર સાથે વાત કર.' મેં 'મિત્ર'નું નામ પૂછ્યું તો રતિલાલ કાંસોદરિયા. અમે ફોન પર ઔપચારિક વાત કરી. મને ખબર હતી કે આટલાં વરસો પછી હું તેમને યાદ હોઉં એવી શક્યતા જરાય નહોતી. પણ મારા બેચમેટ્સના નામ આપ્યાં, વરસ કહ્યું. મેં એમને 'રમલાની મા મરે' વાળું શિલ્પ યાદ કરાવ્યું એ જાણીને એમને બહુ આશ્ચર્ય થયું. એ બધી વાતોનો આનંદ આવ્યો. પણ પરિચય એકપક્ષી જ રહ્યો એમ કહી શકાય.

પછીના સમયમાં 'અહા!જિંદગી'માં મારી કોલમ 'ગુર્જરરત્ન' શરૂ થઈ, જેમાં હું દર મહિને એક એક વ્યક્તિની દીર્ઘ મુલાકાત લઈને તેના વિશે લેખ લખતો. એ ક્રમમાં એક વાર મેં તસવીરકાર પ્રાણલાલ પટેલ વિશે લખ્યું. ચારેક પાનામાં પથરાયેલો લેખ અને સુયોગ્ય તસવીરો. એ વાંચીને ફોન આવ્યો: 'હું રતિલાલ કાંસોદરિયા બોલું છું.' તેઓ મને ઓળખતા નહોતા, પણ લેખ વાંચીને ફોન કરેલો, કેમ કે, તેઓ પ્રાણલાલના સગા થતા હતા. (તેમના કૌટુંબિક જમાઈ હતા એવો ખ્યાલ છે.) લેખ બદલ તેમણે રાજીપો વ્યક્ત કર્યો ત્યારે મેં ફરી વાર વડોદરાનું જોડાણ યાદ કર્યું. બસ, એ પછીનો અમારો પરિચય દ્વિપક્ષી બની રહ્યો. એક વાર અમદાવાદમાં તેમનાં શિલ્પોનું પ્રદર્શન હતું. અમે સપરિવાર જોવા ગયા ત્યારે રૂબરૂ મુલાકાત થઈ. કોલેજ છોડ્યા પછીની એ પહેલી અને કદાચ છેલ્લી પણ ખરી. કેમ કે, એ પછી ફોન પર નિયમીત વાત થતી, પણ મળવાનું ન બન્યું. 'સાર્થક જલસો' માટે તેઓ લખે એવી મારી બહુ ઈચ્છા. કેમ કે, તેમનાં શિલ્પોમાં ગ્રામ્યજીવન જે રીતે દેખાતું એ તેમનું અસલ જીવન હતું. ઘણીબધી વાતો હતી તેમની સાથે. જેમ કે, તેઓ ભેંસ પર ચોક વડે લખીને કક્કો શીખતા, તેમના કુટુંબના એક વડીલ વસ્ત્રોમાંથી દોરડાં બનાવીને તેનાથી ખાટલાની પાટી ભરતા (એમનું તેમણે શિલ્પ પણ બનાવેલું) વગેરે. જો કે, લખવા બાબતે તેમની ઉદાસીનતા હતી, સાથોસાથ વ્યસ્તતાનો પણ પ્રશ્ન હતો. આમ છતાં, મારો આગ્રહ ચાલુ રહેલો. ઘણી વાર મન થાય ત્યારે અચાનક તેમનો ફોન આવતો કે હું ફોન કરતો. અને વિવિધ વિષય પર વાત થતી. છેલ્લે તેમના સ્ટુડિયો પર આવવાનું કાયમી આમંત્રણ હોય જ. 'આવીશું ક્યારેક' કહીને અમે વાત પૂરી કરતા. અમદાવાદ આવવાનું બને ત્યારે કાર્યક્રમ એટલો સજ્જડ હોય કે એની બહાર જઈને ભાગ્યે જ કશું વિચારી શકાય. આથી તેમના સ્ટુડિયોની મુલાકાત લેવાની રહી જ.

આવામાં અચાનક સીધા તેમના અવસાનના સમાચાર મળ્યા, ત્યારે સમજાયું કે ઘણા વખતથી અમારી વાત થઈ નથી. સંપૂર્ણપણે કળાને સમર્પિત, આવા પ્રેમાળ માણસ ભાગ્યે જ જોવા મળે. અમદાવાદ શહેર તેમને અખા અને દલપતરામની પ્રતિમાઓના શિલ્પકાર તરીકે કદાચ યાદ રાખશે, પણ મને રતિલાલ કાંસોદરિયા એક કળાશિક્ષક તરીકે, તેમજ એક મિત્ર તરીકે- એમ બન્ને ભૂમિકામાં યાદ રહેશે.

(તસવીર સૌજન્ય: Aura Art)

MAD પુરાણ (10) : મૅડ દૃષ્ટિએ

 'મેડ'નો લગભગ નિયમિત વિભાગ એટલે 'A Mad look at......', જેને ''મેડ' દૃષ્ટિ'એ...............' એમ કહી શકાય. કોઈ એક જ વિષય પર એવી એવી અકલ્પ્ય સિચ્યુએશન આમાં દર્શાવવામાં આવે, અને એ પણ ત્રણથી ચાર પાનાંઓમાં! આની વિષય પસંદગી પણ એવી 'ખતરનાક' હોય કે એમ લાગે કે આ વિચાર 'મેડ'ને જ આવી શકે.

કોઈ પણ હોનારત અચાનક નથી બનતી. તેની પહેલાં કશુંક એવું બનતું હોય છે, જે આખરે હોનારત સુધી દોરી જાય છે. આ 'કશુંક' એટલે શું? એને 'મેડ' Moment before the disaster તરીકે ઓળખાવે છે.

અહીં પૉલ પીટર પોર્જિસ/Paul Peter Porges દ્વારા Moment before the disaster અંતર્ગત તેમણે ચીતરેલી પરિસ્થિતિઓ જુઓ. પોર્જિસનાં ચિત્રાંકનો વિશે અગાઉ 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.'માં વિગતે વર્ણન કરેલું છે, તેની પરથી તેમની ચિત્રશૈલીને પણ ઓળખતા જવાનો પ્રયત્ન કરવા જેવો છે.

આ તમામ ચિત્રોમાં ચિત્રાંકન જ માણવાનું છે. 'મેડ' આ રીતે સચિત્ર હાસ્યને માણતાં શિખવે છે. એક ચિત્રને ધ્યાનથી જોવું, અને તેને ઊકેલવું. રાબેતા મુજબ 'Things to come'ને બદલે આ વિભાગને 'Zings to come' તરીકે ઓળખાવાયો છે. ઉપરાંત બીજા પાન પર ઉપલા જમણે ખૂણે સર્જિયોની 'માર્જિનલ થીન્કીંગ'ની પટ્ટી બોનસ તરીકે છે.

'ફૂટપ્રિન્ટ્સ' એટલે કે પદચિહ્નો તરફ વક્ર દૃષ્ટિ. આ શિર્ષક વાંચીને ઘડીક થાય કે 'ફૂટ પ્રિન્‍ટ્સ'માં હોઈ હોઈને કેવીક વક્રતા મૂકી શકાય? પણ એનો નમૂનો તાદૃશ્ય જોયા પછી જ એ સમજાય.

ડીન નોર્મન/Dean Normanના વિચારોને કલાકાર બૉબ ક્લાર્ક/Bob Clarke દ્વારા અહીં ચીતરવામાં આવ્યા છે. આ બન્ને પાનાંમાં માત્ર ને માત્ર દૃશ્યકળાને માણવાની છે.

MAD પુરાણ (9): સ્પીડોમીટર

 'સ્પીડોમીટર' ક્યાં લાગેલું હોય? સ્પીડ (ગતિ) માપવાની હોય ત્યાં. એટલે કે મોટે ભાગે વાહનોમાં. પણ વાહન સિવાયના 'પદાર્થ'ની ગતિ માપવાની હોય તો? એના માટે પ્રસ્તુત છે 'The Mad Speedometer.

આ સ્પીડોમીટર ભલભલી 'ચીજો'ની ગતિ જણાવે છે. સ્થાનિક કે દેશભરમાં ટપાલ પહોંચવાની ગતિ, મોજાં ઊતરીને નીચે આવી જવાની ગતિ, બો ડેરેક ('ટેન' અને 'ટારઝન' ફેમ)ની કપડાં ઊતારવાની ગતિ અને બીજી અનેક...

લેખક જહોન ફીકારા અને ચિત્રકાર બૉબ ક્લાર્કની જુગલબંદીની કમાલ જુઓ. સરકારી સેવાઓ, ગ્રાહક વપરાશની ચીજો, નાગરિકો કે સેવાકર્મીઓની (કુ)ટેવો જેવી અનેક બાબતોને આ સ્પીડોમીટરમાં આડે હાથે લેવામાં આવી છે.

આ વિભાગનું નામ 'સ્માઈલ્સ (માઈલ્સને બદલે) પર અવર' તો જાણે બરાબર, પણ એક લીટીમાં લખેલો ઈન્ટ્રો ખાસ વાંચવા જેવો છે.

MAD પુરાણ (8): ઐતિહાસિક પાત્રોની ઈતિહાસસફર

કેટલીક ક્ષણો, ઘટનાઓ, પાત્રો, સૂત્રો ઐતિહાસિક બની રહ્યાં છે. જેમ કે, 'રોમ ભડકે બળતું હતું ત્યારે નીરો ફીડલ વગાડતો હતો', 'કોલંબસે અમેરિકા શોધ્યું' વગેરે...પણ આ ઐતિહાસિક બાબતની પૃષ્ઠભૂમિ જાણનારા ઓછા હોવાના.

રાજકારણીઓ ઈતિહાસમાં ચેડાં કરે એ બાબત ગંભીર છતાં હાસ્યાસ્પદ હોય છે. પણ 'મેડ' જ્યારે એમ કરવા જાય ત્યારે તે હાસ્યાસ્પદ હોવાની સાથેસાથે પૂરેપૂરી ગંભીરતાથી કરતું હોય છે. ઈતિહાસ 'મેડ'નો પ્રિય વિષય છે. મહાન વ્યક્તિઓનાં અવતરણો અને તેની પાછળની સચ્ચાઈ, મહાન વ્યક્તિઓ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ચીજો વગેરે 'મેડ'માં અવારનવાર જોવા મળતાં.

અહીં આવો જ એક વિષય છે: 'More MAD Candid snapshots of historical celebrities.' કેટલાંક ઐતિહાસિક પાત્રો જે લાક્ષણિકતા માટે જાણીતાં છે ત્યાં સુધી તેઓ શી રીતે પહોંચ્યાં?

એક એક ચિત્ર અલગ અલગ કાળખંંડ અને તેનાં પાત્રો દર્શાવે છે. મઝા એ છે કે નીચે સંદર્ભ પૂરતું લખાણ છે, બાકીનું ચિત્ર જોઈને સમજવાનું છે.

થોડી વાત આ લેખક-ચિત્રકાર પૉલ પીટર પોર્જિસ (પોર્ગસ)/Paul Peter Porges વિશે. 2016માં 89 વર્ષની વયે 'ટેં' થઈ ગયેલા આ ચિત્રકારનાં ચિત્રોની શૈલી કાર્ટૂનમાં હોય છે એવાં રેખાંકનોની નહીં, બલ્કે પેઈન્ટિંગમાં હોય છે એ રીતની હતી. તેમનાં મૂળ ચિત્રો રંગીન હશે કે કેમ એ ખ્યાલ નથી, પણ શ્વેતશ્યામ ચિત્રોમાં ત્રણ-ચાર ટોન જોવા મળે. ડિટેઈલીંગ પણ ખાસ્સું કરેલું જણાય. અહીં મૂકેલા ચિત્રમાં ડૉ. લિવિંગ્સ્ટન કે કિંગ ડેવિડવાળું ચિત્ર જોવાથી આ બાબતનો ખ્યાલ આવશે. આગળ ઉપર પોર્જિસનાં અન્ય ચિત્ર જોઈશું તેમાં પણ આ બાબત ધ્યાને પડશે.

બીજી વાત આખી થીમના લે-આઉટની. ઐતિહાસિક પાત્રો હોવથી તેની તસવીરોને કોર્નર વડે ચોંટાડીને તેમાં ભરાવી છે. આજે કમ્પ્યુટર પર ભલભલી કળાઓ કરી શકાય છે, પણ આ કળા 1986ના અંકની છે એ ધ્યાન રાખવું.

Paul Peter Porges (1927-2016)

MAD (7) પુરાણ: એડ પેરડી

લાગણી દુભાવાનો આપણે ત્યાં ગૃહઉદ્યોગ ચાલે છે. ક્યારે, કોની, કયા કારણસર લાગણી દુભાઈ જાય એ કહેવાય નહીં. અને એ દુભાય ત્યારે શું પરિણામ આવે એ પણ નક્કી નહીં. કોના માથા સાટે ઈનામ નીકળી જાય, કોના ઘરની બારીઓના કાચ તૂટે, કોની પર ટોળાનો હુમલો થાય, કોના વિરુદ્ધ હેશટેગ ઝુંબેશ ચાલે, કોનો બહિષ્કાર થાય એ નક્કી ન કહેવાય. આ બધું થયા પછી કોઈ અકળ કારણસર બધું એ રીતે ભૂલાઈ જાય કે જાણે એવું કશું હતું જ નહીં. આ બાબત વ્યક્તિ, સંસ્થા, સમાચારથી લઈને ગાય, બકરી, સિંહ જેવાં પ્રાણીઓ સુધી કોઈ પણને લાગુ પડી શકે.

'મૅડ' જોયા-વાંચ્યા પછી લાગે કે આપણા દેશમાં આવું સામયિક શક્ય જ નથી. અગાઉ જણાવ્યું છે એમ તેના માટે કોઈ પણ વ્યક્તિ કે વિષય પવિત્ર ગાય નથી. વ્યક્તિ જીવિત હોય કે મૃત, શાસક હોય કે વિરોધ પક્ષ, આદરણીય હોય કે બદનામ, 'મૅડ' માટે બધા જ સરખા. એ ગમે તેની સળી કરે, ખિંચાઈ કરે. ખરી મઝા એ કે જેની ખિંચાઈ કરવામાં આવી હોય એ પણ મોટે ભાગે તેને માણે.

'મૅડ'નું છેલ્લું જેકેટ અવનવા વિષય લઈને આવે છે. તેમાંનો એક પ્રકાર એટલે કોઈ જાણીતી કંપનીની જાણીતી બ્રાન્ડની 'મૅડ'વિશેષ પેરડી. મૂળ પ્રોડક્ટના નામ અને લોગો જેવી જ શૈલીમાં 'મૅડ' એવી ક્રૂરતાપૂર્વક એ જાહેરખબરની પેરડી બનાવે કે ઋજુહૃદયી વાચકને મૂળ પ્રોડક્ટ કે કંપનીની દયા આવી જાય.

ખરેખર તો મૂળ કંપનીઓ પર્યાવરણની, ગ્રાહકહિતની કે અન્ય એવી બાબતોની જાળવણીના હાસ્યાસ્પદ દાવા કરે એ આપણે સાચા માની લેતા હોઈએ છીએ. 'મેડ'નો આશય કદાચ એ રૂઢિગત માન્યતા પર પ્રહાર કરવાનો છે.

અહીં ચાર નમૂના આવી 'એડ પેરડી'ના આપેલા છે. એ જુઓ, એનું ઝીણામાં ઝીણું લખાણ વાંચશો તો જ 'મેડ'ની કમાલનો ખ્યાલ આવશે.

ખ્યાતનામ Winston બ્રાન્ડની સિગારેટની ખિંચાઈ Winsom ના નામે, અને Crayola ની ખિંચાઈ Grayola ના નામે, તો Reader's Digestની ખિંચાઈ Reader's Disgust તરીકે કરવામાં આવી છે. ટાઈપોગ્રાફી મૂળ પ્રોડક્ટ જેવી જ છે, એટલે પહેલી નજરે મૂળ કંપનીનું નામ જ હોવાનો આભાસ થાય. તેની અંદરનું એકે એક લખાણ વાંચવા જેવું છે.

સૌથી છેલ્લું 'વિડીયોકોન'ની જાહેરખબરવાળું જેકેટ અહીં સહેતુક મૂકવામાં આવ્યું છે. એ અન્ય જાહેરખબર જેવી જ સામાન્ય જાહેરખબર છે. જે 'મૅડ'નાં છેલ્લા પાને ભલભલા ચમરબંધીને ન ગાંઠતી જાહેરખબરની પેરડી જોવા મળતી તેને સ્થાને હવે આવી જાહેરખબર છપાવા લાગી હતી. કોઈ ખુદ્દાર દોસ્ત સમય જતાં ઘૂંટણિયે પડી ગયો હોય એવી લાગણી આ પ્રકારની જાહેરખબરો જોઈને થાય છે.

'વક્ત ને કિયા ક્યા હસીં સિતમ' આને જ કહેતા હશે!

MAD પુરાણ (6): ગ્રાફિટી

ગ્રાફિટીને કળાનો દરજ્જો હજી મળ્યો નથી, પણ ઘણા દેશોમાં સ્પ્રે રંગોનાં કેન વડે શેરી કલાકારોએ ભીંત પર ચીતરેલાં ચિત્રો હોય છે. આપણા દેશમાં મોટે ભાગે જાતીયતા સંબંધી લખાણો ગ્રાફિટી સ્વરૂપે જોવા મળે છે. બીજી તરફ બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓનાંં પ્રતીક (લોગો) તેના આકાર કે ચોક્કસ રંગોને કારણે પણ બહુ જાણીતાં બનેલાં છે.

'મેડ'માં અલ જેફીએ આ બન્નેનો સંગમ કર્યો છે. જે તે કંપનીનો લોગો મૂકાયેલો હોય તેની આસપાસ ગ્રાફિટી બનાવવામાં આવે, અને એક આખું સંપૂર્ણ ચિત્ર બને, એ તો ખરું જ. પણ એ કંપનીની અસલિયત પણ એમાં ઊપસી આવે એ તેનો ખરો હેતુ.

આ વિભાગને અલ જેફીએ 'ટ્રેડમાર્ક ગ્રાફિટી' નામ આપ્યું છે, જેનાં કુલ ત્રણ પાનાં અહીં મૂક્યાં છે.

'મેડ'ની ખરી મઝા કોઈ વિષય પરનાં ચિત્રોના 'ઈન્ટ્રો'માં છે. 'ઈન્ટ્રો'ની ઉપર તે જે તે વિભાગનું નામ લખે એ પણ બહુ ઘાતક હોય છે. અહીં તેનો નમૂનો જુઓ. અંગ્રેજીમાં 'The writing is on the wall' જેવો શબ્દપ્રયોગ છે, જે આવનારી મુસીબતની નિશ્ચિતતા સૂચવે છે. અહીં તેને મરડીને 'The brandwriting is on the wall dept.' લખવામાં આવ્યું છે.

આટલું ઓછું હોય એમ તેના લેખક-ચિત્રકાર અલ જેફીને special Graffiti Rascal થી નવાજવામાંં આવ્યા છે. આ ત્રણે પાનાં માત્ર ચિત્રોનાં જ છે, છતાં અલ જેફીને Artist & writer તરીકેની ક્રેડિટ આપવામાં આવી છે.

આ ઉપરાંત 'માર્જિનલ' હાસ્ય તરીકે સર્જિયોનાં બે ઊભી પટ્ટીનાં ચિત્રો તો ખરાં જ.

હવે આ ચિત્રો જુઓ, તેમાં રહેલો જે તે કંપનીનો લોગો ઓળખો, અને ફરી એક વાર આખું ચિત્ર નવેસરથી સમજો.

(Mad, winter super special issue, 1989)

MAD પુરાણ (5‌): મીની પોસ્ટર

 કેટલું સાચું એ તો કોને ખબર, પણ 'મેડ' માટે 'પાને પાને પૈસા વસૂલ' જેવો શબ્દપ્રયોગ કરી શકાય. વરસો સુધી તો તે એકે જાહેરખબર વિના ચાલ્યું, અને એક જ પાન પરના હાંસિયાઓમાં પણ ચિત્રો હોય ત્યારે આ અર્થ બરાબર લાગે.

'મેડ'નું છેલ્લું ટાઈટલ અવનવાં કરતૂતોથી સજ્જ રહેતું. આવું એક કરતૂત એટલે પોસ્ટર, જેને 'Another MAD mini poster' તરીકે ઓળખાવવામાં આવતું. સામાન્ય રીતે પોસ્ટરનો ઉપયોગ કોઈક મુદ્દે જાગૃતિ લાવવા, ધ્યાન દોરવા કે કોઈ સિદ્ધિની ઘોષણા કરવા માટે થતો હોય છે. પોસ્ટરમાં લખાણ ઓછું, અને ચિત્રનો હિસ્સો વધુ હોય છે, કેમ કે, તે મોટે ભાગે જાહેર સ્થાનોએ લગાવાતાં હોવાથી ચાલતાં ચાલતાં જ તે વંચાતાં હોય છે.

આ પ્રકારનાં મીની પોસ્ટર 'મેડ'ના છેલ્લા ટાઈટલ પર બનાવાતા. અને પોતાની આદત મુજબ 'મેડ' કોઈને ન બક્ષતું. પોતાના ગ્રાહકોને કે પોતાની જાતને પણ ન બક્ષે એ બીજી કોઈ કંપનીઓ, કે સત્તાતંત્રને બાકી રાખે?

અહીં આવા મીની પોસ્ટરના કેટલાક નમૂના.

City Lights નહીં, પણ City Plights. (શહેરની દુર્દશા)

અમેરિકા હોય કે ભારત, સ્વચ્છતા અભિયાન બધે સરખાં.