Saturday, September 9, 2017

ટાઈટલ મ્યુઝીક (5) : બીનવાદન અને કલ્યાણજી-આણંદજી


‘નાગિન’ એટલે કે નાગણને કાન નથી હોતા. તે કેવળ ધ્રુજારી પારખી શકે છે, અને સાવ ઓછી તીવ્રતાનો ધ્વનિ સાંભળી શકે છે. તે ડંખ મારે તો તેનું વિષ શરીરની સ્નાયુપેશીઓ સહિત રક્તમાં ભળી જાય છે. એટલે બોટલમાંથી નળી વડે દૂધ ખેંચીએ એમ ડંખ દ્વારા શરીરમાં પ્રસરેલું વિષ ખેંચી ન શકાય. નાગણની આંખમાં કેમેરા નથી હોતો. નાગ દૂધ પીતો નથી અને સૌથી અગત્યનું એ કે નાગણનું મનુષ્યમાં રૂપાંતર શક્ય નથી. (એથી વિપરીત સ્થિતિ શક્ય છે.) 
અહીં લખેલી અને એ સિવાયની અનેક વૈજ્ઞાનિક હકીકતો ભલે આપણે જાણતા હોઈએ, નાગને કેન્‍દ્રમાં રાખીને બનેલી ફિલ્મ જોવા જઈએ એટલા પૂરતી તેને ભૂલી જવાની હોય છે.
1954માં આવેલી ફિલ્મીસ્તાનની ફિલ્મ ‘નાગિન’ને કદાચ નાગને લગતી હિન્‍દી ફિલ્મોની પૂર્વજ કહી શકાય. નંદલાલ જસવંતલાલે તેનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. (હા ભાઈ, તેઓ ગુજરાતી હતા. બસ?) પ્રદીપકુમાર, વૈજયંતિમાલા અને જીવનને ચમકાવતી આ સંગીતપ્રધાન ફિલ્મે એ સમયે રીતસર ઘેલું લગાડ્યું હશે. બન્ને હથેળીઓને ફેણની મુદ્રામાં માથે મૂકીને કરવામાં આવતા ‘નાગિન ડાન્‍સ’થી કયો લગ્નનો વરઘોડો બાકાત હશે એ શોધનો વિષય છે. અલબત્ત, આ ફિલ્મમાં કોઈ પણ પાત્રે એવી કશી મુદ્રા દેખાડી નથી.

ફિલ્મના સંગીતકાર હેમંતકુમાર હતા. તેમના સહાયક હતા રવિશંકર એટલે કે રવિશંકર શર્મા એટલે કે આગળ જતાં સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે આગવી ઓળખ ઉપસાવનાર રવિ. પણ આ ફિલ્મનાં ગીતોમાં બીન વગાડી હતી કલ્યાણજી વીરજી શાહે. તેમણે એ પછી કલ્યાણજી-આણંદજીના નામે પોતાના ભાઈ આણંદજી સાથે જોડી બનાવી. (કલ્યાણજી-આણંદજીના ભાઈ બાબલાએ એક આલ્બમમાં જૂનાં લોકપ્રિય ગીતોને ડીસ્કો સંગીતમાં વગાડ્યાં હતાં. એ રીતે વગાડેલા ‘નાગિન’ના ‘મન ડોલે મેરા તન ડોલે’ ગીતમાં તેમણે સાપના ફૂંફાડાના અવાજની અસર દર્શાવી હતી. એ સિવાય ‘મિ.નટવરલાલ’ ફિલ્મના આશાએ ગાયેલા ગીત ‘તૌબા તૌબા ક્યા હોગા’ના ‘મૈં બેબસ હૂં તેરે બસ મેં’ પછીના અંતરાના ઈન્‍ટરલ્યૂડમાં સંગીતકાર રાજેશ રોશને ‘નાગિન’નું આ મ્યુઝીક ફીટ કર્યું હતું.)

સાપ લઈને આવતા મદારીઓ મોરલી વગાડે છે, જેને પુંગી પણ કહે છે. તેનો એક વિશિષ્ટ મધુર સ્વર હોય છે, પણ તેની મર્યાદા એ છે કે તેમાં વધુ સૂર હોતા નથી. હેમંતકુમારે ફિલ્મમાં અસલ પુંગી વગાડવાનું વિચાર્યું હતું, પણ કલ્યાણજીભાઈના ક્લેવાયોલિન/clavioline અને રવિના હાર્મોનિયમનો ઉપયોગ કરીને એ સૂર અસલ વાદ્ય જેવો જ કાઢવામાં આવ્યો. કહેવાય છે કે હૈદરાબાદના એક થિયેટરમાં એક સાપ આ સંગીત સાંભળીને દોરાઈ આવ્યો હતો. જો કે, આવી વાતો ઘણા અચ્છા હાર્મોનિયમવાદકો બાબતે પણ સાંભળી છે કે તેઓ હાર્મોનિયમ પર ‘નાગિન’નું સંગીત વગાડે તો સાપ ખેંચાઈ આવે છે. એવું બને કે સાપ એ જણાવવા આવતો હોય કે કલ્યાણજી વીરજી શાહ પછી હવે કોઈને સ્વેચ્છાએ આ ધૂન વગાડવાનો અધિકાર નથી. 


આ આખી ફિલ્મમાં ગીતોની ભરમાર હતી. બધું મળીને કુલ બાર ગીતો. અને ગીતો પણ કેવાં? એક સાંભળો ને એક ભૂલો! મુખ્ય ગાયકો પણ બે જ- લતા અને હેમંતકુમાર. એક ગીત આશાજીનું હતું. બે યુગલ ગીતો પૈકી ‘ગોરી છોડ દે પતંગ મેરી છોડ દે’ હેમંતકુમાર અને લતાએ ગાયેલું, જ્યારે ‘યાદ રખના, પ્યાર કી નિશાની ગોરી યાદ રખના’ હેમંતકુમાર અને આશાએ ગાયેલું. આ ઉપરાંત ‘તેરે દ્વાર ખડા એક જોગી’ અને ‘જિંદગી એ દેનેવાલે, જિંદગી કે લેનેવાલે’ હેમંતકુમારે ગાયેલાં. ‘મન ડોલે મેરા તન ડોલે’, ‘સુન રી સખી મોરે સજના બુલાયે’, ‘જાદુગર સૈયાં, છોડો મોરી બૈયાં’, ‘મેરા દિલ યે પુકારે આજા’, ‘સુન રસિયા, કહે કો જલાયે જિયા આજા’, ‘મેરા બદલી મેં છુપ ગયા ચાંદ રે’, ‘તેરી યાદ મેં જલકર દેખ લિયા’ અને ‘ઊંચી ઊંચી દુનિયા કી દીવારેં સૈયાં છોડ કે..’ આ આઠ ગીતો લતાએ ગાયેલાં હતાં. ગીતકાર હતા રાજેન્‍દ્ર કૃષ્ણ. 


શરૂઆતમાં ઠંડો પ્રતિસાદ મળ્યા પછી તેનું ‘બીન મ્યુઝીક’ જામ્યું અને એવો ઉપાડો લીધો કે ફિલ્મ પંચોતેર સપ્તાહ ચાલી. એ હદે કે આજે પણ ‘નાગિન’ શબ્દ સાંભળતાંની સાથે નાગ નહીં, પણ ‘બીન’ જ યાદ આવે. આ કમાલ આ ફિલ્મના સંગીતની છે. આ ફિલ્મનાં કુલ બાર ગીતોમાંથી ‘તેરે દ્વાર ખડા એક જોગી’ સિવાયનાં તમામ ગીતોમાં ક્લે વાયોલિનનો કર્ણાકર્ષક ઉપયોગ થયો હતો. એમાં પણ ‘જિંદગી કે દેનેવાલે’થી શરૂ કરીને થોડા સંવાદો અને પછી ‘સુન રસિયા’, ‘મેરા બદલી મેં છુપ ગયા ચાંદ રે’, ‘તેરી યાદ મેં જલકર દેખ લિયા’, ‘ઊંચી ઊંચી દુનિયા કી દીવારેં’ એમ પાંચ ગીતો ફિલ્મમાં સળંગ આવે છે એ ઓછી જોવા મળતી ઘટના છે. (‘હમ કિસી સે કમ નહીં’માં ‘ચાંદ મેરા દિલ’થી શરૂ થતાં સળંગ ચાર ગીતો હતાં.) 


આશ્ચર્ય થાય એવી હકીકત એ છે કે બીન મ્યુઝીક, જે આ ફિલ્મની, તેનાં ગીતોની ઓળખ બની રહ્યું છે એ ફિલ્મના ટાઈટલ મ્યુઝીક માં બીનનો અણસાર સુદ્ધાં નથી. એટલું જ નહીં, બારમાંથી એકે ગીતની ધૂન પણ વાપરવામાં નથી આવી. ફિલ્મની રેકોર્ડમાં બીન મ્યુઝીકની અલગ સાઉન્‍ડ ટ્રેક આપવામાં આવી છે, જે ફિલ્મમાં અન્યત્ર વપરાઈ હશે. પણ ટાઈટલ મ્યુઝીકમાં એ બિલકુલ નથી. હેમંતકુમારે તેમાં ફક્ત કોરસથી કામ લીધું છે, જે આદિજાતિઓ દ્વારા બોલાયા હોય એવા શબ્દો અને ધૂન છે. આનો જવાબ હેમંતદા હયાત હતા ત્યારે મળવાનું બન્યું હોત તો પણ પૂછત કે કેમ એ સવાલ છે, કેમ કે, ત્યારે આ હકીકત ક્યાં ધ્યાનમાં આવેલી?
એ બાબતની નોંધ લેવાની કે 1976માં ‘નાગિન’ નામની એક મલ્ટીસ્ટારર ફિલ્મ રજૂ થઈ હતી, જેમાં લક્ષ્મીકાન્ત-પ્યારેલાલનું સંગીત હતું અને ગીતો લોકપ્રિય થયાં હતાં. તેમાં પણ બીનના સંગીતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
‘નાગિન’ ફિલ્મની આ ટ્રેકમાં 2.14 સુધી ટાઈટલ મ્યુઝીક છે.
(ટેકનીકલ કારણોસર આ લીન્‍ક યૂ ટ્યૂબ પર જોઈ શકાશે. અહીં ક્લીક કરવાથી આ લીન્‍ક બીજી વિન્‍ડોમાં ખૂલશે.) 


**** **** **** 
'નાગિન' ફિલ્મના  ટાઈટલ મ્યુઝીક અંગેની વાતમાં અનેક મિત્રો જોડાયા અને સરસ માહિતી આપી.  
 મિત્ર વિશાલ શાહ દ્વારા જણાવાયું કે આ બીનનું મ્યુઝીક નાગ અંગેની મોટા ભાગની ફિલ્મોમાં થોડા ફેરફાર સાથે વપરાયું છે. મિત્ર એચ. કણસાગરાએ 1958માં આવેલી 'ફાગુન'માં 'એક પરદેસી મેરા દિલ લે ગયા'માં બીન મ્યુઝીકને યાદ કર્યું. 'ફાગુન'માં સંગીત ઓ.પી. નય્યરનું હતું, અને તેમાં કુલ 11 ગીતો હતાં. આમાંથી બીન મ્યુઝીક ફક્ત 'એક પરદેસી મેરા દિલ લે ગયા'માં જ વગાડવામાં આવ્યું છે. હા, એની એ જ ધૂન અનેક ગીતોમા પુનરાવર્તિત થઈ છે, પણ તે મોટે ભાગે ફ્લૂટ પર વગાડવામાં આવી છે.
1959માં રજૂઆત પામેલી ફિલ્મ 'મદારી'નું મુકેશ-લતાનું ગીત 'દિલ લૂટનેવાલે જાદુગર' અને તેમાં વાગતું બીન મ્યુઝીક બધાને યાદ હશે જ. આ ફિલ્મમાં કલ્યાણજી-આણંદજીનું સંગીત હતું. તેમાં 'મ્યુઝીક અરેન્જ્ડ બાય' પ્યારેલાલ અને 'આસિટન્ટ' તરીકે લક્ષ્મીકાન્‍તનું નામ અલગથી જોઈ શકાય છે. 'મદારી'નાં કુલ 8 ગીતો હતાં. અને મોટા ભાગનાં ગીતોમાં એક યા બીજી રીતે બીન મ્યુઝીક સામેલ કરવામાં આવ્યું હતું.
'મદારી'ના ટાઈટલ મ્યુઝીકનો આરંભ મોટા ભાગના ટાઈટલ મ્યુઝીકની લાક્ષણિક શૈલી જેવાં વાયોલિન સમૂહ વડે ઘોષણાત્મક પ્રકારના સંગીતથી થાય છે, અને 0.14 થી બીન મ્યુઝીક આરંભાય છે. પછી ટાઈશોકોટો પર 'દિલ લૂટનેવાલે જાદુગર'ની ધૂન વાગે છે. 0.54 થી ફરી પાછી શૈલી બદલાય છે. તેમાં ટ્રમ્પેટ ઉમેરાય છે અને પછી મેન્ડોલીન વાગે છે. 1.38 પર પ્યારેલાલ અને લક્ષ્મીકાન્‍તનું નામ હાઈલાઈટ થાય એ રીતે સંગીત વાગે છે અને એ પછી ક્લેરિનેટ પર ધૂન વાગે છે. વળી પાછો વાયોલિન અને બ્રાસવાદ્યોનો સમૂહ. અને અને અને.......
.....જે સાંભળવા આપણા કાન ઉત્સુક હોય એ 'નાગીન'વાળી જ ધૂન 2.03 પર સંગીતકાર તરીકે કલ્યાણજી-આણંદજીનું નામ દેખાય ત્યારે શરૂ થાય છે. તેમના નામ પછી ફક્ત દિગ્દર્શક બાબુભાઈ મિસ્ત્રીનું નામ જ આવે છે. આ ધૂનની ઝલક અને પાછા વાયોલિન સમૂહ તેમજ બ્રાસવાદ્યો પર આ ટ્રેક પૂરી થાય છે.
અહીં નોંધ પૂરતો એ ઉલ્લેખ કે 'મદારી' નામની એક બીજી ફિલ્મ 2016 મા રજૂ થઈ હતી.
'મદારી' ફિલ્મની આ ટ્રેકમાં 2.14 સુધી ટાઈટલ મ્યુઝીક છે. 


(નાગ અને બીન વિશેની વધુ વાતો હજી બાકી છે. તે બને એટલી ઝડપથી અહીં મૂકીશ.) 

Friday, September 1, 2017

સ્વનિર્ભર ખેડિકા ઘર: કિતના હસીન હૈ યે ઈક સપના...


- ઉત્પલ ભટ્ટ

(અમદાવાદ સ્થિત મિત્ર ઉત્પલ ભટ્ટના આગવા કહી શકાય એવા ગ્રામવિકાસ અભિયાનની એક અનોખી પહેલનો અહેવાલ) 

૨૦૧૧ થી શરૂ કરેલી ગ્રામવિકાસની યાત્રા અનેક અનુભવો પછી અનાયાસે 'ગ્રામ પરિવર્તન'/rural transformation તરફ ઢળી રહી છે. એના ભાગરૂપે ડાંગ જિલ્લાની હદ પાસે આવેલા સોનગઢ તાલુકાના ખાંજર ગામ તરફ રડાર તકાયું છે. ગત ૨૫ જુલાઈએ ખાંજર ગામમાં ખેડૂતસભા અને બિયારણ વહેંચણીનો નવો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો ત્યારે ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં M.Phil ભણતી અત્યંત તેજસ્વી આદિવાસી કન્યા સુનિતા ગામીતના ઘેર રોકાણ કર્યું હતું. સુનિતાના પ્રેમાળ કુટુંબ સાથે હવે ખૂબ સારો સંબંધ સ્થપાઈ ગયો છે. ગુજરાતના કોઈ પણ નાના ખેડૂતની મુલાકાત લઉં, તેમની સાથે વાતો કરું ત્યારે મનમાં વિચાર ચાલતો હોય કે ખેડૂત/ખેડિકાને સ્વનિર્ભર કેવી રીતે બનાવવા? તેઓ ફક્ત ખેતી અને પશુપાલન કરે, તેમની જમીન સાથે જોડાયેલા રહે અને તેમણે ખેતમજૂરી/બાંધકામ ક્ષેત્રની મજૂરીએ જવું પડે તે માટે શું થઈ શકે તેની ચર્ચાઓ ચાલતી રહે છે.

આવી સતત થતી રહેતી ચર્ચાઓ અને ચિંતનબેઠકો પછી એક નાનકડી યોજના મનમાં આકાર લેતી ગઈ. કોઈ એક ખેડૂતના ઘરને 'મોડેલ હાઉસ' તરીકે વિકસાવવુંજેમાં એક વખત અમુક-તમુક પ્રકારના ટેકાઓ આપ્યા પછી તે મહ્દ અંશે સ્વનિર્ભર બની જાય. એટલે કે પહેલો ગિયર આપણે પાડી આપવો. ત્યાર પછી ગાડી પોતાના બળે ગતિ પકડી લે. સુનિતા ગામીતના ઘરના સભ્યો જવાબદાર અને સમજુ છે એટલે એના ઘરને 'મોડેલ હાઉસ' તરીકે વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
 સ્વનિર્ભર બનવા તરફનું પહેલું કદમ 
સુનિતાની નાની બેન કલાવતીએ ધોરણ પછી કોઈક કારણસર અભ્યાસ છોડી દીધો છે. હમણાં સુધી તે ખેતમજૂરીએ જતી હતીજે ખૂબ મહેનત માગી લેતું કઠોર કામ છે. એક-બે વખત તેને આગળ ભણવા સમજાવી જોઈ પરંતુ લાગ્યું કે તે આગળ ભણે તેમ નથી. આથી એક વિચાર એવો આવ્યો કે બહુ ભણ્યા પછી પણ તેને સારી નોકરી મળવી મુશ્કેલ પડશે. એના કરતાં તે સ્વનિર્ભર બને તેવું કંઈક કરીએ. કલાવતી સાથે વાતો કરતાં જાણવા મળ્યું કે તેને સિલાઈકામનો શોખ છે. વાત પર આગળ વધીને તેને સોનગઢ ખાતે સીવણ ક્લાસમાં મૂકી. અમદાવાદથી મોટરાઈઝ્ડ સિલાઈ મશીન ખરીદ્યું અને એક દિવસ ખાંજર જઈને તેને આપ્યું. સિલાઈ મશીન જોઈને તે એટલી બધી ખુશ થઈ ગઈ કે અદભૂત દૃશ્યને 'મનના કેમેરા'માં ક્લિક કરી શકાય! સિલાઈ મશીન સાથે તેને ૨૫ મીટરનો એક એવા અલગ રંગોના પોપલીનના તાકા આપ્યા. તે એટલા માટે કે તેમાંથી ચણિયા બનાવીને ગામની મહિલાઓમાં વેચાણ કરી શકે. સ્વનિર્ભર બનવા માટે આવી 'ફર્સ્ટ લિફ્ટ' ખૂબ જરૂરી છે. એના નફામાંથી તે બીજી વખતનું કાપડ ખરીદી શકશે અને 'સાયકલ' આગળ ચાલશે.

રાત પડી અને હું એના ઘરની પરસાળમાં સૂતો. બીજા દિવસે સવારમાં વાગ્યે મશીનનો અવાજ આવ્યો એટલે ઉઠી ગયો અને જોયું તો કલાવતી એની મસ્તીમાં કંઈક સીવી રહી હતી! કલાવતીનું દિમાગ સતેજ  થઈ ગયું હતું. એ જોઈને લાગ્યું કે બસ, આની જરૂર હતી. ઘડીએ કલાવતી ખેતમજૂરીની ચુંગાલમાંથી મુક્ત થઈ.
સર્જનમાં નિજાનંદ 
સોનગઢ ખાતે ચાલતા સીવણ ક્લાસમાં જવા માટે કલાવતીએ રોજ બે કિ.મી. ચાલીને પાસેના દોસવાડા ગામે જવું પડે. ત્યાંથી એસ.ટી. બસ કે શટલ રિક્ષામાં સોનગઢ પહોંચાય. ત્યાં સિલાઈ મશીન પર બેસવા માટે ક્લાસમાં પડાપડી હોય એટલે બીજી બહેનો કરતાં વહેલા પહોંચવા માટે તે રોજ સવારે નવની આસપાસ ઘેરથી નીકળી જાય અને સાંજે રીતે બસ-રિક્ષા-પદયાત્રા કરીને ચારેક વાગ્યે પાછી આવે. ઘેર આવીને છાણ-વાસીદું તો કરવાનું હોય. તે એટલી બધી થાકી ગઈ હોય કે સાંજે આઠ વાગતામાં તો ઘસઘસાટ ઉંઘ આવી જાય. બીજા દિવસે સવારે વહેલા સાડા પાંચે ઉઠીને ફરીથી ઘરનું કામ કરવાનું અને પછી સીવણ ક્લાસમાં જવાનું.
પોતે સીવેલા ડ્રેસ સાથે કલાવતી
સ્વનિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવાનું બીજું પાસું  છે કે પશુપાલન થકી તેમની આવકમાં વધારો થાય. હાલમાં સુનિતાને ઘેર એક જર્સી ગાય છે અને તેની બે નાની વાછરડીઓ છે. વાછરડીઓ હજુ નાની છે એટલે દૂધ નથી આપતી. એક ગાયના દૂધના વેચાણમાંથી ખર્ચ બાદ કરતાં મહિને પાંચ હજાર જેટલો નફો થાય. આવી ત્રણેક ગાય હોય તો મહિને પંદર હજાર રૂપિયાની બેઠી આવક શરૂ થઈ શકે. 'ગાય પ્રકરણ' વિશે બીજી વખત વિગતે વાત કરવાની જ છે! ભારતના ગરમ વાતાવરણમાં વિદેશી મૂળની 'જર્સી ગાય' વારંવાર માંદી પડે અને એનો દાક્તરી ખર્ચ ઘણો આવે. એના કરતાં 'ગીર ગાય'નો ઉછેર કરવામાં આવે તો તે ગુજરાતની હોવાના કારણે માંદી ઓછી પડે અને તેના દૂધ-દહીં-ઘીની ગુણવત્તા પણ ખૂબ વધુ હોય. આ પરિવાર માટે ગીર ગાય મેળવવા છેલ્લા બે-ત્રણ મહિનાથી ઘણી દોડધામ ચાલી રહી છે. એક-બે જગ્યાએથી ગીર ગાયની વાછરડી મળી શકે તેમ છે એટલે પરિણામ હાથવેંતમાં છે.

ટૂંકમાં સુનિતાને ઘેર ગીર ગાયની બે વાછરડી આવી જાય એટલે એકાદ વર્ષ પછી તેઓની પશુપાલનની આવકમાં સારો એવો વધારો થઈ શકશે. ઉપરાંત તેઓ વર્ષમાં એક વખત ડાંગરનો ચોમાસુ પાક લઈ  રહ્યા છેજે તેમની ઘરની અનાજની જરૂરિયાત પૂર્ણ કરે છે.

એ રીતે જોઈએ તો એક પરિવારને સ્વનિર્ભર બનાવવા માટે થતાં ખર્ચનું સરવૈયું કંઈક આ રીતે બેસે છે: 

મોટરાઈઝ્ડ સિલાઈ મશીનઃ રૂ.,૦૦૦/- 
અલગ રંગોના કાપડના તાકાનો ખર્ચઃ રૂ.,૧૦૦/- (એક મીટરના રૂ૫૪/- લેખે ૧૫૦ મીટરના)
ગીર ગાય વાછરડીઃ રૂ.૨૦,૦૦૦/- (ઉંમર લગભગ એકથી બે વર્ષની વચ્ચે)
ઘાસચારાનું બિયારણઃ રૂ.૫૦૦/- 
પરચૂરણ ખર્ચઃ રૂ.,૦૦૦/- (પાંચ ટ્યૂબલાઈટ, બે પંખા, શૌચાલય માટેની પાઈપો)
ટ્રાન્સપોર્ટઃ રૂ.૧૦,૦૦૦/- (સિલાઈ મશીન અને વાછરડી પહોંચાડવા માટે)

આમ કુલ (આશરે) રૂ.૫૧,૦૦૦/- જેટલો એક વખતનો ખર્ચ એક ખેડૂતના ઘરમાં કરીએ તો ઘર ખરા અર્થમાં સ્વનિર્ભર બની શકે. મહત્વની વાત છે કે ગામડાના લોકો ખૂબ સંતોષી છે. મહિને રૂ.પંદરથી વીસ હજારની આવક થાય તો પાંચેક વ્યક્તિનું કુટુંબ ખૂબ આનંદથી જીવી શકે. તેઓ ગરીબીમાંથી અને/અથવા શહેરીકરણની ફરજિયાત દોટમાંથી ઘણે અંશે મુક્ત થાય. વધુ મહત્વનું  છે કે પોતાની ઓળખ જાળવીને, પોતાના જ પર્યાવરણમાં તેઓ સ્વમાનથી જીવી શકે.

વિચારને અમલમાં મૂકવાનું મુખ્ય કારણ છે કે કોઈને પણ આજીવન મદદ થઈ શકવાની નથી અને સામે પક્ષે કોઈ પણ સ્વમાની વ્યક્તિ આજીવન મદદ લેવા ઈચ્છતી નથી. આપણે તેને સ્વનિર્ભર બનાવવા માટે એક 'ફર્સ્ટ લિફ્ટ' પૂરી પાડીએ એટલું જ કરવાનું છે. આમ થવાથી એનું જીવનધોરણ સુધરશે અને ખેડૂત/ખેડિકાને બીજી વખત કોઈ મોટી મદદની જરૂર નહિ રહે. આખા પ્રોજેક્ટનો મૂળ હેતુ ખેડિકા/ખેડૂત  પોતાની જમીન સાથે જોડાયેલા રહે તે છે.

બીજો એક વિચાર પણ  મનમાં ઘૂમરાયા કરે છે કે ગામડાનો દરેક વિદ્યાર્થી 'કહેવાતું' ભણશે, સ્નાતક/અનુસ્નાતક બનશે તો ખેતી કોણ કરશે? જે ખેડૂતોના છોકરાઓ શહેરમાં ભણે છે તેઓ ખેતી કરવા નથી માગતા. એવું જોવા મળ્યું છે કે તેઓ સાવ ઓછા પગારમાં બીજી ગમે તે નોકરી કરશે પરંતુ ખેતી કરવાની  ઘસીને ના પાડી દેશે. કૃષિવિજ્ઞાન ભણીને વૈજ્ઞાનિક ઢબે, વધુ સારી, વધુ પાક આપતી, સજીવ ખેતી તરફ તેઓને વાળી શકાય પરંતુ  જુદી ચર્ચાનો વિષય છે. વિચારનો અહીં ઉલ્લેખ જરૂરી લાગ્યો એટલે કર્યો છે. મારે ઉલટું થયું છે. ખેતી કરવાની મને અદમ્ય ઈચ્છા છેપરંતુ મારી પાસે જમીન નથી! જમીનવિહોણો ખેડૂત એવો હું!!

કલાવતી દર થોડા દિવસે સામે ચાલીને ઉત્સાહપૂર્વક 'અપડેટ' આપતી રહે છે અને તેના ફોનમાંથી પોતે સીવેલા કપડાના ફોટા મોકલતી રહે છે.  તેના ઉત્સાહનો પૂરાવો છે. હવે તે કુર્તા-પાયજામા, ચણિયા સીવતી થઈ ગઈ છે. ગામમાંથી ચણિયા સીવવાના ઓર્ડર પણ મળવા લાગ્યા છે. વાતનો ખૂબ આનંદ છે કે એક નાનકડી પહેલથી કલાવતી ખેતમજૂરમાંથી 'લેડિઝ ટેલર' બનવા તરફ પ્રગતિ કરી રહી છે.

બધી વાતો કદાચ નાની લાગશેપરંતુ એમાં ભાગ લઈ રહેલા બધા લોકો (મારા સહિત) તેનો ભરપૂર આનંદ માણી રહ્યા છે. સાવ નાનકડું એવું ખાંજર ગામ આપણા નિશાન પર તો આવી ગયું છે. આવા સાવ નાના ગામના એક નાના ખેડૂતની અને તેના સમગ્ર કુટુંબની આર્થિક-સામાજિક પરિસ્થિતિમાં ધીમે ધીમે પરંતુ નક્કર બદલાવ આવી રહ્યો છેઅને તે આવતો રહેશે તેની મને ખાતરી છે. નાનો આનંદ માણી શકાય અને આપી પણ શકાય એ હકીકત 'મહા' કે 'મેગા'ના આ જમાનામાં ભૂલવા જેવી નથી. નાના માણસને મળતી નાની ખુશીઓ પારખીએ તો મોટી ખુશીઓ તરફ દોટ મૂકવાની જરૂર  પડે એ સ્વાનુભવે હું કહી શકું છું.

'મોડેલ હાઉસ'નો પ્રોજેક્ટ પણ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ છે. વખત જતાં એમાં જરૂરી સુધારાવધારા કરતા રહીશું અને તેની જાણકારી પણ અહીં વહેંચતા રહીશું. આ પહેલ સફળ થશે તો પછી બીજા એક જરૂરિયાતમંદ ઘરને લઈશું અને 'મોડેલ હાઉસ' બનાવીશું. જગતના તાતને આપઘાત કરવામાંથી બચાવવામાં આપણે એક નાનકડી પહેલ શરૂ કરીએ તોય ઘણું.
એક હકીકત એ જણાવવાની કે અમે હજી આ કામ પ્રયોગાત્મક ધોરણે હાથ ધર્યું છે. અમારો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ છે. તે માટે અપનાવેલા માર્ગમાં સંજોગો મુજબ ફેરફાર કરતા રહેવાની અમારી તૈયારી છે. અત્યારે પ્રાથમિક ધોરણે સિલાઈ મશીન એટલા માટે પસંદ કર્યાં છે કે તેના થકી ઘેર બેઠે કામ કરી શકાય છે. કામ પણ ગામમાંથી જ મળી રહે. અલબત્ત, બધાને ઘેર સિલાઈ મશીન હોય તો દરેકને કામ ન મળે એ સ્વાભાવિક છે, પણ એ સંજોગોમાં તેઓ પોતાનાં વસ્ત્રો તૈયાર કરી શકે તો પણ ઘણું. આ ઉપરાંત પણ કોઈ વ્યવહારુ ઉપાય વિચારાધીન છે. આપને લાગે કે આમાં આપ કોઈક રીતે પ્રદાન કરી શકો એમ છો તો આપનું સ્વાગત છે. કશું પ્રદાન કરી શકાય એમ ન હોય તો તમારી શુભેચ્છાઓનું મૂલ્ય પણ કમ નથી. 
અત્યારે અમારું લક્ષ્ય ખાંજર ગામ અને તેનાં કેટલાંક કુટુંબો છે. એક ઘરને 'મોડેલ હાઉસ' તરીકે વિકસાવવાનો ખર્ચ ઉપર લખ્યો છે. કોઈ  એકલ વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓના નાનકડા જૂથ માટે આટલી રકમ આજના સમયમાં એટલી મોટી નથી. હેતુ એટલો જ છે કે એક પરિવારને તેના પર્યાવરણમાં રાખીને સ્વનિર્ભર બનાવવો, જેથી તે સ્વમાનભેર રોટલો રળી શકે. 
એ જરૂરી નથી કે તમે અમને આ અભિયાનમાં જ સહાયરૂપ બનો. તમારા પોતાના પરિચયમાં, વિસ્તારમાં પણ આવા ઘણા પરિવાર હશે. તેમને લાચારી ન અનુભવાય એ રીતે, તેમનું સ્વમાન જાળવીને સ્વનિર્ભર બનવા તરફની ગતિનો પહેલો ગિયર પાડી આપવાનો છે. એ બરાબર પડશે તો આગળ તેની ગતિ નિશ્ચિત છે. 
એક આખો પરિવાર કે તેના માટેની કોઈ એક જરૂરિયાતની પણ આપ જવાબદારી લઈ શકો છો. 

( સંપર્ક: ઉત્પલ ભટ્ટ: bhatt.utpal@gmail.com / વોટ્સેપ: 70161 10805 અથવા આ બ્લૉગના માધ્યમ દ્વારા.) 
(તસવીરો:ઉત્પલ ભટ્ટ)