Sunday, January 12, 2025

'હૈયું, મસ્તક, હાથ'નું લોકાર્પણ

 ગઈ કાલે, 11 જાન્યુઆરી, 2025ને શનિવારની સાંજે મહેમદાવાદની ભાગ્યોદય હોટેલમાં એક આત્મીય અને અનૌપચારિક વિમોચન કાર્યક્રમ યોજાયો. પ્રસંગ હતો ડૉ. ગુલામનબી વહોરાની મારા દ્વારા લખાયેલી જીવનકથા 'હૈયું, મસ્તક, હાથ'ના લોકાર્પણનો.

અમેરિકાનિવાસી ડૉ. ગુલામનબીભાઈ મહેમદાવાદના જ વતની. સાતેક વરસ અગાઉ, 2017માં તેમની જીવનકથા પર કામ શરૂ કરેલું. મારો અને ગુલામનબીભાઈનો પરિચય કરાવનાર હતા મહેમદાવાદના જ બિપીનભાઈ શ્રોફ, જે અમારા બન્નેના હિતેચ્છુ મિત્ર. ગુલામનબીભાઈ વરસે-દોઢ વરસે અમેરિકાથી આવે ત્યારે અમે બેઠક કરતા અને અનેક વાતો નીકળતી. પણ વચ્ચે કોવિડ આવી ગયો અને તેમનું આવવાનું લંબાતું ગયું. ફોનથી અમે સતત સંપર્કમાં રહેતા, પણ રૂબરૂ બેઠકમાં જે વાત થાય એ ફોન પર શક્ય ન હતી.
સાવ સંઘર્ષમય પરિસ્થિતિમાં બાળપણ અને યુવાવસ્થા વીતાવનાર ગુલામનબીભાઈના જીવનનું ચાલકબળ હોય તો તેમની હકારાત્મકતા અને સ્નેહીમિત્રોનો સહયોગ. મહેમદાવાદ જેવા નાનકડા નગરમાં આ કથાનો પૂર્વાર્ધ આકાર લે છે અને એ સમયના લોકોનું જીવન, જીવનમૂલ્યો કેવાં હતાં એની ઝલક પણ સમાંતરે મળતી રહે છે. માત્ર મહેમદાવાદ જ નહીં, કોઈ પણ નાનકડા નગરમાં આ પરિસ્થિતિ પ્રવર્તતી હતી.
પુસ્તક તૈયાર થયા પછી બિપીનભાઈની અને મારી ખાસ ઈચ્છા કે તેના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ મહેમદાવાદમાં જ યોજાવો જોઈએ. ગુલામનબીભાઈએ સંમતિ દર્શાવી અને કાર્યક્રમ અંગેનું તમામ સંકલન બિપીનભાઈએ કર્યું.
ગુલામનબીભાઈનાં અનેક સગાં (દીકરી ઝબીન, આબેદાબહેનનાં ભાઈ-બહેન), મિત્રો (કમલભાઈ રામચંદાની અને તેમના ભાઈ, અંબુભાઈ સુખડિયા અને બીજા અનેક), તેમજ આમંત્રિત મહેમાનો આ કાર્યક્રમમાં ઊલટભેર ઉપસ્થિત રહ્યાં.

વિમોચનમાં ઉપસ્થિત સ્નેહીઓ, મિત્રો

કાર્યક્રમના આરંભે બિપીનભાઈએ પુસ્તકના ઉપક્રમ વિશે જણાવ્યું. આ પુસ્તક શા માટે લખાવું જોઈતું હતું એ અંગે તેમણે વાત કરી. તેમના પછી અતિથિવિશેષ તરીકે અમદાવાદના મનીષી જાનીનું વક્તવ્ય હતું. આ પુસ્તકથી ઊજાગર થતા સામાજિક મૂલ્યો વિશે તેમણે રસપ્રદ વાત કરી, સાથોસાથ ફરીદ શેખ દ્વારા તૈયાર કરાયેલી તેની ડિઝાઈન અંગે પણ છણાવટ કરી. મનીષીભાઈ પછી બીજા અતિથિવિશેષ હતા મહેમદાવાદની આર્ટ્સ અને કોમર્સ કોલેજના પ્રાધ્યાપક મિત્ર ડૉ. જિતેન્‍દ્ર મેકવાન. તેમણે એક કૃતિ તરીકે આ પુસ્તકમાં રહેલી વિવિધ બાબતો વિશે મજાની વાત કરી. ત્યાર પછી પુસ્તકનું લોકાર્પણ યોજાયું અને ગુલામનબીભાઈનાં પરિવારજનો, મિત્રો પણ તેમાં જોડાયાં. એ પછી અનેક પરિવારજનોએ પોતાનો પ્રતિભાવ વ્યક્ત કર્યો. આખા કાર્યક્રમનું એ સૌથી આત્મીય અને અનૌપચારિક પાસું બની રહ્યું, કેમ કે, બોલવા આવનાર અગાઉથી નક્કી કરીને નહોતા આવ્યા કે નહોતા તેઓ ઘડાયેલા વક્તા. પણ ગુલામનબીભાઈ પ્રત્યે પોતાનો ઊમળકો વ્યક્ત કરવા ઈચ્છનારા હતા.

ડૉ. ગુલામનબીભાઈનો પ્રતિભાવ

એ પછી મેં પુસ્તકની પ્રક્રિયા વિશે જણાવ્યું. અમે શી રીતે બેઠક કરતા, એ દરમિયાન શું અનુભવાતું અને કેવી મુશ્કેલીઓ પડતી વગરે વાત કરી. એક મહેમદાવાદી તરીકે મને શું લાગ્યું તેની પણ વાત કરી. સૌથી છેલ્લે ગુલામનબીભાઈ અને તેમનાં પત્ની આબેદાબહેને પોતાનો પ્રતિભાવ આપ્યો. "ઈન્સાન કી ઔલાદ હૈ, ઈ‍ન્સાન બન કે રહ'ના અભિગમ પર તેમણે ભાર મૂક્યો, કેમ કે, તેઓ પોતે આજીવન એ રીતે જ રહ્યા છે. આબેદાબહેને સમગ્ર ઉપક્રમ પ્રત્યે રાજીપો વ્યક્ત કર્યો.
નડિયાદની અમારી મિત્ર નાઝનીને કાર્યક્રમનું સંચાલન પણ અનૌપચારિક રીતે કર્યું. આ કાર્યક્રમમાં ઘણું આયોજન મુજબ થયું, અને અમુક આયોજનની બહાર પણ થયું. છતાં આત્મીય કાર્યક્રમ હોવાને કારણે એની પણ એક જુદી મજા હતી. મહેમદાવાદની એ જ વિશેષતા.
કાર્યક્રમના અંતે સ્નેહભોજન હતું એ દરમિયાન પણ હળવામળવાનું ચાલુ રહ્યું. મારાં પરિવારજનો ઉપરાંત મારા મિત્રોમાંથી પરેશ પ્રજાપતિ પરિવાર (પ્રતીક્ષા, સુજાત અને શૈલજા), નડિયાદના ગૃપના જૈનિક કા.પટેલ, સ્મિત દલવાડી તેમજ અમદાવાદથી ખાસ આવેલા કે.આર.ચૌધરી અને પ્રો. મિતુલ મકવાણા ઉપસ્થિત રહ્યા એનો વિશેષ આનંદ.
ચીકી ખાવાની ઉંમરે ચીકી વેચીને કુટુંબને સહાય કરનાર એક તરુણ સંજોગો સામે હાર માન્યા વિના આગળ વધે છે, અને जब नीयत अच्छी हो तो पूरी कायनात आपका साथ देती है જેવી પંક્તિનો સાક્ષાત્કાર તેમના જીવનમાં જોવા મળે છે. ઉંમરના સાડા સાત દાયકા વીતાવ્યા પછી પણ પગ વાળીને તે બેસતા નથી, અને વ્યાવસાયિક તેમજ સામાજિક પ્રવૃત્તિઓમાં ગળાડૂબ રહે છે. તેમના જીવનની આ તરાહને અનુરૂપ પુસ્તકનું વિશિષ્ટ અર્પણ પણ છે, જે આ મુજબ લખાયું છે:
- પિતાજી યાકૂબભાઈ અને માતા ફાતિમાબહેનને
જેમણે ભણાવ્યા ખુદ્દારી અને ખુમારીના પાઠ
- માતૃભૂમિ મહેમદાવાદને
જ્યાંથી પ્રાપ્ત થયા આજીવન મિત્રો
- મારા જીવનમાં વિવિધ તબક્કે સહાયરૂપ થનાર અનેક નામીઅનામી સહયોગીઓને
જેમણે નાતજાતથી પર રહી નિ:સ્વાર્થભાવે માનવતામાં રોકાણ કર્યું
અને
- માનવમાત્રમાં રહેલી સારપની મૂળભૂત વૃત્તિને
જે મારા જીવનમાં ચાલકબળ બની રહી છે
આ પુસ્તક મેળવવા અને વાંચવામાં રસ હોય એવા મિત્રોને વિનંતી કે તેઓ મને પોતાનું નામ, સરનામું મોકલે.


Thursday, January 9, 2025

પરોક્ષપણે રસરુચિનું ઘડતર કરનાર પ્રીતિશને અલવિદા

પ્રીતિશ નંદીના અવસાનના સમાચાર આજે (9 જાન્યુઆરી, 2025) સવારે જાણ્યા ત્યારે કોઈક જૂના પરિચીતના અવસાનના સમાચાર જાણીને જે અનુભવાય એવું જ લાગ્યું. એવા પરિચીત જેની સાથે પરિચય હોય, પણ ઘણા અરસાથી એ જીવંત ન રહ્યો હોય. સાંજે ઉર્વીશ સાથે વાત થઈ અને એ પછી એ સમયના 'ધ ઈલસ્ટ્રેટેડ વીકલી ઑફ ઈન્‍ડિયા'ને યાદ કર્યું. કળા કે કાર્ટૂન પ્રત્યેની અભિરુચિનું અમારું ઘડતર કરવામાં પ્રીતિશ નંદીનો કેવડો મોટો ફાળો હતો! 'વીકલી'ને ઘણા તેના તંત્રીઓ ખુશવંતસીંઘ કે એમ.વી.કામથ થકી યાદ કરે છે, પણ અમારા માટે 'વીકલી' એટલે પ્રીતિશ નંદી.

1985માં હું વીસ વર્ષની વયે નોકરીમાં જોડાયો એ અગાઉ 'વીકલી'ના નામથી પરિચીત હતો, કેમ કે, પપ્પા ક્યારેક રેલ્વેના સ્ટૉલ પરથી તે લઈ આવતા. એ અંગ્રેજીમાં હોવાથી વાંચવાનું ખાસ બનતું નહીં, પણ તેનું કદ અને એમાં છપાયેલી તસવીરો ઉપરાંત તેના કાગળ અને શાહીની વિશિષ્ટ ગંધને કારણે તેનાં પાનાં ઊથલાવવા ગમતા. એમાં દેશની નદીઓમાં વિવિધ જળચરો અંગેનો એક વિશેષાંક અમે ઘણા અરસા સુધી સંઘરી રાખ્યો હતો. મારી કંપનીમાં 'વીકલી' આવતું હતું. તે વાંચનારા ઓછા હતાં. મોટે ભાગે મને જૂના અંક વાંચવા મળતા. તેમાં ક્યારેક રાજુ ભારતનના જૂનાં ફિલ્મી ગીતો વિશેના લેખ વાંચીને નવાઈ લાગતી કે આવા વિષય પર પણ લેખ હોઈ શકે? હરમંદિરસીંઘ 'હમરાઝ' વિશેનો રાજુનો લેખ 'The sardar of songs' એમાં જ વાંચેલો. એક 'વીકલી'માં આવેલો, વડાપ્રધાનના નિકટના ગણાતા સ્વામી ચંદ્રાસ્વામીને ખુલ્લા પાડતો લેખ 'Exposed' પણ એમાં જ વાંચીને બહુ રોમાંચિત થયેલા.

ધીમે ધીમે હું રેલ્વે સ્ટેશનેથી ખરીદતો થયો. દર અઠવાડિયે તે પ્રકાશિત થતું અને નિયમીતપણે સ્ટૉલ પર આવી જતું. કિંમત પણ કદાચ દસેક રૂપિયા જેટલી હતી. સ્ટેશનેથી 'વીકલી' ખરીદીને ઘેર લાવતો અને ઉર્વીશ સાથે પણ એની વાત થતી રહેતી. એક વાર એમ થયું કે આનું લવાજમ ભરી દઈએ તો? કદાચ પાંચસોની આસપાસ લવાજમ હશે. એ અમે ભરી દીધું એટલે હવે 'વીકલી' ઘેર આવતું થયું. એ સમયગાળો એવો હતો કે મારી નોકરી શરૂ થયેલી, લગ્ન થવાને વાર હતી, અને વાંચન ઊપરાંતની વિવિધ બાબતોમાં રસરુચિ કેળવાતાં જતાં હતાં. બિલકુલ આ સમયગાળામાં પ્રીતિશ સંપાદિત 'વીકલી' અમને મળ્યું. અમારા માટે જાણે એક નવી જ સૃષ્ટિ ખૂલવા લાગી. કળા, કલાકારો, કાર્ટૂન, ફિલ્મ, મગજને કસતા કોયડા, ટૂંકી વાર્તા, પત્રકારત્વની વિશિષ્ટ મુલાકાતો....દર સપ્તાહે 'વીકલી'ના થાળમાં આ બધું પીરસાતું. 'વીકલી'નું કદ ઘણું મોટું, એટલે એમાં છપાતા શ્વેતશ્યામ ફોટાનો પ્રભાવ જ જુદો. ઝાઝો શ્રમ કર્યા વિના નામ ગણાવું તોય કેટકેટલું પહેલા ઝપાટે જ યાદ આવી જાય એવું છે:
ઉન્નીએ ચીતરેલું પ્રીતિશનું કેરિકેચર

હેમંત મોરપરીયા અને મારીઓ મીરાન્ડા તેમજ બ્રિજેન ઠક્કરની કાર્ટૂન કોલમ, આ જ કાર્ટૂનિસ્ટોનાં કોઈ એક વિષય પરનાં ડબલ સ્પ્રેડ આવતાં. (યોગાનુયોગે કાર્ટૂનિસ્ટ સતીશ આચાર્યે પણ તેમના કાર્ટૂનપ્રેમ વિશે લખ્યું છે) દર સપ્તાહનાં ચૂંટેલાં કાર્ટૂનો માટે 'National Lampoon' નામનું આખું પાનું ફાળવાતું, જે જોઈને વિવિધ કાર્ટૂનિસ્ટોની શૈલી ઓળખવાની કવાયત અમે કરતા. કાર્ટૂનિસ્ટ ઉન્નીએ એમને શ્રદ્ધાંજલિ આપતાં યોગ્ય રીતે જ લખ્યું છે કે '(કાર્ટૂનિસ્ટ) શંકર પછીના સૌથી વધુ કાર્ટૂનિસ્ટ ફ્રેન્ડલી એડિટર.'

કાર્ટૂનિસ્ટ સતીશ આચાર્યની અંજલિ
'માય આર્ટ' કોલમમાં દર વખતે અલગ અલગ ક્ષેત્રની વ્યક્તિ 'પોતાની કળા' વિશે લખતા. એમાં સચીન તેંડુલકર પણ હોય, અને હુસેન પણ! મુકુલ શર્માનું 'માઈન્‍ડ સ્પોર્ટ્સ' પાનું, જેમાં અનેક પ્રકારની શબ્દરમતો અને કોયડા રહેતા. સમીર મોંડલનાં વૉટર કલર ચિત્રોથી શોભતાં અનેક મુખપૃષ્ઠ, 'એડીટર્સ ચોઈસ'નામનું છેલ્લું પાનું, જેમાં ફિલ્મ, પુસ્તક, ચિત્ર પ્રદર્શન વગેરેથી લઈને કોઈ પણ વિષય અંગે લખાણ હોય. 'રીઅલ ઈશ્યૂઝ' ટાઈટલવાળી એક કવર સ્ટોરી તો પ્રીતિશ જ વિચારી શકે એવી હતી. એમાં દેશની તત્કાલીન મુખ્ય સમસ્યાઓ વિશે ટૂંકમાં લખાણ હતું, અને એ દરેક સમસ્યાઓ અંગે જાણીતા ચિત્રકારોએ દોરેલાં ચિત્રો. માનસ કમલ બિશ્વાસ નામનો ચિત્રકાર સાવ ઝૂંપડામાં રહેતો હતો, પણ પ્રીતિશે એને પોંખેલો, અને અવારનવાર તેનાં ચિત્રો 'વીકલી'માં દેખા દેતાં. આવું તો કેટકેટલું યાદ આવે!

'નેશનલ લેમ્પૂન'

વીસરાયેલા ફિલ્મ કલાકારો વિશેની 'વીકલી'ની કવરસ્ટોરી 'Fade Out' વાંચ્યા પછીના અરસામાં અમે કે.એન.સિંઘ, ભગવાન જેવા કલાકારોને મળ્યા ત્યારે એ સ્ટોરીના સંદર્ભ સાથે વાત કરવાની મજા આવી હતી. (કે.એન.સિંઘની દૃષ્ટિ નહીંવત રહેલી, પણ યાદશક્તિ ટકોરાબંધ. તેમણે કહેલું, 'ઉસને ટાઈટલ ભી અચ્છા દિયા થા- ફેડ આઉટ. હમ 'ફેડ આઉટ' હી તો હો ગયે હૈ)

એક અંગત અનુસંધાન તો ભૂલાય નહીં એવું છે.

ક્રિકેટર સચીનનો ત્યારે ઉદય થઈ રહ્યો હતો. એ વખતે તેમનું સમીર મોંડલે દોરેલું વૉટર કલર ચિત્ર 'વીકલી'ના ટાઈટલ પેજ પર હતું. એ જ રીતે ચંદ્રશેખર વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે સમીર જ ચીતરેલું વૉટર કલર ટાઈટલ પર હતું.

'માય આર્ટ' અંતર્ગત સચીનનો લેખ

1991ના અરસામાં ચાલુ નોકરીએ મેં વડોદરાની ફેકલ્ટી ઑફ ફાઈન આર્ટ્સમાં પ્રવેશપરીક્ષા આપેલી અને મારે પેઈન્ટિંગ શાખામાં પ્રવેશ લેવો હતો. એમાં એક પેપર થિયરીનું હતું. એક સવાલ એવો પૂછાતો કે તમને ગમતા કોઈ એક ચિત્રનું વિવરણ કરો. મને ખ્યાલ નથી, કેવળ ધારણા છે કે સામાન્ય રીતે લોકો મોનાલીસા કે વાન ગોગના કોઈ ચિત્ર કે એ પ્રકારે જાણીતાં ચિત્રો વિશે લખતાં હશે. તેને બદલે મેં 'વીકલી'ના કવર પેજ પર સમીરે ચીતરેલા ચંદ્રશેખરના વૉટર કલર ચિત્રનું વિવરણ લખેલું. એને કારણે મારા થિયરીમાં વધુ માર્ક્સ આવ્યા અને મારી ઈચ્છા ડિપ્લોમામાં પ્રવેશ લેવાની હતી તેને બદલે મને ડિગ્રી કોર્સમાં પ્રવેશ મેળવવા સૂચવાયું. અને મેં એમાં પ્રવેશ લીધો. (જો કે, પછી એ પૂરો ન થઈ શક્યો એ અલગ વાત છે)

સમીર મોંડલ સાથે પરોક્ષ નાતો એવો બંધાયેલો કે તેમનાં ચિત્રો જોવાં કે તેના વિશે વાંચવું બહુ ગમતું. આગળ જતાં ચિત્રકાર વૃંદાવન સોલંકી અને ચિત્રાબહેન સોલંકી સાથે દોસ્તી બંધાઈ. તેમને પણ અમારા સમીર પ્રત્યેના અનુરાગ વિશે જાણ. ચિત્રાબહેનને એક પાર્ટીમાં સમીર મોંડલ મળ્યા ત્યારે તેમણે એક વીઝીટીંગ કાર્ડની પાછળ સમીર પાસે ખાસ ઉર્વીશને ઉદ્દેશીને સંદેશ લખાવેલો અને સમીરે નાનકડા ચિત્ર સાથે પ્રેમપૂર્વક એ લખી આપેલો. (એ કાર્ડ મહેમદાવાદના ઘરની દિવાલ પર ફ્રેમમાં શોભે છે)

આજે વિચારતાં એમ લાગે છે કે બહુ યોગ્ય વયે, સમયે પ્રીતિશનું 'વીકલી' અમને મળ્યું. એ વાત આજે ત્રણ સાડા ત્રણ દાયકા જૂની થઈ. પણ આજે લાગે છે કે આજીવન ચાલે એવા બહુવિધ શોખના ઘડતરમાં પ્રીતિશના 'વીકલી'એ પાયાનું પ્રદાન કર્યું.

એ પછી કદાચ પોતાની કંપની શરૂ કરવા તેમણે 'ટાઈમ્સ' ગૃપ છોડ્યું, અને અનિલ ધારકરે 'વીકલી'ની જવાબદારી સંભાળી. આખરે 1993માં એનું પ્રકાશન અટક્યું.

પ્રીતિશ સાથે અમારું એકપક્ષી જોડાણ 'વીકલી' થકી જ હતું. એ પછી તેમણે શું કર્યું, શું નહીં એમાં અમને રસ નહોતો. સિવાય કે તેઓ પ્રકાશન ક્ષેત્રે રહ્યા હોત! તેમણે ફિલ્મનિર્માણ શરૂ કરેલું અને અનેક ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું.

જીવનકાળમાં કેટલીક વ્યક્તિઓ, વસ્તુઓ યોગ્ય સમયે મળી જાય તો એ જીવનમાં કેટલો મોટો ભાગ ભજવી શકે! કેવી કેવી વસ્તુઓ કેળવી શકે! એનું ઉદાહરણ એટલે પ્રીતિશ નંદી અને એમના સંપાદકપદ હેઠળનું 'વીકલી'.A

Saturday, December 28, 2024

અભ્યાસક્રમની બહાર જઈને અભ્યાસક્રમની વાતો

27 ડિસેમ્બર, 2024ને શુક્રવારના રોજ કલોલની હોલી ચાઈલ્ડ સ્કૂલમાં વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ 'કહત કાર્ટૂન' અંતર્ગત 'આઉટ ઑફ સીલેબસ' કાર્યક્રમ યોજાયો. ગુજરાતી અને અંગેજી માધ્યમના નવમા ધોરણના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ બે સેશનમાં તેનું આયોજન હતું. બે વર્ષ અગાઉ આ જ શાળામાં 'વ્યંગ્યચિત્રોમાં ગાંધી' કાર્યક્રમ હતો અને એ નિમિત્તે આ શાળાના ભાવાવરણનો પરિચય હતો. આથી આ વખતે આચાર્યા હેતલબહેનનું આમંત્રણ આવ્યું એટલે કંઈક નવા વિષય પર કાર્ટૂન બતાવવા વિશે વિચાર્યું. વાતવાતમાં મને લાગ્યું કે વિદ્યાર્થીઓને જે વિષયો અભ્યાસમાં આવતા હોય એની પરનાં કાર્ટૂન બતાવીએ તો? હેતલબહેને ઉત્સાહપૂર્વક સંમતિ આપી એટલે મેં એકાદ સપ્તાહની મુદત માગી. એ દરમિયાન વિવિધ વિષયના કાર્ટૂન એકઠા કરવાનો ઉદ્યમ આરંભ્યો અને પછી લાગ્યું કે આ વિષયનાં કાર્ટૂનનો કાર્યક્રમ યોજી શકાશે. એટલે શરૂ થયો કાર્ટૂનની પસંદગીનો દોર. એમાં પણ હેતલબહેને મદદ કરી અને મારી વિનંતીથી નવમા ધોરણનાં પાઠ્યપુસ્તકોની અનુક્રમણિકા મોકલી આપી. આને લઈને મને કાર્ટૂનની પસંદગીમાં બહુ મદદ મળી અને અન્યો માટે સહેજ અઘરાં ગણાતાં કાર્ટૂન પણ વિદ્યાર્થીઓ તરત સમજી શકશે એની ખાત્રી મળી.

એ મુજબ બીજગણિત, ભૂમિતિ, ઈતિહાસ, ભૂગોળ, ભૌતિક વિજ્ઞાન, રસાયણ વિજ્ઞાન, જીવવિજ્ઞાન, અંગ્રેજી અને ગુજરાતી- એમ નવ વિષય પરનાં ચૂંટેલાં કાર્ટૂન તૈયાર થયાં. દરેક વિષયનાંં કાર્ટૂન બતાવતાં અગાઉ જે તે વિષય એમને કેવો લાગતો હશે એની ધારણા કરવાની બહુ મજા આવી અને મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે મને મારા શાળાસમયે જે લાગતું હતું એની બહુ નજીકની અનુભૂતિ અત્યારના વિદ્યાર્થીઓને પણ થતી જણાઈ.
સૌથી પહેલાં કાર્ટૂનકળાની સમજૂતિ સાવ ટૂંકમાં કાર્ટૂન દ્વારા જ આપીને
પહેલું સેશન ગુજરાતી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ કર્યું. કાર્ટૂનના કાર્યક્રમમાં બહુ મોટી રાહત એ હોય છે કે એમાં કાર્યક્રમ પત્યા પછી 'કેવો લાગ્યો?' એ જાણવાની જરૂર જ ન રહે. જે તે સમયે કાર્ટૂન પડદા પર દેખાય અને એ જોતાં હાસ્યના અવાજ ગૂંજે એ જ એનો પ્રતિભાવ. એકદમ રોકડો. ભાષા અંગેનાં કાર્ટૂનો વિશે વાત કરતાં કાર્ટૂનમાં ઉપયોગમાં લેવાતા 'શ્લેષ' અને 'સજીવારોપણ' જેવા અલંકારો વિશે પણ ઉદાહરણ સહિત વાત થઈ.

પહેલાં ગુજરાતી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ 

સવારના પહેલા સેશન પછી બપોરનું સેશન અંગ્રેજી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ હતું. એમાં પણ આ જ અનુભવનું પુનરાવર્તન થયું. પાયથાગોરસ અને આઇન્સ્ટાઈનને C2 (સી સ્ક્વેર) માટે ઝઘડતા બતાવતું કાર્ટૂન કે યુક્લિડને દૃષ્ટિએ કૂતરાનું કાર્ટૂન વિદ્યાર્થીઓ જોતાંવેંત સમજી જાય એ બહુ મજા પડે એવું હતું. કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ કાર્યક્રમ દરમિયાન પણ અમુક કાર્ટૂન કે કેરિકેચર ચીતરેલાં, જેમાં એક વિદ્યાર્થીએ મારું કેરિકેચર પણ બનાવ્યું હતું.
બપોરે અંગ્રેજી માધ્યમના વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ 
સવારના અને બપોરના બન્ને સેશન ઉપરાંત વચ્ચેના સમયમાં હરીશભાઈ બ્રહ્મભટ્ટ, વિભાબહેન અને મિત્ર રાજ તેમજ હેતલબહેન સાથે વીતાવેલા કલાકો બહુ મજાના રહ્યા.
આ કાર્યક્રમની જાણ થઈ કે કલોલસ્થિત, અને નડિયાદમાં નિયુક્ત મિત્ર નીતિનભાઈ પટેલ અને અમદાવાદના નવિનભાઈ પટેલે પણ પોતે ઉપસ્થિત રહેશે એમ જણાવ્યું અને કાર્યક્રમમાં તેઓ સમયસર ઉપસ્થિત પણ રહ્યા. એટલે કાર્યક્રમ પત્યા પછીના 'સત્સંગ'માં તેમનોય લાભ મળ્યો. આ બન્ને મિત્રો સાથેની દોસ્તી પ્રમાણમાંં ઘણી નવી હોવા છતાં જાણે કે અમે જૂના મિત્રો છીએ એમ લાગે છે.

(ડાબેથી) નવિનભાઈ, નીતિનભાઈ, રાજ બ્રહ્મભટ્ટ, બીરેન, 
હેતલબહેન, કામિની અને હરીશભાઈ બ્રહ્મભટ્ટ 

કાર્ટૂનના કાર્યક્રમ અનેક સ્થળે યોજાય છે, એમાં હંમેશા એવું અનુભવાયું છે કે વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ એ યોજાય ત્યારે જાણે કે એક નવી ઊર્જા પ્રાપ્ત થતી હોય એમ લાગે છે. કેમ કે, એ નિમિત્તે એમની સાથે પ્રત્યાયનની તક ઊભી થાય છે. આવી તક ઊભી કરનાર શાળા સંચાલકો અભિનંદનને પાત્ર છે.
(તસવીરસૌજન્ય: હેતલબહેન પટેલ, કલોલ) 

કેટલાંક નમૂનારૂપ કાર્ટૂનો: 




Wednesday, December 25, 2024

નમ્બરીયા- 2: મન કી 'બીન' મતવારી બાજે...

નાતાલની પૂર્વસંધ્યા, 24 ડિસેમ્બરની સાંજે સાડા સાતથી અમદાવાદના સ્ક્રેપયાર્ડમાં 'નમ્બરીયા-2' કાર્યક્રમ યોજાઈ ગયો. આ અગાઉ 14 માર્ચે આ કાર્યક્રમની પહેલી કડી યોજાઈ હતી. હિન્દી ફિલ્મોના એક સમયના અનિવાર્ય અંગ જેવાં ટાઈટલ્સ, અને ટાઈટલ ટ્રેક્સ વિશે ખાસ વાત થઈ નથી. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને ખાસ આ જ વિષય પાર, એટલે કે ટાઈટલ ટ્રેક અથવા તો ટાઈટલ મ્યુઝિક પાર કાર્યક્રમ વિચારાયેલો. પહેલાં એમ હતું કે આવો એકાદ કાર્યક્રમ થઈ શકશે. પહેલો કાર્યક્રમ કરતી વખતે સમજાયું કે એકથી નહીં પતે. બીજો પણ કરવો પડશે. હવે બીજો કરતાં સમજાયું કે બેથી પણ નહીં ચાલે.

'નમ્બરીયા' શબ્દ સાથે ફીલ્મરસિકોની અનેક પેઢીઓનું અનુસંધાન રહેલું છે. એમને સમજાવવાની જરૂર નથી કે એનો શો અર્થ થાય. આને કારણે આ કાર્યક્રમમાં દર વખતે અનેક નવા ચહેરા જોવા મળે છે, જે કાર્યક્રમ પતવા સુધીમાં પરિચીત બની રહે છે. ગઈ કાલના કાર્યક્રમમાં પણ આમ જ થયું. પરિચીતની સાથે અનેક અપરિચીત ચહેરા જોવા મળ્યા.

આમ તો બધું મળીને પચીસેક સાઉન્ડ ટ્રેક હતી, જે ઘણી કહેવાય, કેમ કે, આમાં ક્યાંય ગીતોનો સમાવેશ નહોતો. પણ સ્ક્રેપયાર્ડના સુસજ્જ શ્રોતાઓએ અનેક ઝીણી ઝીણી વાતો સચોટ રીતે ઝીલી. તેને લઈને કાર્યક્રમ મજાનો બની રહ્યો.
મોટે ભાગે ગીતોને લગતા કાર્યક્રમો યોજાતા રહે છે, લાઈવ સંગીતના પણ ખરા. પણ આ રીતે ટાઈટલ ટ્રેકને અનુલક્ષીને રેકોર્ડેડ મ્યુઝીકનો કાર્યક્રમ યોજવો એ સાહસનું કામ ખરું. કબીરભાઈ અને નેહાબહેન આવા અનેક વિશિષ્ટ કાર્યક્રમો માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડી રહ્યા છે એનો આનંદ.
કાર્યક્રમ પૂરો થયા પછી થતું અનૌપચારિક મિલન બહુ આનંદદાયક બની રહે છે. બે કાર્યક્રમની સફળતા પછી હવે ત્રીજો કાર્યક્રમ વિચારણા હેઠળ છે. જોઈએ હવે એ ક્યારે થઈ શકે છે.

'નમ્બરીયા-2'ની રજૂઆત

કાર્યક્રમ પછીનું અનૌપચારિક મિલન

(તસવીર સૌજન્ય: પરેશ પ્રજાપતિ)

Sunday, December 15, 2024

જીના ઈસી કા નામ હૈ: ઠંડીગાર સાંજે સંબંધોની ઉષ્માનો અહેસાસ

14 ડિસેમ્બર, 2024 ને શનિવારના રોજ અમદાવાદના 'સ્ક્રેપયાર્ડ' ખાતે સાંજના સાડા સાતથી 'જીના ઈસી કા નામ હૈ' કાર્યક્રમ યોજાયો. હોમાય વ્યારાવાલાની જન્મતારીખ 9 ડિસેમ્બરે હોવાથી એવી ઈચ્છા હતી કે આ મહિનામાં તેમના વિશે કાર્યક્રમ કરવો. યોગાનુયોગે એ સપ્તાહમાં જ આ કાર્યક્રમનું આયોજન થયું. અલબત્ત, લગ્નમુહૂર્તના આખરી દિવસે એ હોવાથી કાર્યક્રમમાં હાજરી મર્યાદિત રહી.

આ કાર્યક્રમમાં મૂળ વાત તો હોમાયબહેનના જીવનરસની જીવન અભિગમની કરવાની હતી, છતાં તેની પૂર્વભૂમિકા પૂરતી તેમના પૂર્વજીવનની વાત કરવી જરૂરી હતી. એ વાત કર્યા પછી તેમના વડોદરાનિવાસની, અને મારી સાથેના છેલ્લા એકાદ દાયકાના સંબંધ વિશે વાત શરૂ થઈ. હોમાયબહેનનું જીવન એવું હતું કે અનેક વાતો એમના વિશે કરવાનું મન થાય, શ્રોતાઓને મજા પણ આવે. છતાં સમયમર્યાદા જાળવવી જરૂરી. વધુમાં વધુ દોઢેક કલાકમાં કરવા ધારેલો આ કાર્યક્રમ લંબાઈને બે કલાક સુધીનો થયો, જેમાં પ્રશ્નોત્તરી પણ સામેલ હતી. તેમની બનાવેલી કેટલીક વિશિષ્ટ ચીજો સાથે લઈ ગયેલો, અને મર્યાદિત સંખ્યા હોવાથી સૌને તે હાથોહાથ જોવા આપી શકાઈ.
એ જ રીતે હોમાયબહેન સાથે અતિ નિકટથી સંકળાયેલાં મિત્રદંપતિ પરેશ અને પ્રતીક્ષા પ્રજાપતિની ઉપસ્થિતિ તેમજ તેમના કાર્યનો વાસ્તવિક પરિચય કાર્યક્રમનું અતિ લાગણીસભર પાસું બની રહ્યું.
આપણને ગમતી વ્યક્તિ વિશે જાહેરમાં વાત કરવાની હોય ત્યારે વ્યક્તિગત સંબંધોના માહાત્મ્યમાં ન સરી પડાય એનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી હોય છે. એ બાબત મનમાં સજ્જડપણે બેઠેલી હોવાથી કેટલીક વ્યક્તિગત વાતો આવી ખરી, પણ એ એવી હતી કે જેમાં એમનાં વ્યક્તિત્વનું કોઈ ને કોઈ પાસું છતું થતું હોય.
કાર્યક્રમના અંતે ઉપસ્થિત મિત્રોમાંથી ઘણાખરાએ 'હોમાય વ્યારાવાલા' પુસ્તક ખરીદવામાં પણ રસ દેખાડ્યો, જે લઈને કાર્તિક શાહ બહુ પ્રેમપૂર્વક ઉપસ્થિત રહેલા.
રજૂઆત દરમિયાન એક તબક્કે હોમાયબહેન મોબાઈલ ફોન પર વાત કરી રહ્યાં છે એવી એક તસવીર આવી એ સાથે જ ડમડમબાબાના સાંસારિક અવતાર એવા બિનીત મોદીએ બહુ ગંભીરતાપૂર્વક ઊભા થઈને એમને સેલ્યુટ આપી.
કાર્યક્રમના સમાપન પછીનું અનૌપચારિક મિલન સ્ક્રેપયાર્ડની આગવી મજા છે. કબીરભાઈ
ઠાકોર અને નેહાબહેન શાહ પણ બહુ ઉત્સાહપૂર્વક એ માણે અને એમાં ભાગ લે.
હોમાયબહેન વિશે અત્યાર સુધી અલગ અલગ વર્ગના લોકો સમક્ષ વાત કરવાનું બન્યું છે, અને એ દરેક વખતે અતિ લાગણીસભર અનુભવ થતો રહ્યો છે. વધુ એક વાર એનું પુનરાવર્તન થયું.
ડિસેમ્બરની એ ઠંડી સાંજે હોમાયબહેનની ચેતનાની ઉષ્મા લઈને સૌ છૂટા પડ્યા.

'જીના ઈસી કા નામ હૈ'ની રજૂઆત

પરેશ અને પ્રતીક્ષા પ્રજાપતિની ઉપસ્થિતિ
હોમાયબહેને બનાવેલી કેટલીક ગૃહોપયોગી ચીજો પૈકીની એક
હોમાયબહેનને બહુ પસંદ એવી પોતાની તસવીર, જે એક સ્નેહીએ ખેંચેલી

(તસવીર સૌજન્ય: બિનીત મોદી અને પરેશ પ્રજાપતિ)

Friday, December 13, 2024

કાર્ટૂન બનાવવું હોય તો મારા ચહેરાના આ ભાગને મરોડી શકાય....

મૂળ કાર્યક્રમ તો હતો નડિયાદની સૂરજબા મહિલા આર્ટસ કોલેજના ઇન્કયુબેશન કોર્નરના નેજા હેઠળ 'કરત કાર્ટૂન' નામે બે દિવસીય કાર્ટૂન ચીતરવાનું માર્ગદર્શન આપતી વર્કશોપનો, જેમાં ભાગ લેવા ઈચ્છનાર વિદ્યાર્થીનીઓ નામ નોંધાવે. આ કૉલેજના આચાર્ય હસિત મહેતાએ સૂચવ્યું કે એ અગાઉ એક કાર્યક્રમ 'કહત કાર્ટૂન'નો કરીએ, જેમાં કૉલેજની તમામ વિદ્યાર્થીનીઓ ભાગ લે. હસિતભાઈ મિત્ર ખરા, પણ 'નિર્દયી પ્રીતમ' છે. તેઓ કશું સૂચવે તો પણ તામ્રપત્ર પર લખીને સૂચવ્યા જેવું હોય. એમાં આઘાપાછા થવાની તક ન હોય. એમાંય આ તો ગમતો વિષય, એટલે નક્કી કર્યું કે મંગળવારને 10 તારીખે સવારે છેલ્લા પિરીયડમાં 'કહત કાર્ટૂન' યોજવું.

બી.એ.ના તમામ વર્ષની વિદ્યાર્થીનીઓ હોંશે હોંશે હાજર થઈ ગઈ. સંખ્યા આશરે ત્રણસો. દરમિયાન 'કરત કાર્ટૂન'માં નામ નોંધાવાનું પણ ચાલુ હતું અને સંખ્યા ખાસ્સી બત્રીસે પહોંચેલી. જો કે, અમને સૌને હતું કે એક વાર 'કહત કાર્ટૂન' યોજાશે એ પછી આ સંખ્યામાં ઊછાળો આવશે. અલબત્ત, વચ્ચે એક જ દિવસ હતો.
બી.એ.ની તમામ વિદ્યાર્થીનીઓ સમક્ષ 'કહત કાર્ટૂન'ની રજૂઆત

'કહત કાર્ટૂન'માં કાર્ટૂનકળા, એના વિષય અને કાર્ટૂનને શી રીતે માણી શકાય એની રજૂઆત થઈ. આ કાર્યક્રમનું સુખ એ છે કે એમાં 'કાર્યક્રમ કેવો રહ્યો?'નો પ્રતિભાવ કોઈને પૂછવો ન પડે. કાર્ટૂન દેખાડીએ અને તત્ક્ષણ હાસ્ય ગૂંજે એટલે પ્રતિભાવની રસીદ મળી ગઈ સમજવી.
'કરત કાર્ટૂન'ની વર્કશોપમાં
'કહત કાર્ટૂન' પછી 12 અને 13 ડિસેમ્બર, ગુરુ અને શુક્રવારે ત્રણ ત્રણ કલાક- એમ કુલ છ કલાકની વર્કશોપ હતી. બે દિવસ અગાઉ નોંધાયેલી બત્રીસની સંખ્યા વધીને સીધી સત્તાવને પહોંચી ગઈ હતી. એટલે એક નિર્ણય એ લીધો કે આ વર્કશોપ આપણે બે તબક્કે કરવી રહી. એક બૅચમાં પચીસ-ત્રીસ વિદ્યાર્થીનીઓ અને બાકીની બીજી બૅચમાં.
પહેલા દિવસે કાર્ટૂન વિશે વાતો વધુ થઈ અને કાર્ટૂન વિશેની સમજણને સ્પષ્ટ કરવામાં આવી. અલબત્ત, થિયરીની રીતે નહીં, પણ ઉદાહરણ સહિત, જેથી રસ જળવાઈ રહે. છૂટા પડતી વખતે સૌને કોઈક વિષય વિચારીને કે દોરીને બીજા દિવસે આવવા જણાવાયું.
"તમારા હાથી બતાવો."
બીજા દિવસે એટલે કે આજે કાર્ટૂન ચીતરવા અંગેની વિવિધ ટીપ્સ આપવામાં આવી. એમાં સૌથી વધુ મજા કેરિકેચર દોરતાં અને એ દોરતાં પહેલાં નિરીક્ષણ કરવાની આવી. એક પછી એક વિદ્યાર્થીનીઓ આવે, પોતાના ચહેરા વિશે જણાવે કે એમાં શું ધ્યાન ખેંચે એવું છે (કાન, નાક, ભ્રમર, હોઠ વગેરે) અને એને કેરિકેચરમાં અતિશયોક્તિપૂર્વક શી રીતે ચીતરી શકાય. અલબત્ત, આ સેશનમાં શરૂઆત મારા પોતાના ચહેરાથી થઈ. એક વિદ્યાર્થીનીએ જણાવ્યું કે પોતાનું નાક લાંબું છે. તો એની પર છોકરાંને લપસણી ખાતાં બતાવી શકાય. એક વિદ્યાર્થીનીના ગાલ પર (ખીલના) ટપકાં હતાં, તો એ ટપકાંને જોડીને ચિત્ર બનાવતું બાળક ચીતરી શકાય...આવી અનેક કલ્પનાઓ થઈ. કાર્ટૂન માણવામાં પહેલી શરત જાત પર હસતાં શીખવાની છે એ સમજણ આવા પાઠ થકી સ્પષ્ટ થાય એની મજા ઓર છે.
"મારા ચહેરાનું કેરિકેચર ચીતરવું હોય તો...."

બે દિવસીય આ વર્કશોપ પછી સૌ છૂટા પડ્યાં ત્યારે એટલું તો થયું કે હવે તેઓ એક જ વસ્તુને વિવિધ ખૂણેથી નિહાળતાં થાય એ સમજતાં થયાં.
એકાદ સપ્તાહમાં જ બીજી બૅચ થશે. એમાંય આવી જ મજા આવશે એ નક્કી છે.
કોઈ એક વિષય પર કાર્ટૂન દોરતી વિદ્યાર્થીનીઓ

કાર્ટૂન ચીતરતાં શીખવવાનો અનુભવ મારા માટે પ્રમાણમાં નવો કહી શકાય એવો છે, પણ એનો આરંભ ગુતાલ શાળાના ઉત્સાહી શિક્ષક- મિત્ર પારસ દવેના આમંત્રણથી થયો, જેને 'અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન'ના સિનીયર પી.આર.ઓ. પાર્થ ત્રિવેદીએ આગળ વધાર્યો. હવે વધુ એક વાર એ પાકું થયું. શીખવતાં શીખવતાં શીખતા જવાના આ અનુભવમાં સહભાગી સૌ મિત્રો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા.

Sunday, November 24, 2024

કરત કાર્ટૂન: કાર્ટૂન માત્ર કાગળપેનથી નથી બનતાં

કાર્ટૂન જોવા-માણવામાં હજી કદાચ રસ પડે, પણ એ ચીતરવામાં કેટલાને રસ પડે? વર્કશોપના આયોજન વખતે અમુક અંશે આવી અવઢવ હતી. 'અમદાવાદ મેનેજમેન્ટ એસોસિયેશન' દ્વારા આ અગાઉ 'કહત કાર્ટૂન' શ્રેણીના બે કાર્યક્રમ 'ડાયનોસોરથી ડ્રોન સુધી' અને 'ગાંધીજી હજી જીવે છે' યોજાઈ ગયેલા. આથી તેમની સાથે કાર્ટૂન ચીતરવા અંગેની વર્કશોપનું આયોજન દિવાળી પછી રાખવા વિશે વાત થઈ હતી. ઊઘડતા વેકેશન પછીનો માહોલ, લગ્નની ભરપૂર મોસમ, અને શુલ્ક ચૂકવીને કરવાની આ વર્કશોપ! ફેસબુક અને અન્ય માધ્યમો પર એકાદ અઠવાડિયા અગાઉ થયેલો પ્રચાર કેટલો ફળદાયી નીવડશે? આવશે તો કેટલા આવશે? આવા બધા સવાલો મૂંઝવતા હતા. મનોમન એવી તૈયારી પણ રાખેલી કે વર્કશોપ કેન્સલ થાય તોય ચિંતા ન કરવી. પણ એ.એમ.એ.ના સિનીયર પી.આર.ઓ. મિત્ર પાર્થ ત્રિવેદીને બે એક દિવસ પહેલાં પૂછતાં તેમણે જણાવ્યું કે આઠેક રજિસ્ટ્રેશન થઈ ગયા છે, અને હજી પૂછપરછ આવી રહી છે. આ જાણીને આનંદ થયો. વળી આગલા દિવસે તેમનો મેસેજ આવ્યો કે આંકડો અગિયારે પહોંચ્યો છે. આથી વધુ આનંદ થયો.

આ બે દિવસીય વર્કશોપ 22 અને 23 નવેમ્બર, શનિ-રવિના રોજ હતી. બપોરે અમે ત્યાં પહોંચ્યા અને ખબર પડી કે 16-17 જેટલાં રજિસ્ટ્રેશન થયાં છે. પહેલા દિવસે બપોરે 2.00થી સાંજના 5.00 નો સમય હતો. મારી સાથે કામિની અને ઈશાન પણ સહયોગી તરીકે હતાં.
આરંભમાં સૌએ પોતપોતાનો ટૂંકો પરિચય આપ્યો, અને આ વર્કશોપમાં પોતે શા હેતુથી આવ્યા છે એ જણાવ્યું. એ જાણીને બહુ મજા આવી કે મોટા ભાગના લોકો એક યા બીજી રીતે કંઈક નવું શીખવા, પોતાની અભિવ્યક્તિમાં કશુંક નવું પરિમાણ ઉમેરવાના હેતુથી આવ્યા હતા. પાર્થે જણાવ્યું કે વિદ્યાર્થીઓનાં માબાપ તરફથી પુષ્કળ પૂછપરછ આવતી હતી, અને તેમને ખાળવા પડ્યા હતા કે આ કાર્યક્રમ બાળકો માટેનાં કાર્ટૂન શીખવવાનો નથી. આમ છતાં, કેટલાંક સાવ નાનાં બાળકો પણ હતાં. પિતા-પુત્રીની બે જોડી હતી. એક જાપાની યુવતીને જોઈને વધુ નવાઈ લાગી. એ હજી 'થોરું થોરું ગુજરાટી' શીખી રહી હતી.
સાવ આરંભે એ બાબત પણ સ્પષ્ટ કરી કે માત્ર છ કલાકમાં કાર્ટૂન ચીતરતાં કોઈને શીખવી ન શકાય, પણ આગળઊપર તમે એ રસ્તે જવા માગતા હો તો આ જાણકારી અને ચર્ચા ઊપયોગી થઈ પડે એમ છે.
કાર્ટૂન કોને ન કહેવાય, કયા કયા વિષય પર કાર્ટૂન બની શકે, મનમાં જે પહેલો વિચાર ઊગે એને બાજુએ મૂક્યા પછી જે નવા વિચાર આવે એને કાર્ટૂનમાં વાપરવા, કાર્ટૂન દોરવાની બેસિક ટીપ્સ...વગેરે જેવા વિવિધ વિષયો પર વાત થઈ. સહભાગીઓએ ઉત્સાહભેર એમાં ભાગ લીધો. ઈચ્છાએ કે અનિચ્છાએ ઘણી વાર અનાયાસે કે આગોતરી જાણથી કલાકો સુધી પ્રતિક્ષા કરતાં બેસી રહેવાનું યા અણગમતી જગ્યાએ અમુક કલાકો ગાળીને ભરાઈ પડવાનું બનતું હોય છે. જેમ કે, રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેશન, કોઈક ઑફિસ, ડેસ્ટિનેશન વેડિંગનું સ્થળ વગેરે... આ અણગમતા સમયને નાનકડી ખિસ્સાડાયરી અને પેનથી શી રીતે આનંદમાં ફેરવી શકાય, અને ક્યારેક ડાયરી કે પેન ન હોય તો પણ શી રીતે મજા લઈ શકાય, જે છેવટે કાર્ટૂનમાં પરિણમે એ વિશે વાત કરવાની બહુ મજા આવી. છૂટા પડતાં પહેલાં દરેકને કોઈ વિષય પર કાર્ટૂન બનાવી લાવવા જણાવાયું.
બીજા દિવસનું સેશન સવારના 9.30 થી 12.30 હતું. આગલા દિવસની ચર્ચાનું પ્રાથમિક પુનરાવર્તન કર્યા પછી સૌએ પોતે બનાવી લાવેલું કાર્ટૂન સૌને બતાવીને એના વિશે વાત કરી. એ પછી કોઈ એક જ વિષય પર શી રીતે કાર્ટૂન વિચારવા એની વાત થઈ. બોર્ડ પર હું એક વિષયનું ચિત્ર બનાવું અને સૌ પોતપોતાની રીતે એના સંવાદ કલ્પે એવી કવાયત થઈ. જેવાં કે, ચાનો કપ અને હાથમાં પકડેલું બિસ્કીટ, દાંત અને ટૂથબ્રશ, આંખો, નાક, દાંત અને જીભ વગેરે... જેમ કે, હાથમાં પકડેલા બિસ્કીટને જોઈને કપમાં રહેલી ચા કહે, 'ડૂબકી ભલે માર, પણ ગંદકી ન કરજે.'
એ પછી કોઈ એક જ વિષયનું ચિત્ર મેં બનાવ્યું અને સૌને એમાં કંઈક ને કંઈક ઉમેરવા કહ્યું. એક મિત્રે 'કેપ્સિકમ' ચીતરવા કહ્યું. એ પછી સૌ એમાં કશુંક ને કશુંક ઉમેરતા ગયા. જેમ કે, એક જણે કહ્યું કે એને ટ્રેડ મિલ પર દોડતું બતાવો. એટલે એની નીચે ટ્રેડમિલ દોરીને એના 'થૉટ બલૂન'માં પાતળું મરચું બતાવ્યું. એક જણે કહ્યું કે એને મિર્ચી વડું બનાવો. એ ચીતર્યું એટલે એની બાજુમાં બીજું એક મરચું એની આગળ ફૂલોની 'રીથ' મૂકતું હોય, અને ત્યાં કબરના પથ્થર પર 'આર.આઈ.પી.' લખેલું બતાવ્યું. સૌએ આ રીતે કશુંક ને કશુંક સૂચવ્યું. એને દૃશ્યાત્મક સ્વરૂપ શી રીતે આપવું અને કાર્ટૂનના દરજ્જે પહોંચાડવું એની સારી એવી કવાયત થઈ. એ જ રીતે એક પુસ્તક બતાવ્યું. એની આસપાસ પણ આ રીતે એક પછી એક તત્ત્વો સૌ સૂચવતાં ગયાં. સૌથી છેલ્લે સૌને ત્યાં જ એક કાર્ટૂન કે કેરિકેચર બનાવવા કહ્યું. સૌએ એ હોંશે હોંશે બનાવ્યું. એ પછી પાછળ લાગેલા બૉર્ડ પર એ તમામ કાર્ટૂન સૌએ લગાવ્યા અને એકબીજાનાં કાર્ટૂન જોયાં. સૌથી છેલ્લે થનારા આ 'ડિસ્પ્લે' જોવા આવવા બાબતે વિવિધ મિત્રો દ્વારા પૃચ્છા થયેલી, પણ સંસ્થાના ફોર્મેટમાં એ શક્ય નહોતું. બીજી વાત એ પણ ખરી કે ચિત્રાંકનની રીતે હજી આ કાર્ટૂનો ઘણાં શિખાઊ કહી શકાય એવાં હતાં, કેમ કે, મુખ્ય ઉદ્દેશ પોતાના વિચારને કાર્ટૂન થકી વ્યક્ત કરી શકાય છે એ દર્શાવવાનો હતો.
કાર્ટૂન ચીતરવા અંગેની સૌ પ્રથમ વર્કશોપ મિત્ર પારસ દવેના સહયોગથી ગુતાલની માધ્યમિક શાળામાં કરેલી, જે વિદ્યાર્થીઓને ધ્યાનમાં રાખીને ચાર કલાકની, અને એક જ દિવસની હતી. ત્યાંથી શરૂ થયેલી આ સફર 'એ.એમ.એ.' સુધી પહોંચી એની ખુશી હોય એ સ્વાભાવિક છે. આ વર્કશોપમાં સહભાગીઓ પોતપોતાની સમજણ અનુસાર કંઈ ને કંઈ લઈને જતા હોય છે. એમ મને પણ આવા દરેક અનુભવમાંથી કંઈ ને કંઈ પ્રાપ્ત થતું રહે છે.
આ વર્કશોપ કર્યા પછી એ ખ્યાલ પણ આવ્યો કે બાળકો અને કિશોરો કાર્ટૂન ચીતરતાં શીખવા બહુ ઉત્સુક હોય છે. એ વયજૂથને ધ્યાનમાં રાખીને આવી વર્કશોપ કરવી હોય તો એના માટે જુદી રીતે વિચારવાનું થાય. એમ કરીએ ત્યારની વાત ત્યારે, અત્યારે તો આ અનુભવથી પૂર્ણ સંતોષ.

વિવિધ કાર્યક્રમોની પંગતમાં પડેલો 'કરત કાર્ટૂન'નો પાટલો

વર્કશોપના પહેલા દિવસે

વર્કશોપ પૂરી થયા પછી...

આ વર્કશોપના માહોલને દર્શાવતું એક સહભાગીએ બનાવેલું કાર્ટૂન,
જેમાં બૉર્ડ પાસે ઊભો હોઉં એવું મારું કેરિકેચર છે, ઈશાન ફોટા લઈ રહ્યો છે,
અને જમણે સૌથી છેલ્લે જાપાની યુવતી વિચારે છે
કે 'આ લોકો શું બોલબોલ કરી રહ્યા છે?'