રમૂજની પહેલી શરત એટલે જાત પર હસતાં શીખવું

ઊનાળુ વેકેશન દરમિયાન અમદાવાદના એ.એમ.એ. (અમદાવાદ મેનેજમેન્‍ટ એસોસિયેશન) દ્વારા બાળકોને ધ્યાનમાં રાખીને અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે, જે AMAzing Summer Camp તરીકે ઓળખાવાય છે. આ વર્ષે અહીં મારે બે વર્કશોપ કરવાની હતી. એક તો પેપર કોલાજની અને બીજી કાર્ટૂન સ્કેચની એટલે કે કાર્ટૂન દોરતાં શીખવવાની.

કોલાજની વર્કશોપનું ત્રણ કલાકનું એક દિવસીય સેશન હતું, જ્યારે કાર્ટૂનની વર્કશોપનાં ત્રણ ત્રણ કલાકનાં કુલ બે સેશન, 16 અને 17 મે, એમ બે દિવસમાં હતાં. આમાં એકવીસ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ નામ નોંધાવ્યા હતાં. આ વર્કશોપમાંં વયમર્યાદા 14થી 22 વર્ષની રખાયેલી હોવાથી એવા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ આવેલા કે જેમને દોરવામાં રસ હોય.

બપોરના ત્રણ વાગ્યાનો સમય હતો. એકમેકના પરિચયથી આરંભ કર્યા પછી પહેલા દિવસે મોટા ભાગનો સમય કાર્ટૂન વિશેની ગેરસમજણ દૂર કરવામાં અને સમજણ સ્પષ્ટ કરવામાં ગયો. સાથે સાથે વિદ્યાર્થીઓ પણ તરત જ સવાલ પૂછે એમ રાખેલું. આને કારણે બહુ મજા આવી. મોટા ભાગના વિદ્યાર્થીઓએ ચર્ચામાં ભાગ લીધો. એ પછી પાંચેક વિષય પસંદ કરીને વિદ્યાર્થીઓને એમાંથી કોઈ પણ વિષય પર કાર્ટૂન દોરવા કહેવાયું. દોરેલાં કાર્ટૂન એક સાથે મૂકાતાં અને પોતે દોરેલા કાર્ટૂન વિશે વિદ્યાર્થી વાત કરતા. એ દિવસે સૌને ગૃહકાર્ય લેખે પોતાનું યા પોતાના કોઈ પરિવારજનનું કેરિકેચર દોરવાનું સોંપાયું.

કાર્ટૂન દોરવામાં રત વિદ્યાર્થીઓ

બીજા દિવસે કાર્ટૂન દોરવાની વિવિધ પદ્ધતિઓ વિશે વાત થઈ. આમ તો એવી કશી નિર્ધારીત પદ્ધતિ નથી, છતાં શરૂઆત માટે ઊપયોગી થઈ પડે એ માટે એ જરૂરી હતું. બીજા દિવસના સેશનમાં 'નિરીક્ષણ' પર વધુ ભાર મૂકાયો અને એના વિશે ચર્ચા થઈ. કોઈ એક સ્થળ લઈને એમાં શી શી વસ્તુઓ હોય છે એ વિશે દરેક વિદ્યાર્થી એક એક વાત કરે. જેમ કે, ડૉક્ટરની ઓ.પી.ડી. દરેક વિદ્યાર્થીએ એવાં એવાં નિરીક્ષણો રજૂ કર્યાં કે નવાઈ લાગે. એ જ રીતે લગ્નપ્રસંગમાં ચાંલ્લો લખવાનું ટેબલ. આવાં બે-ચાર સ્થળો પરનાં નિરીક્ષણ વિશે વાત થયા પછી એમાં રમૂજ શી રીતે ભેળવી શકાય એની વાત થઈ. દરમિયાન બ્રેક પડ્યો, જેમાં સૌએ નીચેના માળે આવેલા એક ખંડમાં શરબત પીવા જવાનું હતું. આથી નીચે જતાં પહેલાં સૌને એ ખંડનું નિરીક્ષણ કરવાની સૂચના આપી.

શરબતવાળા રૂમનું નિરીક્ષણ બોર્ડ પર ચીતરાઈ રહ્યું છે

શરબતવાળા રૂમમાં આટલી આટલી વસ્તુઓ આ રીતે હતી

પાછા આવ્યા પછી એક પછી એક વિદ્યાર્થીઓ એ નિરીક્ષણ રજૂ કરવા લાગ્યા. અમુકે એ બોર્ડ પર ચીતરી બતાવ્યું. એ પછી એવી સ્થિતિમાં રમૂજ શી રીતે પેદા થાય એની વાત દરેક વિદ્યાર્થીઓએ આગવી રીતે કરી. છેલ્લે દરેકે એક કાર્ટૂન યા કેરિકેચર દોરવાનું હતું. સૌએ દોરેલાં કાર્ટૂનને એક સાથે મૂકીને એ.એમ.એ.ના પાર્થ ત્રિવેદી સહિત બીજા મિત્રોને એ જોવા માટે નિમંત્ર્યા. આ વખતે પણ દરેક વિદ્યાર્થીએ પોતે દોરેલા કાર્ટૂન વિશે વાત કરી.

પોતે કરી લાવેલું ગૃહકાર્ય દેખાડીને
એના વિશે થઈ રહેલી વાત

ત્રણ કલાક ક્યાં વીતી ગયા એનો ખ્યાલ પણ ન રહ્યો. છેલ્લે સૌએ સમૂહ તસવીર ખેંચાવી અને છૂટા પડ્યા.

સેશન પૂરું થયા પછી થઈ રહેલી અનૌપચારિક વાતચીત

વિદ્યાર્થીઓ સાથે સર્જનાત્મક રીતે સંવાદ સાધવાના આ પ્રયાસમાં મજા બહુ આવી, એમ મને પણ શીખવા મળ્યું.