વિજયા દશમી અને 20 ઓક્ટોબર- આ તિથિ અને તારીખનો સુયોગ ગઈ કાલે હતો. સાક્ષરવર્ય ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીનો તિથિ અને તારીખ એમ બન્ને અનુસાર જન્મદિવસ. વર્ષ 1855.
પણ નડિયાદને સાક્ષરભૂમિ અમથી નથી કહી. અનેક સમકાલીન સાક્ષરોએ નડિયાદને આ ઓળખ આપી છે. અને એમાંના મોટા ભાગના સાક્ષરોનાં નિવાસસ્થાનની ઓળખ શ્રી કુલીનચંદ્ર યાજ્ઞિકની સહાય લઈને પ્રો. હસિત મહેતાએ કરેલી છે. એ મકાનો પર જે તે સાક્ષરની તસવીર અને સંક્ષિપ્તમાં ગુજરાતી તેમજ અંગ્રેજીમાં પરિચય આપતી તકતી પણ લગાવેલી છે. નડિયાદના શ્રી ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિરની મુલાકાતે આવતા મુલાકાતીઓનાં રસરુચિ અને સમયાવધિની અનુકૂળતા મુજબ તેમને આ સ્થળોની મુલાકાત પણ કરાવવામાં આવે છે. ક્યાંક મૂળ મકાન જળવાયેલું છે, અને માલિક બદલાઈ ગયા છે, તો ક્યાંક માલિકના વંશજો નિવાસ કરે છે, ક્યાંક મૂળ મકાનને સ્થાને નવું મકાન બની ગયું છે- છતાં એ સ્થળે જે તે સાક્ષરનો નિવાસ હતો એ હકીકતની જાણકારીની ખરાઈ કરીને ત્યાં તકતી લગાવાયેલી છે.
ગોવર્ધનરામની 171મી જન્મજયંતિ નિમિત્તે સાંજના સાડા પાંચે 'વૉક વીથ સાક્ષર'નું આયોજન કરાયું હતું, અને આગલા દિવસે કરાયેલી ઘોષણાના પ્રતીસાદરૂપે ઠીક ઠીક સંખ્યામાં લોકો આવ્યા હતા. એમાંથી આઠ- દસ તો અમે- સ્વયંસેવકો હતા. ઊપરાંત બીજા સાહિત્યરસિકો પણ ખરા.
નડિયાદના નવા બસ સ્ટેન્ડ પાસેના ત્રિભેટે આવેલી ગોવર્ધનરામની અર્ધપ્રતિમા પાસે સૌ એકત્રિત થયા. ડાહીલક્ષ્મી લાયબ્રેરી (સ્થાપના 1898 અને હજી ધમધમતી)નાં ગ્રંથપાલ ગીતાબહેને ગોવર્ધનરામની અર્ધપ્રતિમાને ફૂલહાર પહેરાવ્યો. ગીતાબહેન ચાર દાયકા જેટલા લાંબા સમયથી ગ્રંથપાલ તરીકે સંકળાયેલાં છે, અને લાયબ્રેરીના અસંખ્ય વાચકો અને પુસ્તકોની વિગત તેમને જબાની યાદ છે. લાયબ્રેરીના એવા જ વરિષ્ઠ સ્વયંસેવક શ્રી રાજુભાઈ ઊપરાંત હર્ષાબહેન, પૂનમબહેન પણ હાજર હતાં.
પ્રો. હસિત મહેતાએ ગોવર્ધનરામને અંજલિ આપીને નડિયાદની ઓળખ સાક્ષરભૂમિ તરીકે શી રીતે ઊપસી તેની ભૂમિકા આપી. એ પછી સૌ ચાલતાં ચાલતાં નીકળ્યાં. રસ્તે નડિયાદના જ દિગ્દર્શક ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા નિર્મિત-દિગ્દર્શીત ફિલ્મ 'સરસ્વતીચંદ્ર'નાં ગીતો રેલાઈ રહ્યાં હતાં.
વચ્ચે વચ્ચે યોગ્ય ઠેકાણે ઊભા રહીને હસિતભાઈએ એ સમયની કેટલીક વિગતો આપી. સુધારા યુગ પછી આવેલો એ પંડિત યુગ, સંગમ યુગ કેવો હતો એની ઝલક બહુ રસપ્રદ હતી. એમાં સાંસ્કૃતિક મિથ્યાભિમાન નહીં, પણ નક્કર માહિતી અને તથ્યાત્મક વિગતો હોવાથી એ સાંભળવાની બહુ મજા આવતી હતી. નડિયાદના આ વિસ્તારની ભૂગોળમાં હજી ખાસ ફેરફાર થયો નથી, એટલે સો-દોઢસો વરસ પહેલાંનાં સ્પંદનો હજી અનુભવી શકાય.
'વૉક વીથ સાક્ષર'ની પદયાત્રામાં આ વખતે એક વિશિષ્ટ ઊપક્રમ પણ રખાયેલો. સૌ અલગ અલગ સાક્ષરના ઘરે જઈએ, એ મકાનમાં હાલ રહેતા મકાનમાલિકને બહાર આવવા વિનંતી કરીએ, તેઓ આવે એ દરમિયાન હસિતભાઈ એ સાક્ષરના પ્રદાનનો પરિચય આપે, અને હાલ એ મકાનમાં રહેનાર વ્યક્તિનું ફૂલહારથી સન્માન કરવામાં આવે તેમજ બાકીના સભ્યોને ગુલાબનું ફૂલ અર્પણ કરવામાં આવે. આ સન્માન અને અર્પણ વિધિ વિવિધ સ્વયંસેવકો/મુલાકાતીઓના હસ્તે કરાય. આ તમામ મકાનમાલિકો સાથે હસિતભાઈ સતત સંપર્કમાં રહેતા હોવાથી એ સૌને પોતાના વારસા અંગે જાણ, અને વખતોવખત આવી ચડતા મુલાકાતીઓને પણ તેઓ આવકારે.
સાક્ષરોનાં મકાન તો ખરાં જ, પણ વચ્ચે આવતાં અમુક મહત્ત્વનાં સ્થળો વિશે પણ જાણકારી મળતી જાય. જેમ કે, હાલ નડિયાદની સમજુલક્ષ્મી હોસ્પિટલ છે તેનું મૂળ મકાન રસ્તામાં આવ્યું, જેનું નામ 'આનંદ ભુવન' હતું. બાળકોને જન્મ આપતા સ્થળનું કેટલું સૂચક નામ!
આમ, સાક્ષરોનો જ નહીં, પણ જે ભૂમિમાં તેઓ વસ્યા એ ભૂમિનો ઈતિહાસ પણ ખરો. આ પદયાત્રાનું અંતિમ સ્થળ હતું ઝઘડીયા પાડામાં આવેલું ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠીનું નિવાસસ્થાન 'શ્રી ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદીર'. આ સ્થળ અત્યારે તો અનેક પ્રવૃત્તિઓથી ધમધમી રહ્યું છે, અને અહીં અનેક યુવાઓ વિવિધ રીતે સંકળાયેલા છે. અહીં ગોવર્ધનરામનું સંગ્રહાલય તેમજ 19મી સદીનાં દુર્લભ પુસ્તકો તથા સામયિકોનું અનન્ય કહી શકાય એવું પુસ્તકાલય છે. આ સ્થળ વિશે વિગતો આપ્યા પછી અહીં તેને લગતી નાનકડી ડોક્યુમેન્ટરી દર્શાવવામાં આવી. આમ, એકવીસમી સદીના આ પૂર્વાર્ધમાં જાણે કે ટાઈમ ટ્રાવેલ કરીને ઓગણીસમી સદીના ઊત્તરાર્ધમાં પહોંચી ગયાં હોઈએ એવી અનુભૂતિ થઈ.
આ પ્રસંગની તસવીરો જાણીજોઈને મૂકી નથી. વાંચનાર આ ઉપક્રમને પોતાના મનની ચિત્રપટ્ટી પર કલ્પીને નિહાળે એ અનુભૂતિ વધુ તીવ્ર બની રહેશે.
(નડિયાદનું ગોવર્ધનરામ સ્મૃતિમંદિર અને ડાહીલક્ષ્મી પુસ્તકાલય બુધવાર સિવાયના દિવસોએ સવારના 9.00થી સાંંજના 6.00 સુધી ખુલ્લું હોય છે. વ્યક્તિગત મુલાકાતીઓ આ સમય દરમિયાન ગમે ત્યારે આવી શકે છે. કોઈ શૈક્ષણિક સંસ્થા વિદ્યાર્થીઓને લઈને આવવા ઈચ્છે તો આગોતરી જાણ કરવી જરૂરી, જેથી અમારા પક્ષે કશી વ્યવસ્થાની જરૂર હોય તો થઈ શકે.
તમે નડિયાદમાં રહેતા હો અને આ સ્થળ વિશે ખ્યાલ ન હોય તો શરમાવાની જરૂર નથી. શરમ ત્યાગીને પણ મુલાકાતે આવી શકો છો. નડિયાદની બહારના મિત્રો આગોતરી જાણ કરે તો સારું, જેથી અમે જરૂરી વ્યવસ્થા કરી શકીએ. અલબત્ત, આ ઈચ્છનીય છે, અનિવાર્ય નથી.)
